AYYUKAN ADDINI DA AKE YI WA GAWA

Abubuwan da ake yi idan an ga alamomin mutuwa

Alamomin kusantar mutuwa su ne sakewar ƙafafu da miƙewarsu, karkacewar hanci, da kuma shigewar gefen goshi ciki. Irin wannan mara lafiya ana kwantar da shi a kan gefensa na dama, a juya fuskarsa zuwa ga alƙibla. Kwantar da shi haka sunna ne. Kwantar da shi rub da baya, ƙafafunsa zuwa ga alƙibla, ma ya halatta. Yanzu haka ake yi. Amma ya kamata a sa wani abu ƙarƙashin kansa. Ta haka fuskarsa take fuskantar alƙibla. Idan waɗannan sun yi wuya, kwantar da shi yadda ya fi sauƙi ma ya halatta. Yayin talƙinin kalmar tauhidi, faɗar “Muhammadur-Rasulullah” ma yana da kyau. Alamar mutuwa ita ce taurarewa, sanyi da wari. Idan an gane mutuwa tun kafin waɗannan alamomi [ta hanyar yankewar numfashi, da rashin yin hazo na madubin da aka riƙe a baki, da kuma tsayuwar zuciya ta hanyar bugun jini], rufe idanunsa da ɗaure haɓarsa sunna ne.

Abubuwan da ake yi idan ya rasu

Rufe idanunsa da ɗaure haɓarsa sunna ne. Ana ɗaure haɓa da yadi mai faɗi ta kan kai. Yayin rufe idanunsa, faɗar “Bismillahi wa ala millati rasulillah” da karanta addu’arsa sunna ne. Kafin jiki ya yi sanyi, lanƙwasa yatsun hannu, gwiwar hannu da gwiwowi a miƙe su, a bar hannuwa da ƙafafu miƙaƙƙu, sunna ne. Ta haka wanke shi da naɗe shi a likkafani suke zama masu sauƙi. Kafin ya yi sanyi, ana cire tufafinsa, a rufe shi da zane mai faɗi, mai sauƙi. Ana tura gefe ɗaya na zanen ƙarƙashin kansa, ɗaya gefen kuma ƙarƙashin ƙafafunsa. A kan cikinsa, a kan zanen ko ƙarƙashinsa, ana sa wani abu [wuƙa ko wani ƙarfe], domin kada ya kumbura. Ya dace ya wuce gram ɗari a nauyi. Wankewa, sa likkafani, yin sallar jana’iza da binnewa farilla kifaya ne. Wato idan mutane gwargwadon bukata suka yi, ba ta zama farilla a kan sauran. Wankewar yaro ma ya halatta. Idan babu mata, namiji ba ya iya wanke mace. Amma, gawar tana a rufe daga kai har ƙafa, danginta – idan babu dangi, wani dabam – ya naɗe yadi a hannunsa, ya shigar da hannunsa ƙarƙashin mayafi, ya yi mata taimama. Domin al’aurar mamaci kamar al’aurar rayayye take. Taɓa wurin da dubansa haram ne, shi ma haram ne. Mafi kyau shi ne a koya wa yaro, a sa shi ya wanke. A mazhabar Hanafiyya miji ba ya iya wanke matarsa, ba ya iya taɓa ta. Domin idan mace ta mutu, aure yana warwarewa nan take. Duban ta ya halatta. Miji ya wanke matarsa ya halatta a sauran mazhabobi uku. Mace ta wanke mijinta ya halatta a mazhabar Hanafiyya ma. Domin bayan rasuwar miji, aure yana ci gaba har iddar ta ƙare [wata huɗu da kwana goma]. Namiji ba ya iya wanke mace, mace ba ta iya wanke namiji. Ana naɗe yadi a hannu, a yi taimama. Namijin da yake yin taimamar ba ya iya duban hannuwan baƙuwar mace. Idan danginta ne, ba ya bukatar naɗe yadi a hannu. Domin duban hannuwa da fuskar danginsa muharrami da taɓa su ya halatta. Idan an sami kan mutum kaɗai ko rabin jikinsa, ba a wanke shi, ba a yi masa salla. Ana binne shi haka. Idan an sami fiye da rabin jiki, ko da babu kai, ko rabin jiki tare da kai, ana wanke shi, a yi masa salla. Mustahabbi ne wanda zai wanke gawa ya fara yin wankan janaba. Wankewar mai janaba da macen da take cikin al’ada makaruhi ne. Ruwan da aka wanke gawa da shi yana zama ruwan da aka yi amfani da shi (ma’u musta’mal). Yana zama najasa, ƙazami. Saboda haka wajibi ne kada ya fantsama a jikin masu wanka, su ɗaura mayafi. Gawa, bayan an wanke ta, tana zama mai tsarki. A wurin wanka babu wanda yake shiga sai mai wanka da mai taimakonsa. Masu wanka ya kamata su zama amintattu. Suna faɗar alamomin sa’ada da suka gani a gawar, ba sa faɗar alamomin taɓewa. Ba sa tona aibin gawa. Waliyyi (mai kula da gawa) yana iya shiga. Fadl ɗan Abbas da Aliyu (radiyallahu anhuma) ne suka wanke Shugabanmu Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam). Usama (radiyallahu anhu) yana zuba ruwa. Abbas (radiyallahu anhu) yana shiga yana fita. Abin da yake wahalar da rayayye yana wahalar da mamaci ma. Saboda haka ba a wanke shi da ruwan sanyi sosai da na zafi sosai. [Domin kada ya yi wari, ba a sa shi a ɗakin sanyi ma. Domin kada ya yi wari, ya kamata a gaggauta binnewa, kada a jira saboda matafiyi zai zo.] Wankewa da ruwan Zamzam bai halatta ba.

