SHARUƊƊAN IMANI

1. Yin imani da samuwar Allahu Ta’ala da ɗayantakarSa

(Amantu billahi) yana nufin: “Na yi imani da samuwar Allahu Ta’ala da ɗayantakarSa, na gaskata da zuciyata, na furta da harshena.” Allahu Ta’ala Yana nan, kuma Ɗaya ne. A ZatinSa da siffofinSa ba Shi da abokin tarayya ta kowace fuska. Kamar yadda zati da siffofin dukkan halittu ba su yi kama da zati da siffofin wanda Ya halicce su ba, haka ma zati da siffofin Mahalicci ba su yi kama da zati da siffofin ko ɗaya daga cikin halittunSa ba. Mahaliccin kowace gaɓa, kowace ƙwayar halitta (sel) ta dukkan halittu, wanda Yake samar da su daga babu, Allahu Ta’ala ne kaɗai. Babu wanda zai iya sanin haƙiƙanin ZatinSa Allahu Ta’ala. Ya tsarkaka, Ya kuɓuta daga dukkan abin da yake zuwa a hankali da tunani. Bai halatta a kawo ZatinSa a hankali da tunani ba. Sai dai a haddace siffofinSa da sunayenSa da aka bayyana a cikin Alƙur’ani mai girma, a gaskata da furta ubangijintakarSa (uluhiyya) da su. Dukkan siffofinSa da sunayenSa na azali ne (marasa farko), na abadi ne (marasa ƙarshe). Allahu Ta’ala ba abu ba ne (madda), ba jiki ba ne, ba kuma hali ba ne. Ba Shi da kama, ba Shi da abokin tarayya, ba Shi da kishiya. Ba Ya kama da abubuwan da muka sani ko muke iya tunani. Ba a iya fahimtar yadda Yake, ba a iya tunaninSa. Duk abin da ya zo a zuci kuskure ne. Allahu Ta’ala Yana nan, kuma Ɗaya ne. Babu abin bauta da ya cancanci a bauta masa sai Shi. Allahu Ta’ala ba a ɗaure Shi da zamani, da wuri, ko da ɓangare ba. Ba Ya a wani wuri, ba Ya a wani ɓangare. Shi ne Ya halicci zamanai, wurare da ɓangarori. Jahilai suna zaton cewa Yana saman Al’arshi, ko a sama, a cikin sammai. Al’arshi da abin da yake samansa da ƙasansa, Shi ne Ya halicce su. Abin da aka halitta daga baya ba zai iya zama wuri ga Wanda Yake ƙadimi [azali] ba. Kamar yadda ZatinSa ba Ya tsayawa a wani wuri, haka Ya tsarkaka daga ɓangarori shida sanannu. Wato, ba Ya a gaba, ba Ya a baya, ba Ya a dama, ba Ya a hagu, ba Ya a sama, ba Ya a ƙasa. Ba Ya cikin talikai, ba Ya wajensu. Kasancewa a ciki ko a waje ana tunaninsa ne tsakanin abubuwa biyu da suke da samuwa.

Ba a cewa Allahu Ta’ala Yana a ko’ina. Da yake Allahu Ta’ala Ya tsarkaka daga wuri, cewa “Yana a ko’ina” ƙayyade maSa wuri ne. Wanda Ya halicci dukkan wurare, wato kowane wuri, Allahu Ta’ala ne. Abin da aka halitta ba zai iya zama wuri ga Mahalicci ba. Saboda haka, bai kamata a ce Yana a ko’ina ba, sai dai a ce “Allahu Ta’ala Ya tsarkaka daga wuri”. Shi ya sa ba a cewa Allah Yana a ko’ina. Ana cewa “Allahu Ta’ala hadiri ne (Yana nan) kuma naziri ne (Yana gani) a kowane zamani da kowane wuri”.

“Wajibi ne kowane Musulmi ya fara sa ɗansa ya haddace ‘Amantu’, ya kuma koya masa ma’anarsa sosai” Hüseyin bin Sa’îd (rahmatullahi alaihi)

Sayyid Abdulhakim Arwasi shi ma yana cewa:

“Da yake Allahu Ta’ala ba a ɗaure Shi da zamani da wuri ba, maganar cewa Shi hadiri ne kuma naziri ne, majazi ce (ta kwatance). Wato tana nufin Shi hadiri ne [Yana nan] kuma naziri ne [Yana gani] ba tare da zamani ba, ba tare da wuri ba [ba Ya a wani wuri]. Kamar yadda dukkan siffofin Allahu Ta’ala suke ba tare da zamani da wuri ba, haka kasancewarSa hadiri da naziri ba ta zamani ba ce, ba kuma ta wuri ba ce.” An halicci talikai ne a matsayin wani abu mai kama da hasashe (khayali). Ci gaba da bayyanar talikan nan masu matsayin hasashe a matsayin masu samuwa, da ikon Allah yake. Mahalicci, Mai mallaka da Mai mulkin kowane abu mai samuwa, Shi ne. Wajibi ne a yi imani da cewa babu mai mulkinSa, babu mai umartarSa, babu wanda ya fi Shi. Kowace ɗaukaka, kowace siffa ta kamala taSa ce. Babu wani aibu, babu wata siffa ta tawaya a gare Shi. Yana iya aikata abin da Ya so. Abubuwan da Yake aikatawa ba domin su amfane Shi ko wani ba ne. Ba Ya aikata wani abu domin wani sakamako. Duk da haka, a cikin kowane aikinSa akwai hikimomi, amfanoni, lutufi da falaloli. Ba dole ba ne a gare Shi Ya ba bayinSa abin da yake mai kyau ko mai amfani, ko Ya ba wasu lada, Ya ba wasu azaba. Da Zai sa dukkan masu saɓo da masu aikata zunubi a Aljanna, hakan ya dace da falalarSa da kyautarSa. Da Zai jefa dukkan masu ɗa’a da masu ibada a Wuta, hakan ba zai saɓa wa adalci ba. Amma Ya nufa, Ya kuma sanar da cewa Zai shigar da Musulmi da masu ibada Aljanna, Ya ba su ni’imomi da alheran da ba su ƙarewa, kafirai kuwa Zai azabtar da su a Wuta har abada. Shi ba Ya saɓa wa maganarSa. Da dukkan masu rai za su yi imani, su yi ɗa’a, hakan ba shi da wani amfani a gare Shi. Da dukkan talikai za su kafirta, su ɓata, su wuce gona da iri, su yi tawaye, hakan ba zai cutar da Shi ko kaɗan ba. Wanda ya aikata kowane irin babban zunubi, in banda shirka da kafirci, ya mutu ba tare da tuba ba, idan Ya so, Yakan gafarta masa. Saboda ƙaramin zunubi ma, idan Ya so, Yakan yi azaba. Ya sanar da cewa waɗanda suka mutu a matsayin kafirai da murtaddai ba Zai taɓa gafarta musu ba, kuma Zai azabtar da su har abada.