“Ku mutu kafin ku mutu. Ku yi wa kanku hisabi kafin a yi muku hisabi!” Hadisi mai daraja

Wanke gawa

A kewayen gadon wanka (sarir), da farko ana ƙona bakhur, a zagaya da shi sau uku, a yi turare. Sau biyar ma ya yiwu. Bakhur wata ciyawa ce. Ana haɗa ta da ƙullin itacen ƙanshi na ud (Aquilaria) da ɗanƙon itacen da ake kira gunnuk, a sa a wuta da take cikin wani kwano, a riƙe gadon wanka a hayaƙin da yake fitowa. Ya kamata gadon ya kasance mai tsawo har cibiya, kuma ɗan karkace kaɗan. Ana shirya ruwan da aka tafasa da ganyen magarya ko da ciyawar sabulu, aka sanyaya shi har ya yi ɗumi, ko kuma wanda aka sa abu fari mai ƙanshi da ake kira kafur (camphor) a cikinsa. Ya kamata ruwa kada ya yi zafi sosai, ya kasance mai gishiri. Ruwa mai sanyi kaɗan kuma mai gishiri yana jinkirta ruɓewa. Yin niyya yayin wanke gawa sunna ne. Idan an wanke ba tare da niyya ba, ko da gawa ta tsarkaka, farilla ba ta sauka. Ana kwantar da gawa a rufe a kan gadon da aka yi masa turare, rub da baya ko yadda ya fi sauƙi. Ana wanke ta tsakanin cibiya da gwiwa a rufe. Domin al’aurar mace ga mata kamar al’aurar namiji ga maza take. Kwantar da gawa fuskantar alƙibla a kan gadon sunna ne. Ana fara yi wa gawa alwala, ko da yaro ne. Amma ba a ba bakinta da hancinta ruwa, ana tsabtace su da yadi. Idan ruwa ya shiga bakinta, yana sa ta gaggauta ruɓewa. Da farko ana wanke fuskarta. Sannan a wanke hannuwanta, a shafi kanta, kunnuwanta da kyauren wuyanta, a wanke ƙafafunta. Ana wanke kanta da gemunta da ganyen hatmi ko da sabulu. Sannan a juya ta kan gefenta na hagu, a wanke ta ta hanyar zuba ruwa a gefenta na dama. Ya kamata a gudanar da ruwa har zuwa wuraren da suke taɓa katakon gadon. Ana wanke ta haka da zuba ruwa sau uku. Sannan, a irin wannan hanya, a kwantar da ita a kan gefenta na dama, a wanke gefenta na hagu da zuba ruwa sau uku daga kafaɗa har ƙafa. Sannan a zaunar da ita, a danna cikinta a hankali. Idan wani abu ya fito, ana wanke shi [wato a zuba ruwa a kawar da shi]. Sannan a kwantar da ita a kan gefenta na hagu, a sake wanke gefenta na dama [wato a zuba ruwa daga kafaɗa har ƙafa]. Ta haka ta zama an wanke ta sau uku, bisa sunna. Idan bayan an wanke ta abubuwan da suke ɓata alwala suka fito, ba a sake wanke gawa, ba a kuma sake yi mata alwala. Idan gashinta ya zube, ana sa shi cikin likkafani. Binne farce, gashi da haƙoran rayayye ma sunna ne. Bayan an wanke ta, ana shanya ta da yadi a kan gadon. A tsakanin gashinta da gemunta ana sa haɗin abubuwa masu ƙanshi da ake kira hanuɗ, ko kafur. Sa safran makaruhi ne. A gaɓoɓinta na sujada [goshinta, hancinta, gwiwowinta, yatsun hannunta da na ƙafarta] ana sa auduga da aka yayyafa wa kafur. Sa auduga a bakinta, hancinta, ramin kunnenta da idanunta ya halatta. Wanda ya nutse a ruwa ya mutu ma, ana wanke shi sau uku, ko kuma a motsa shi a cikin ruwa sau uku da niyyar wanka. Gawar da ta jiƙe da ruwan sama ma ana wanke ta.