Wanda ya kasance Musulmi kuma daga cikin masu fuskantar alƙibla, yana yin ibada, amma aƙidarsa ba ta dace da aƙidar Ahlus-Sunna ba, ya kuma mutu ba tare da tuba ba, ko da Zai azabtar da shi a Wuta, Musulmi ƴan bidi’a irin waɗannan ba za su dawwama a Wuta ba.

Ganin Allahu Ta’ala a duniya da idon kai abu ne mai yiwuwa (ja’izi). Amma babu wanda ya taɓa ganinSa. A Ranar Ƙiyama, a filin Mahshar, Zai bayyana ga kafirai da muminai masu zunubi da ƙahari da jalala (fushi da girma), ga muminai salihai kuwa da lutufi da jamali (rahama da kyau). Muminai za su gan Shi a Aljanna da siffar jamali. Mala’iku da mata ma za su gan Shi. Kafirai za a hana su wannan.

Ba a iya tunanin dare, rana da zamani suna wucewa a kan Allahu Ta’ala. Da yake ba za a sami wani canji ga Allahu Ta’ala ta kowace fuska ba, ba a iya cewa a baya haka Yake, a gaba kuma haka Zai kasance. Allahu Ta’ala ba Ya shiga cikin wani abu (hululi). Wato ba Ya haɗuwa da wani abu. Allahu Ta’ala ba Shi da kishiya, ba Shi da akasi, ba Shi da kama, ba Shi da abokin tarayya, ba Shi da mataimaki, ba Shi da mai kiyaye Shi.

Ba Shi da uwa, ba Shi da uba, ba Shi da ɗa, ba Shi da ƴa, ba Shi da mata. A kowane lokaci Shi hadiri ne, Mai kewaye da kowane abu (muhiɗi) kuma naziri ne. Ya fi kusa ga kowa fiye da jijiyar wuyansa. Amma kasancewarSa hadiri, kewayewarSa, kasancewarSa tare da kuma kusa, ba kamar yadda muke fahimta ba ne. KusancinSa ba a iya fahimtarsa da ilimin malamai, da basirar masana kimiyya, ko da kashafi da shuhudin waliyyai (buɗewar zuciya da gani da idon zuciya). Hankalin ɗan’adam ba ya iya kaiwa ga haƙiƙanin waɗannan. Allahu Ta’ala Ɗaya ne a ZatinSa da siffofinSa; ba a samun canji ko sauyi a ko ɗaya daga cikinsu.

Sunayen Allahu Ta’ala ba su da iyaka. Ya shahara cewa Yana da sunaye dubu da ɗaya. Wato Ya sanar wa mutane dubu da ɗaya daga cikin sunayenSa. A addinin Muhammadu alaihis-salam an sanar da casa’in da tara daga cikinsu. Waɗannan ana kiransu “Asma’ul-Husna”.

Siffofin Allahu Ta’ala na zati da na subuti

Siffofin zati (sifat-i zatiyya) na Allahu Ta’ala shida ne:

1. Wujud: Allahu Ta’ala Yana nan. SamuwarSa ta azali ce (ba ta da farko). Shi ne Wajibul-wujud, wato samuwarSa dole ce. 2. Ƙidam: Samuwar Allahu Ta’ala ba ta da mafari, ba ta da farko.

3. Baƙa: Samuwar Allahu Ta’ala ba ta da ƙarshe, ba ta da iyaka. Ba Ya taɓa gushewa. Kamar yadda samun abokin tarayya a gare Shi ba zai yiwu ba (muhali), haka rashin samuwa ba zai yiwu ba ga ZatinSa da siffofinSa.

4. Wahdaniyya: Allahu Ta’ala ba Shi da abokin tarayya, ba Shi da kama, a ZatinSa, a siffofinSa da kuma a ayyukanSa.

5. Mukhalafatun lil-hawadis: Allahu Ta’ala, a ZatinSa da siffofinSa, ba Ya kama da zati da siffofin ko ɗaya daga cikin halittu.

6. Ƙiyam bi-nafsihi: Allahu Ta’ala Yana tsaye da ZatinSa (ƙa’imi). Ba Ya buƙatar wuri. Lokacin da babu abu (madda), babu wuri, Shi Yana nan. Domin Ya tsarkaka daga kowace buƙata. Yadda ZatinSa Yake kafin Ya kawo waɗannan talikai daga rashi zuwa samuwa, haka Yake har abada.

Siffofin subuti (sifat-i subutiyya) na Allahu Ta’ala takwas ne:

1. Hayat: Allahu Ta’ala Rayayye ne. RayuwarSa ba ta yi kama da rayuwar halittu ba; rayuwa ce da ta dace da ZatinSa, keɓantacciya a gare Shi, ta azali ce kuma ta abadi ce. 2. Ilmi: Allahu Ta’ala Ya san kowane abu. SaninSa ba kamar sanin halittu ba ne. Yana gani kuma Ya san tururuwar da take tafiya a kan baƙin dutse a cikin dare mai duhu. Ya san tunanin da yake ratsa zukatan mutane, da niyyoyinsu. Babu canji a saninSa. Na azali ne kuma na abadi ne.