“Mamaci a cikin kabari kamar wanda yake gab da nutsewa a teku yake: yana ta jiran addu’ar da za ta zo daga ubansa, uwarsa, ɗan’uwansa da abokansa” Hadisi mai daraja

Sa wa namiji likkafani

Likkafanin namiji ya kasance yadi uku sunna ne. A Istanbul akwai al’adar sayen yadin batis mita bakwai ga maza, mita takwas ga mata, domin likkafani. Faɗinsa santimita 130–140 ne. 1. Izar: daga kai har ƙafa ne. Faɗinsa ya fi mita ɗaya. 2. Ƙamis [doguwar riga kamar jabba]: tsawonsa ninki biyu ne na tsawon da yake daga kafaɗu har ƙafafu. Ana ninka wannan tsawo biyu daga tsakiya, a yanke wurin ninkin a miƙe gwargwadon da kai zai wuce. Ba a yanke wuraren hannuwa da sheƙa. 3. Lifafa: ya fi kai da ƙafafu tsawo, kuma ya fi faɗi. Daga saman kai da ƙarƙashin ƙafa ana tattara gefunansa, a ɗaure da yadi. Imam Rabbani yana cewa likkafani ya wuce uku bidi’a ne. Yana da kyau a yi wa kowane ɗaya daga cikin likkafanin turare daban kafin a sa shi a akwatin gawa. Yin likkafani daga tufafin ciki da na waje na salihai da waliyyai, ko sa su cikin likkafani, a fuska, a ƙirji, yana da amfani. A cikin akwatin gawa, da farko ana shimfiɗa lifafa. Sannan a shimfiɗa izar a kansa. Ƙamis ma ana sa shi cikin akwatin. Sannan ana zagaya bakhur a kewayen akwatin sau uku ko biyar. A kan likkafanin uku duka ana yayyafa hanuɗ. Bayan an shanya gawa, ana ɗaukar ƙamis daga akwatin, a sa masa shi ta kansa, a miƙa rabinsa daga gabansa, rabinsa daga bayansa, har ƙafafunsa. Ana kwantar da shi cikin akwatin a kan izar da Bismillah. Da farko ana rufe gefen hagu na izar a kan gawa, sannan gefen dama. Lifafa ma haka ake rufewa. Wato ana rufe gefunansa na dama a kan na hagu.