3. Sam’u: Allahu Ta’ala Yana ji. Yana ji ba tare da matsakanci ba, ba tare da ɓangare ba. JinSa ba ya kama da jin bayi. Wannan siffa ma, kamar kowace siffarSa, ta azali ce kuma ta abadi ce. 4. Basar: Allahu Ta’ala Yana gani. Yana gani ba tare da kayan aiki ba, ba tare da sharaɗi ba. GaninSa ba da ido ba ne. 5. Irada: Allahu Ta’ala Yana da nufi. Yana halitta abin da Ya nufa. Kowane abu da nufinSa yake samuwa. Babu wani ƙarfi da zai iya hana nufinSa.

6. Ƙudra: Allahu Ta’ala Mai iko ne a kan kowane abu. Babu abin da yake da wuya a gare Shi.

7. Kalam: Allahu Ta’ala Mai magana ne. MaganarSa ba da kayan aiki, da haruffa, da sautuka ko da harshe ba ce.

8. Takwin: Allahu Ta’ala Mahalicci ne. Babu mahalicci sai Shi. Kowane abu Shi ne Yake halitta shi. Bai kamata a kira wani mahalicci ba in ba Allahu Ta’ala ba. Ya samar da dukkan halittu daga babu. Mahaliccin motsin mutane da dabbobi, da nutsuwarsu [rashin motsinsu], da tunaninsu, da cututtukansu, da warkarsu, da alheransu, da sharrinsu, da amfaninsu da cutarsu, Shi ne kaɗai. Mutum ba ya iya halittar motsinsa, tunaninsa, ko wani abu. Tunanin mutum, motsinsa, gano abubuwansa, ƙirƙire-ƙirƙirensa, Shi ne Yake samar da su, Yake halitta su koyaushe. Kiran wani mahalicci in ba Shi ba, maganar jahilci ce, ta ɓata.

“Da yake Allahu Ta’ala ba a ɗaure Shi da zamani da wuri ba, maganar cewa Shi hadiri ne kuma naziri ne, majazi ce (ta kwatance). Wato tana nufin Shi hadiri ne [Yana nan] kuma naziri ne [Yana gani] ba tare da zamani ba, ba tare da wuri ba [ba Ya a wani wuri]” Sayyid Abdulhakim Arwasi (rahmatullahi alaihi)

Siffofin subuti na Allahu Ta’ala ma, kamar siffofin zati, ƙadimai ne. Waɗannan siffofi ma ba sa rabuwa da ZatinSa. Wato siffofinSa ba ainihin ZatinSa ba ne, ba kuma wani abu daban da Shi ba ne. Babu wani mutum, babu wani abu da zai iya zama abokin tarayya ko kama ga siffofin Allahu Ta’ala. Siffofin zati su ne siffofin da suka keɓanta ga Zatin Allahu Ta’ala. Waɗannan siffofi ba su a ko ɗaya daga cikin halittu. Ba su da wata alaƙa da halittu ta kowace fuska. Siffofin subuti kuwa su ne siffofin da suke da alaƙa da halittu. Daga cikinsu, in banda siffar halitta, sauran kuwa Ya ba bayinSa rabo daga gare su, ko da kaɗan ne, a ƙayyade. A waɗannan siffofi naSa ma babu wani canji. Su ma, kamar siffofin zati, ƙadimai ne, wato na azali ne. Da yake an halicci halittu daga baya, alaƙarsu da halittu kuwa hadisi ce (sabuwa), wato ba ta azali ba ce. Waɗannan siffofi naSa, wato kasancewarSa Rayayye, saninSa, jinSa, ganinSa, ikonSa, nufinSa da maganarSa, ba su yi kama da na bayi ko kaɗan ba; sunayensu ne kawai suke kama. Ba zai yiwu a fahimci haƙiƙanin ZatinSa da siffofinSa ba.

Babu wata halitta da za ta taɓa fahimtar Mahaliccinta, ko ta kai ga saninSa. Shugabanmu Annabi yana cewa: “Ku yi tunani a kan halittun Allahu Ta’ala, kada ku yi tunani a kan ZatinSa. Domin ba ku iya tantance darajarSa, ba ku da ƙarfin fahimtarSa.” A cikin wani hadisi mai daraja kuma an ce: “Allahu Ta’ala Ya nisanta daga duk abin da yake zuwa a zuci.”1

2. Yin imani da mala’iku

Wa mala’ikatihi: wato yin imani da mala’iku. Mala’iku jiki ne (jisimi). Laɗifai ne (masu sauƙin halitta). Sun fi iska (gas) laɗafa. Masu nuri ne. Rayayyu ne. Masu hankali ne. Munanan halayen da suke ga mutane ba su a mala’iku. Suna iya shiga kowace sura. Kamar yadda iskar gas take zama ruwa da ƙaƙƙarfa, kuma idan ta ƙeƙashe take ɗaukar sura, haka ma mala’iku suna iya ɗaukar kyawawan surori. Mala’iku ba ruhohi ba ne da suka rabu da jikin manyan mutane. Kiristoci suna zaton mala’iku ruhohi ne irin haka. Ba su kuma zama kamar makamashi (ƙarfi) ba. Wasu daga cikin masana falsafa na dā sun yi zaton haka.

Malak (a Larabci) yana nufin manzo, mai kawo labari. Jam’insa a Larabci “mala’ika” ne. An halicci mala’iku kafin kowane mai rai. Saboda haka ne aka sanar da yin imani da mala’iku kafin yin imani da littattafai. Littattafai ma suna gaban annabawa. A cikin Alƙur’ani mai girma ma, an sanar da sunayen abubuwan da za a yi imani da su bisa wannan tsari. Imani da mala’iku haka ya kamata ya kasance: mala’iku bayin Allahu Ta’ala ne. Ba abokan tarayyarSa ba ne. Ba ƴaƴanSa mata ba ne. Kafirai da mushrikai sun yi zaton haka. Allahu Ta’ala Ya yarda da dukkan mala’iku. Suna yin ɗa’a ga umarnin Allahu Ta’ala. Ba sa aikata zunubi. Ba sa saɓa wa umarni. Ba maza ba ne, ba mata ba ne. Ba sa aure. Ba su da ƴaƴa. Masu rai ne, wato rayayyu ne.

“Ku yi tunani a kan halittun Allahu Ta’ala, kada ku yi tunani a kan ZatinSa. Domin ba ku iya tantance darajarSa, ba ku da ƙarfin fahimtarSa” Hadisi mai daraja

Lokacin da Allahu Ta’ala Ya sanar da cewa Zai halicci mutane, mala’iku suka yi wata tambaya kamar haka: “Ya Ubangijina! Za Ka halicci halittun da za su yi ɓarna a bayan ƙasa, su zubar da jini?” Tambayoyin mala’iku irin waɗannan, da ake kira “zalla” (tuntuɓe), ba sa cutar da kasancewarsu ma’asumai (tsarkaka daga zunubi), marasa laifi. Halittun da suka fi yawa mala’iku ne. Babu wanda ya san adadinsu sai Allahu Ta’ala. A cikin sammai babu wani wuri wofi da mala’iku ba sa yin ibada a cikinsa. Kowane wuri na sammai cike yake da mala’iku masu ruku’u ko masu sujada. A cikin sammai, a cikin ƙasashe, a cikin ciyayi, a cikin taurari, a cikin masu rai da marasa rai, a cikin ɗiɗɗigar ruwan sama, a cikin ganyayen itatuwa, a cikin kowane molecule, kowace zarra (atom), kowane sauyi (reaction), kowane motsi, a cikin kowane abu, mala’iku suna da ayyuka. A ko’ina suna aiwatar da umarnin Allahu Ta’ala. Su ne matsakanta tsakanin Allahu Ta’ala da halittunSa. Wasunsu shugabannin wasu mala’iku ne. Wasunsu suna kawo wa annabawan mutane labari. Wasunsu suna kawo kyakkyawan tunani a zukatan mutane, wannan ana kiransa ilhami.

Wasunsu kuwa ba su da labarin mutane da dukkan halittu: sun ɓace daga kansu a gaban jamalin Allahu Ta’ala. Kowannensu yana da wurinsa sananne, ba sa iya rabuwa da shi. Mala’ikun Aljanna suna a Aljanna. Sunan babbansu Ridwan. Mala’ikun Wuta ana kiransu Zabaniya. Suna aiwatar da ayyukan da aka umarce su a Wuta. Wutar Jahannama ba ta cutar da su, kamar yadda teku ba ta cutar da kifi. Manyan zabaniyan Wuta goma sha tara ne. Sunan babbansu Malik. Mala’iku huɗu da suke rubuta dukkan ayyukan kowane mutum, na alheri da na sharri, biyu suna zuwa da dare, biyu da rana, ana kiransu mala’ikun Kiraman katibin ko Hafaza.

An kuma ruwaito cewa mala’ikun Hafaza wasu ne daban da waɗannan. Mala’ikan da yake a ɓangaren dama shi ne shugaban na ɓangaren hagu, kuma shi ne yake rubuta kyawawan ayyuka. Na hagu yana rubuta munanan ayyuka. A cikin kaburbura akwai mala’ikun da za su azabtar da kafirai da Musulmi masu saɓo, da mala’ikun da za su yi tambaya a kabari. Mala’ikun tambaya ana kiransu “Munkar da Nakir”. Masu tambayar muminai ana kuma kiransu “Mubashshir da Bashir”. Mala’iku suna da fifiko a kan juna. Mafifitansu huɗu ne. 1. Jibrilu alaihis-salam. Aikinsa shi ne kawo wa annabawa wahayi, sanar da umarni da hane-hane. 2. Isra’filu alaihis-salam. Shi ne zai busa ƙahon da ake kira Sur. Zai busa Sur sau biyu. A busa ta farko kowane mai rai zai mutu, in banda Allahu Ta’ala. A ta biyu kuwa dukkansu za su sake rayuwa. 3. Mika’ilu alaihis-salam. Kawo arha da tsada, yunwa da yalwa, da tafiyar da kowane abu (madda), aikinsa ne. 4. Azra’ilu alaihis-salam. Shi ne yake karɓar rayukan mutane.

Waɗannan huɗu su ne annabawan dukkan mala’iku. Mafifita bayan waɗannan mala’iku huɗu rukuni huɗu ne: mala’ikun da ake kira Hamalatul-Arsh (masu ɗaukar Al’arshi) huɗu ne, a Ƙiyama za su zama takwas; mala’ikun da suke a gaban Allah ana kiransu Muƙarrabun; manyan mala’ikun azaba ana kiransu Karubiyyun; mala’ikun rahama ana kiransu Ruhaniyyun. Dukkan waɗannan su ne zaɓaɓɓun mala’iku, wato mafifitansu.

Waɗannan sun fi dukkan mutane in banda annabawa. Salihan Musulmi da waliyyai sun fi talakawan mala’iku falala da ɗaukaka. Talakawan mala’iku kuwa sun fi talakawan Musulmi, wato masu saɓo da fasiƙai, falala.