Sa wa mace likkafani

Likkafanin mace ya kasance yadi biyar sunna ne: ƙamis, izar, lifafa, khimar da yadin ƙirji. Khimar ɗankwali ne, tsawonsa kamar santimita saba’in da biyar. Gefunansa suna rataye a kan fuska, ba a naɗe shi a kai. Yadin ƙirji daga kafaɗa har gwiwa ne. A cikin akwatin gawa, da farko ana shimfiɗa lifafa. Sannan a shimfiɗa izar a kansa. Ƙamis ma ana sa shi cikin akwatin. Kafin izar ko bayansa ana shimfiɗa yadin ƙirji. Bayan an rufe ƙamis ɗin mace, ana raba gashinta biyu, a sa shi daga gefe biyu a kan ƙirjinta, a kan ƙamis. Ana sa khimar a kan gashinta, a rufe izar a kansa. Kafin izar ko bayansa ana naɗe yadin ƙirji. Sannan a rufe lifafa. Ana ɗaure gefen kai da na ƙafa na lifafa da tsakiyarsa [wato daidai ciki] ta hanyar naɗewa da yadi. Babban yaro ana sa masa likkafani kamar namiji. Babbar yarinya ana sa mata likkafani kamar mace. Ƙaramin yaro ana naɗe shi a likkafani ɗaya, ƙaramar yarinya a likkafani biyu. Yaron da aka haifa matacce, ɓarin ciki da gaɓar mutum [misali hannunsa] ba a sa musu likkafani, ana naɗe su a yadi a binne. Wajibi ne akwatin gawa ya kasance ba tare da ƙusa ba, an haɗa katakai cikin juna. Bayan gajeriyar addu’a da yafe haƙƙoƙi, ana kai ta musalla, a yi mata salla.

Ziyarar kabari da karanta Alƙur’ani mai girma

A ƙarshen littafin “Shir’atul-Islam” an ce ziyarar kabari sunna ce. [Ana ziyara sau ɗaya a mako, aƙalla a ranakun sallah. Ziyara a ranar Alhamis, Juma’a ko Asabar ta fi lada.] Mai ziyara yana tunanin ruɓewar mamaci, ya ɗauki darasi. Usman (radiyallahu anhu), yayin wucewa kusa da kabari, yakan yi kuka mai yawa, har gemunsa ya jiƙe. Mamaci ma yana amfana da addu’ar da aka yi. Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) yakan ziyarci kaburburan danginsa da na Sahabbansa (radiyallahu ta’ala anhum). Bayan sallama da addu’a, ana zama fuskantar kabari, baya ga alƙibla. Shafa hannu da fuska a kabari, sumbatar ƙasa, al’adar Kiristoci ce. Sumbatar ƙasar kabarin iyaye kaɗai ya halatta.

A cikin hadisai masu daraja an ce:

“Idan mutum ya je kabarin wanda ya sani ya yi sallama, yana gane shi, ya amsa sallamarsa.” “Idan mutum ya ziyarci kabarin mumini ya ce: ‘Allahumma inni as’aluka bi-haƙƙi Muhammadin wa ali Muhammadin an la tu’azziba hazal-mayyit’, ana ɗage azaba daga mamaci.” “Wanda ya ziyarci kabarin iyayensa ko na ɗayansu kowace Juma’a, ana gafarta masa.”

Ya fi kyau kada a tafi ƙasashe masu nisa domin ziyarar kaburburan manyan mutane, sai a ziyarce su idan an je saboda wani aiki dabam. Zuwa ziyarar Shugabanmu Annabi (alaihis-salatu was-salam) kaɗai ne lada. Mai ziyarar annabawa (alaihimus-salam) da waliyyai (alaihimur-rahma) yana amfana da ruhohinsu masu albarka. Gwargwadon ƙaunarsa da haɗewarsa da su, zuciyarsa take tsarkaka. Idan akwai masu aikata zunubi a hubbare, misali idan mata masu buɗe jiki ma suna zuwa, kada a bar ziyara; idan bai iya hana su ba, ya kamata zuciyarsa ta ƙi su. Haka nan kuma wajibi ne a je jana’izar mumini wadda ake rera waƙa da ilahi da yin jawabai a cikinta, kuma akwai mata. Ya kamata a karanta Alƙur’ani mai girma a kan kabari ko a wani wuri, a yi kyautar ladarsa ga mamata, a yi musu addu’a. Domin wurin da ake karanta Alƙur’ani mai girma, rahama da albarka suna sauka. Addu’ar da aka yi a nan ana karɓa.