3. Yin imani da littattafai

Wa kutubihi: yana nufin “Na yi imani da littattafan da Allahu Ta’ala Ya saukar”. Allahu Ta’ala Ya saukar da waɗannan littattafai ga wasu annabawa ta hanyar wahayi, wato karantawa, ta hannun mala’ika mai suna Jibrilu; ga wasu kuwa a rubuce a kan allo; ga wasu kuma ta hanyar jiyar da su ba tare da mala’ika ba. Dukkansu kalamin Allahu Ta’ala ne. Na azali ne kuma na abadi ne. Ba halittattu ba ne. Ba maganganun mala’iku ko na annabawa ba ne. Dukkan littattafan da Allahu Ta’ala Ya saukar gaskiya ne, daidai ne. Littattafan sama da aka sanar da mu ɗari da huɗu ne. Daga cikinsu, ya shahara cewa an saukar da suhufi goma ga Adamu alaihis-salam, suhufi hamsin ga Shisu (Shit) alaihis-salam, suhufi talatin ga Idrisu alaihis-salam, suhufi goma ga Ibrahim alaihis-salam. An saukar da Attaura ga Musa alaihis-salam, Zabura ga Dawuda alaihis-salam, Injila ga Isa alaihis-salam, Alƙur’ani mai girma kuwa ga Muhammadu alaihis-salatu was-salam. Alƙur’ani mai girma ya shafe dukkan littattafai (nasakhi), ya kawar da hukunce-hukuncensu daga aiki. A cikin Alƙur’ani mai girma, har zuwa Ƙiyama, ba za a taɓa samun kuskure, mantuwa, ƙari ko tawaya ba. Dukkan ilimomin da suka gabata da na nan gaba suna cikin Alƙur’ani mai girma. Saboda haka ya fi dukkan littattafai ɗaukaka da daraja. Mu’ujiza mafi girma ta Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ita ce Alƙur’ani mai girma. Da dukkan mutane da aljanu za su taru, su yi ƙoƙarin faɗar magana guda kamar sura mafi gajarta ta Alƙur’ani mai girma, ba za su iya ba. A yau wajibi ne dukkan mutane su bi Alƙur’ani mai girma. Yanzu babu Attaura da Injila na gaske a kowace ƙasa. Akwai Injilolin da aka gurɓata. An tahrifa waɗannan littattafai daga baya, wato mutane sun canza su. Ko da ba a gurɓata su ba, da ba su da inganci: Allahu Ta’ala Ya shafe su duka.

Zuwan Alƙur’ani mai girma ya kasance aya-aya, ya kuma cika a cikin shekara 23. Alƙur’ani mai girma yana da inganci har zuwa Ƙiyama. An kiyaye shi daga rasa inganci da kuma daga canjin mutane. Wanda ya yi imani cewa akwai tawaya ko ƙari a cikin Alƙur’ani mai girma, bai yi imani da Allahu Ta’ala ba. A cikin ayoyi masu girma an ce, a ma’ana:

“Mu ne Muka saukar da Alƙur’ani mai girma, kuma lalle Mu ne za Mu kiyaye shi” (Suratul Hijr, 15:9).

“Alƙur’ani mai girma littafi ne mai daraja ƙwarai, mabuwayi matuƙa (marar kama). Ɓarna ba ta iya zuwa masa daga gabansa ko daga bayansa (daga kowane ɓangare, ta kowace hanya, babu wani abu marar tushe da zai iya shiga cikinsa. Domin) daga Allahu Ta’ala aka saukar da shi, Shi Hakim ne (a kowace maganarSa da aikinSa akwai hikima) kuma Mahmud ne (wanda ya cancanci kowane irin yabo)” (Suratu Fussilat, 41:41–42). Alƙur’ani mai girma yana ba da labarin abubuwa masu yawa ɓoyayyu da suka faru a baya, da waɗanda za su faru a nan gaba. Masu jinsa da masu karanta shi ba sa ƙoshi da zaƙinsa. Ko da sun gaji, ba sa ƙosawa. An gane ta hanyar gwaje-gwaje marasa adadi cewa karanta shi ko sauraronsa yana gusar da damuwa. Har an ga wasu daga cikin masu jinsa tsoro da razana suka mamaye zukatansu, har suka mutu. Maƙiyan Musulunci masu tsanani da yawa, da jin Alƙur’ani mai girma, zukatansu suka yi laushi, suka yi imani.

Tun da aka saukar da Alƙur’ani mai girma bai taɓa samun wani canji ba, kuma bayan haka ba zai samu ba. Alƙur’ani mai girma kalamin Allah ne. Ba zai yiwu mutane su yi littafi irin wannan ba. Ba a taɓa iya faɗar ko da kamar aya ɗaya tasa ba. Dukkan mawaƙa da masana adabi da suka zo har yau sun gaza, sun yi mamaki a gaban tsarin (nazmi) Alƙur’ani mai girma da ma’anarsa. Bayan da Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam) ya koma Lahira, halifansa na farko, Sayyidina Abubakar as-Siddiƙ (radiyallahu anhu), ya sa aka tattara ayoyin Alƙur’ani mai girma a wuri ɗaya. Ta haka wani Mushafi ya samu. Dukkan Sahabbai masu girma sun sanar bisa haɗin kai cewa wannan Mushafi kalamin Allah ne. Halifa na uku, Usman (radiyallahu anhu), ya sa aka rubuta wasu shida daga wannan Mushafi. Ya aika da su zuwa wasu lardunan ƙasa.

Wajibi ne a karanta Alƙur’ani mai girma bisa asalinsa. Wanda aka rubuta da wasu haruffa daban ba a kiransa Alƙur’ani mai girma. Lokacin ɗaukar Mushafi a hannu, ya kamata a kasance da alwala, a zauna ana fuskantar alƙibla, a karanta a hankali, sannu-sannu, da tsoron Allah (khushu’i), ana duban Mushafi, ana ba kowace aya haƙƙinta bisa ƙa’idojin tajwidi. Ya kamata a yi tunanin cewa abin da ake karantawa kalamin Allah ne, a kuma bi umarni da hane-hanen Alƙur’ani mai girma.

4. Yin imani da annabawa

Wa rusulihi: yana nufin “Na yi imani da annabawan Allahu Ta’ala”. An aiko annabawa ne domin su isar da mutane zuwa ga tafarkin da Allahu Ta’ala Ya yarda da shi, su nuna musu tafarki madaidaici. Mutane ne masu daraja, masu girmamawa, waɗanda suka fi dukkan mutanen zamaninsu ɗaukaka ta fuskar halitta, ɗabi’a, ilimi da hankali. Ba su da wata mummunar ɗabi’a ko wani hali da ba a yarda da shi ba.

Annabawa suna da siffar isma (kuɓuta daga zunubi). Wato, kafin a sanar da shi cewa shi annabi ne, da kuma bayan an sanar da shi, annabi ba ya aikata wani zunubi, ƙarami ko babba. Bayan an sanar da shi cewa shi annabi ne, har annabtarsa ta yaɗu, ta fahimtu, ba ya samun makanta, kurumta, da makamantansu na aibu da tawaya. Annabawan da suka zo da sabon addini ana kiransu rasul (manzo). Annabawan da ba su zo da sabon addini ba, sai dai suka kira mutane zuwa ga addinin da ya gabata, ana kiransu nabi. A wajen isar da umarni da kiran mutane zuwa ga addinin Allah, babu wani bambanci tsakanin rasul da nabi. Yin imani da annabawa yana nufin yin imani da cewa dukkansu masu gaskiya ne, masu maganar gaskiya, ba tare da ganin wani bambanci a tsakaninsu ba. Wanda bai yi imani da ɗaya daga cikinsu ba, bai yi imani da ko ɗaya daga cikinsu ba.

Annabawa, duk da yawan maƙiya, duk da izgili da ɓata ran da kafirai suka yi musu, ba su ji tsoron maƙiya ba wajen isar da umarnin Allahu Ta’ala ga mutane da sanar da su. Allahu Ta’ala Ya ƙarfafa annabawa da mu’ujizozi domin Ya nuna cewa su masu gaskiya ne, suna faɗar gaskiya. Babu wanda ya iya tinkarar waɗannan mu’ujizozi. Wanda ya karɓi annabi, ya yi imani da shi, ana kiransa al’ummar wannan annabi. A Ranar Ƙiyama za a ba annabawa izinin yin ceto ga masu zunubi masu yawa daga cikin al’ummominsu, kuma za a karɓi cetonsu. Malamai, salihai da waliyyai na al’ummominsu ma, Allahu Ta’ala Zai ba su izinin yin ceto, Zai kuma karɓi cetonsu.

“Mu ne Muka saukar da Alƙur’ani mai girma, kuma lalle Mu ne za Mu kiyaye shi” Hijr: 9

Annabawa (alaihimus-salawatu wat-taslimat) rayayyu ne a cikin kaburburansu, da wata rayuwa da ba mu sani ba. Ƙasa ba ta ruɓar da jikunansu masu albarka. Saboda haka ne a cikin wani hadisi mai daraja aka ce: “Annabawa suna yin salla a cikin kaburburansu.” Lokacin da idanun annabawa (alaihimus-salam) masu albarka suke barci, idanun zukatansu ba sa barci. Wajen gudanar da ayyukan annabta da ɗaukar ɗaukakokin annabta, dukkan annabawa daidai suke. Annabawa (alaihimus-salawatu wat-taslimat) daga cikin mutane suke. Daga aljanu, daga mala’iku da daga mata ba a samun annabi ga mutane. Aljani da mala’ika ba sa iya hawa zuwa darajojin annabawa. Annabawa suna da fifiko a tsakaninsu. Misali, ta fuskar fifikoki irin su yawan al’ummarsu, girman ƙasashen da aka aike su zuwa gare su, yaɗuwar iliminsu da ma’arifarsu zuwa wurare da yawa, yawan mu’ujizozinsu da dawwamarsu, da kuma samun darajoji da falaloli na musamman a gare su, Annabin ƙarshen zamani, Muhammadu alaihis-salam, ya fi dukkan annabawa ɗaukaka. Annabawan Ulul-azmi sun fi waɗanda ba haka ba, manzanni kuma sun fi annabawan da ba manzanni ba. Adamu alaihis-salam Safiyyullah ne, da ma’anar tsarkakakke da aka halitta zaɓaɓɓe bisa falalar Allahu Ta’ala. Nuhu alaihis-salam Najiyyullah ne, da ma’anar wanda ya shagaltu da Allahu Ta’ala koyaushe, ya sami faidodin Allah. Ibrahim alaihis-salam Khalilullah ne. Domin a zuciyarsa babu son wata halitta sai son Allah kaɗai. Musa alaihis-salam Kalimullah ne. Domin ya yi magana da Allahu Ta’ala. Isa alaihis-salam Ruhullah ne kuma Kalimatullah ne. Domin ba shi da uba. Ya zo duniya daga uwarsa da kalmar Allah “Kasance!” kaɗai. Ban da wannan, yakan isar da kalmomin Allahu Ta’ala cike da hikima zuwa kunnuwan mutane ta hanyar wa’azi.

Muhammadu alaihis-salam, wanda yake sanadin halittar halittu, kuma mafi ɗaukaka, mafi daraja, mafi ƙima na ƴaƴan Adamu, Habibullah ne. Abubuwan da suke nuna cewa shi Habibullah ne, da girmansa da ɗaukakarsa, suna da yawa ƙwarai. Saboda haka ba a iya faɗar maganganu irin su “an rinjaye shi”, “an ci nasara a kansa” game da shi. A Ƙiyama, shi ne zai fara tashi daga kabari kafin kowa.

Shi ne zai fara zuwa filin Mahshar. Zai shiga Aljanna kafin kowa. Kyawawan ɗabi’unsa ba sa ƙarewa da ƙidaya, kuma ƙarfin ɗan’adam ba ya isa ya bayyana su.

A Ranar Ƙiyama dukkan annabawa za su sami inuwa a ƙarƙashin tutarsa. Allahu Ta’ala Ya umarci kowane annabi da cewa: “Idan kuka riski zamanin da MasoyiNa Muhammadu alaihis-salam, wanda Na zaɓa Na so a cikin halittuNa, zai zama annabi, ku yi imani da shi, ku taimake shi!” Dukkan annabawa ma sun yi wa al’ummominsu wasiyya da umarni da haka. Muhammadu alaihis-salam “Khatamul-Anbiya” ne. Wato bayansa ba wani annabi da zai zo.

Siffofin da suke ga annabawa

Wajibi ne a yi imani da cewa akwai siffofi bakwai ga annabawa (alaihimus-salam):

1. Isma: rashin aikata zunubi. Annabawa ba sa aikata kowane zunubi, ƙarami ko babba, da ya zama haram a kowane addini ko zai zama haram.

“Annabawa suna yin salla a cikin kaburburansu” Hadisi mai daraja

2. Amana: Annabawa amintattu ne ta kowace fuska. Ba sa taɓa cin amana.

3. Sidƙi: Annabawa mutane ne masu gaskiya da aminci a maganganunsu, ayyukansu da kowane irin halayensu. Ba sa taɓa yin ƙarya.