“Wanda ya ziyarci kabarin iyayensa ko na ɗayansu kowace Juma’a, ana gafarta masa” Hadisi mai daraja

A cikin littafin “Jila’ul-Ƙulub” an ce: wanda ya zo maƙabarta yana cewa a tsaye: “As-salamu alaikum, ya ahla daril-ƙaumil-mu’minin! Inna in sha Allahu an ƙaribin bikum lahiƙun”. Sannan ya karanta Suratul Ikhlas sau goma sha ɗaya da Bismillah, da Fatiha sau ɗaya. Sannan ya kamata ya karanta addu’ar: “Allahumma rabbal-ajsadil-baliyah, wal-izamin-nakhiratillati kharajat minad-dunya wa hiya bika mu’minatun, adkhil alaiha rauhan min indika wa salaman minni”. Yayin zuwa kusa da kabari, yana kusantowa ta gefen dama na mamaci [gefen alƙibla na kabari] da ta gefen ƙafa. Yana sallama. A tsaye, ko a tsuguno, ko a zaune, yana karanta farkon Suratul Baƙara da ƙarshenta, Suratu Yasin mai albarka, Suratul Mulk (Tabaraka), Suratut Takasur, Suratul Ikhlas mai albarka da Suratul Fatiha, ya yi kyautar ladarsu ga mamaci. A cikin littafin “Kitabul-Fiƙh alal-Mazahibil-Arba’a” an ce: “Ziyarar kabari domin ɗaukar darasi daga mamaci da tunanin Lahira sunna ce ga maza. Ana ziyarar kowane kabari, na kusa da na nesa. Musamman tafiya wuri mai nisa domin ziyarar salihai da waliyyai (rahimahumullahu ta’ala) sunna ce. Ziyarar kabari mai albarka na Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) tana daga cikin ibadodi mafi daraja. Ya halatta tsofaffin mata ma su yi ziyara a rufe. Yayin ziyara, yin ɗawafi a kewayen kabari, sumbatar dutse ko ƙasa, da neman abin da mamaci ba zai iya yi ba daga gare shi, bai halatta ba.” Daga waliyyai (rahimahumullahu ta’ala) ana neman su yi ceto, su yi wa mutum addu’a, su kuma zama sanadin bayarwar Allahu Ta’ala.

Wannan Jagora bawan Ubangijinmu ne irin wanda
a kowane lokacin haɗari ake sa ran cetonsa.
Shi Manzo ne irin wanda yake kiran mutane
zuwa ga bautar Allah – ku bi shi, lalle!
Wanda ya yi haka, kamar wanda ya riƙe igiya ƙaƙƙarfa
wadda ba ta yankewa, yana jin kansa cikin aminci da kwanciyar hankali.
Ya Allah, Ka yi izini: ga alayensa da Sahabbansa ma,
da ma’abuta taƙawa masu binsu ma,
gizagizan rahama su riƙa zuba kullum,
bayi masu haƙuri da karamci su sami rahamarKa.
Ya Ubangijina, muddin iskar safiya tana ta kaɗawa,
muddin rassan itacen ban suna girgiza da iskar safiya,
muddin shugaban ayari da waƙoƙinsa masu daɗi
yake sa raƙumansa su cika da shauƙi,
ga Abin Alfaharin Halittu, da alayensa da Sahabbansa,
da masu binsu, Ka aiko da girgijen rahama.
Ƙasida-i Burda

Maƙamu Ibrahim Dutsen da sawun ƙafa mai albarka na Ibrahim alaihis-salam yake a kansa; ya yi amfani da shi a matsayin matakala da dutsen hawa yayin gina ginin Ka’aba, ya kuma gudanar da aikin kiran mutane zuwa ga Allah a kansa. Da mu’ujizar Ibrahim alaihis-salam wannan dutse, kamar lif, yakan hau ya sauka zuwa tsawon da yake bukata, ya taimaka wajen gina ginin. Ɗakin (maƙsura) da wannan dutse mai albarka yake a ciki an rushe shi gaba ɗaya a zamanin Faisal, sarkin Saudiyya, a maimakonsa kuma an sa akwatin gilashi mai kusurwa shida wanda yake nan har yanzu, kuma samansa an buɗe shi gaba ɗaya.