4. Faɗana: Annabawa mutane ne masu hankali ƙwarai, masu fahimta ƙwarai. Daga mutanen da suke da aibobi irin su makanta da kurumta, da kuma daga mata, ba a taɓa samun annabi ba. 5. Tabligh: Dukkan abin da annabawa suka sanar wa mutane, suka bayyana musu, sun koye shi ne ta hanyar wahayin da yake zuwa daga Allahu Ta’ala. Babu ko ɗaya daga cikin umarni da hane-hanen da suka sanar da yake tunaninsu na kansu. Sun sanar da dukkan abubuwan da aka umarce su. 6. Adala: Annabawa ba sa taɓa yin zalunci da rashin adalci. Ba sa kaucewa daga adalci domin faranta wa kowa rai. 7. Amnul-azl: Ba a kore su daga annabta. A duniya da Lahira annabawa ne koyaushe.

Adadin annabawa ba a sani ba. Ya shahara cewa sun fi dubu ɗari da ashirin da huɗu. Daga cikinsu ɗari uku da goma sha uku manzanni ne. Tsakanin kowane manzo da wani a matsakaici shekara dubu ɗaya ce. Daga cikin manzanni ma shida sun fi ɗaukaka. Waɗannan ana kiransu annabawan Ulul-azmi. Su ne: Adamu, Nuhu, Ibrahim, Musa, Isa da Muhammadu Mustafa alaihimus-salam. Sunayen annabawa talatin da uku sun shahara. Su ne: Adamu, Idrisu, Shisu, Nuhu, Hudu, Salihu, Ibrahim, Luɗu, Isma’ila, Is’haƙa, Yaƙubu, Yusufu, Ayyuba, Shu’aibu, Musa, Haruna, Khidir, Yusha’u ɗan Nun, Ilyasu, Alyasa’u, Zulkifli, Sham’un, Ishmoil, Yunusa ɗan Matta, Dawuda, Sulaimanu, Luƙmanu, Zakariyya, Yahaya, Uzairu, Isa ɗan Maryamu, Zulƙarnaini da Muhammadu (alaihi wa alaihimus-salatu was-salam).

Daga cikin waɗannan, sunayen ashirin da takwas ne kawai aka sanar a cikin Alƙur’ani mai girma. Akwai saɓanin malamai a kan ko Zulƙarnaini, Luƙmanu, Uzairu da Khidir annabawa ne ko ba haka ba. Shehu Muhammad Ma’sum, a wasiƙa ta 36 ta mujalladi na 2, ya rubuta cewa labarin da yake sanar da cewa Khidir alaihis-salam annabi ne yana da ƙarfi. A wasiƙa ta 182 kuma yana cewa: Ganin Khidir alaihis-salam a surar mutum da aikata wasu ayyuka ba ya nuna cewa yana raye. Allahu Ta’ala Ya ba da izinin a ga ruhinsa da ruhohin annabawa da waliyyai da yawa a surar mutum. Ganinsu ba ya nuna cewa suna raye.

5. Yin imani da Lahira

Wal-yaumil-akhiri: yana nufin “Na yi imani da Ranar Lahira”. Farkon wannan lokaci ita ce ranar da mutum ya mutu. Yana ci gaba har zuwa ƙarshen Ƙiyama. Kiransa rana ta ƙarshe saboda babu dare da zai biyo bayansa ne. Ko kuma saboda yana zuwa bayan duniya ne. Ba a sanar da lokacin da Ƙiyama za ta tashi ba. Amma Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) ya ba da labarin alamominta da yawa:

Za a manta da ilimin addini. Fasiƙanci da mugunta za su yawaita.

Marasa addini, marasa ɗabi’a, marasa mutunci za su zama shugabanni. Ba za a aiwatar da umarnin Allahu Ta’ala ba. Za a aikata haram a ko’ina. Sayyidina Mahdi zai zo. Isa alaihis-salam zai sauko daga sama a Dimashƙ. Dajjal zai bayyana. Mutanen da ake kira Yajuju da Majuju za su gurɓata ko’ina. Rana za ta fito daga yamma. Manyan girgizar ƙasa za su auku. Wuta za ta fito daga Yaman. Sammai da duwatsu za su farfashe. Rana da wata za su yi duhu. Tekuna za su haɗu da juna, su tafasa, su ƙafe… da makamantansu.2

Musulman da suke aikata zunubai ana kiransu fasiƙai. Fasiƙai da dukkan kafirai suna da azaba a kabari. Lalle wajibi ne a yi imani da waɗannan.

Tambayar kabari gaskiya ce. Idan aka sa mamaci a kabari, zai rayu da wata rayuwa da ba a sani ba, zai sami hutawa ko kuma ya sha azaba. Hadisai masu daraja suna sanar da mu a fili cewa mala’iku biyu masu suna Munkar da Nakir za su zo kabari a wata sura ta mutum da ba a sani ba, mai ban tsoro, su yi tambaya.3

Tambayar kabari, a wajen wasu malamai, za ta kasance a kan wasu daga cikin aƙidu ne; a wajen wasu kuma, a kan dukkan aƙidu. Saboda haka ya kamata a sa yara su haddace tambayoyi da amsoshin da suke ƙasa:

“Wane ne Ubangijinka? Wane ne annabinka? Wane addini ne addininka? Menene littafinka? Ina ne alƙiblarka? Menene mazhabarka a aƙida (i’tiƙadi) da kuma a aiki (amali)?”

“Ubangijina Allahu Ta’ala ne; annabina Muhammadu alaihis-salam; addinina Musulunci; littafina Alƙur’ani mai girma; alƙiblata Ka’aba mai daraja; mazhabata a aƙida Ahlus-Sunna wal-Jama’a ce; mazhabata a aiki kuwa mazhabar Imam A’azam Abu Hanifa ce. Ni mumini ne, Musulmi ne, Alhamdulillahi.”

A cikin littafin “Tazkira-i Ƙurɗubi” an rubuta cewa wanda ba Ahlus-Sunna ba, ba zai iya ba da amsa daidai ba. Kabarin waɗanda suka ba da amsa mai kyau zai faɗaɗa, kuma za a buɗe musu wata taga daga Aljanna. Safe da yamma za su ga wurinsu a Aljanna, mala’iku za su yi musu alheri, su yi musu bushara. Idan bai iya ba da amsa mai kyau [daidai] ba, za a buge shi da gudumomin ƙarfe har kowace halitta, in banda mutane da aljanu, ta ji kukansa. Kabari zai matse shi har kamar ƙasusuwansa za su shiga cikin juna. Za a buɗe wani rami daga Wuta. Safe da yamma zai ga wurinsa a Wuta, kuma a cikin kabari zai sha azaba mai raɗaɗi har zuwa Mahshar.

Wajibi ne a yi imani da sake rayuwa bayan mutuwa. Bayan ƙasusuwa da nama sun ruɓe sun zama ƙasa da iska, dukkansu za su sake haɗuwa, ruhohi za su shiga jikunansu, kowa zai tashi daga kabari. Saboda haka ne ake kiran wannan lokaci Ranar Ƙiyama. Dukkan masu rai za su taru a filin Mahshar.

Littattafan ayyukan kowane mutum za su zo wa mai su suna tashi sama. Mai yin waɗannan Allahu Ta’ala ne, Mahaliccin ƙasashe, sammai, zarrori da taurari, Mai iko marar iyaka. Wanda ya ba da labarin cewa waɗannan za su faru shi ne Shugabanmu Manzon Allahu Ta’ala (sallallahu alaihi wa sallam). Abin da ya faɗa lalle gaskiya ne. Lalle dukkansu za su faru.

Littafin salihai da nagari za a ba su shi daga ɓangaren damansu; na fasiƙai da miyagu kuwa daga baya ko daga ɓangaren hagunsu. Kowane abu da aka aikata, mai kyau da mummuna, babba da ƙarami, a ɓoye da a fili, zai kasance a cikin littafin. Har ayyukan da mala’ikun Kiraman katibin ba su sani ba, za a fito da su ta hanyar shaidar gaɓoɓi da kuma sanarwar Allahu Ta’ala, kuma za a yi tambaya da hisabi a kan kowane abu. A Mahshar, kowane abu ɓoyayye da Allahu Ta’ala Ya so zai bayyana. Za a tambayi mala’iku: “Me kuka aikata a ƙasashe da sammai?”; annabawa: “Yaya kuka sanar wa bayi hukunce-hukuncen Allahu Ta’ala?”; kowa kuma: “Yaya kuka bi annabawa? Yaya kuka aiwatar da ayyukan da aka sanar muku? Yaya kuka kiyaye haƙƙoƙin da suke tsakaninku?” A Mahshar, waɗanda suke da imani, ayyukansu da ɗabi’unsu kuma suka kyautata, za su sami sakamako da falaloli; masu munanan ɗabi’u da ɓatattun ayyuka kuwa za a ba su hukunci mai tsanani.

“Salatin da ake yi mini zai zama muku nuri a kan gadar Siraɗi” Hadisi mai daraja

Allahu Ta’ala, da adalcinSa, Zai yi azaba saboda wasu ƙananan zunubai ma, kuma da falalarSa, da kyautarSa, Zai gafarta wa muminan da Ya so dukkan zunubansu, manya da ƙanana. In banda shirka da kafirci, kowane zunubi, idan Ya so Zai gafarta, idan kuma Ya so Zai yi azaba saboda ƙaramin zunubi ma. Yana sanar da cewa wanda ya mutu a matsayin mushriki da kafiri ba Zai taɓa gafarta masa ba. Kafirai masu littafi da marasa littafi, wato waɗanda ba su yi imani da cewa Muhammadu alaihis-salam annabi ne ga dukkan mutane ba, da waɗanda suka ƙi ko da ɗaya daga cikin hukunce-hukuncen da ya sanar, wato daga cikin umarni da hane-hanensa, idan suka mutu a kan wannan hali, lalle za a shigar da su Wuta, za su sha azaba har abada.

A Ranar Ƙiyama akwai wata Mizani da ba mu sani ba, wata na’urar awo, wani ma’auni, domin auna ayyuka. Ƙasa da sama suna iya shiga ɗaya daga cikin kwanonta. Kwanon lada mai haske ne, kuma yana a damar Al’arshi, ta ɓangaren Aljanna. Ɓangaren zunubi kuwa yana a hagun Al’arshi, ta ɓangaren Wuta, a cikin duhu. Ayyukan da aka yi a duniya, maganganu, tunani da kallo, a can za su ɗauki sura: ayyukan alheri za su bayyana masu haske, munanan ayyuka kuma masu duhu da ƙyama, kuma za a auna su a wannan ma’auni. Wannan ma’auni ba ya kama da ma’aunan duniya. An ce ɓangarensa mai nauyi yana hawa sama, ɓangarensa mara nauyi yana sauka ƙasa. A wajen wasu daga cikin malamai, za a sami ma’aunai iri-iri.

Gadar Siraɗi tana nan. Za a kafa gadar Siraɗi, da umarnin Allahu Ta’ala, a kan Wuta. Za a umarci kowa da ya ƙetara wannan gada. A ranar nan dukkan annabawa za su yi roƙo suna cewa: “Ya Ubangijina! Ka ba da aminci!” Waɗanda za su shiga Aljanna za su ƙetara gadar cikin sauƙi, su tafi Aljanna. Wasu daga cikinsu za su ƙetara kamar walƙiya, wasu kamar iska, wasu kamar doki mai gudu. Gadar Siraɗi ta fi gashi siriri, ta fi takobi kaifi. Bin Musulunci a duniya ma haka yake. Ƙoƙarin bin Musulunci sosai, kamar ƙetara gadar Siraɗi ne. Waɗanda suka jure wahalar yaƙi da zuciya (nafsu) a nan, a can za su ƙetara Siraɗi cikin sauƙi da nutsuwa. Saboda haka ne Allahu Ta’ala Ya sa wa tafarki madaidaici da Musulunci ya nuna suna “Siraɗal-Mustaƙim”. Wannan kamancin suna ma yana nuna cewa kasancewa a kan tafarkin Musulunci kamar ƙetara gadar Siraɗi ne. Waɗanda za su shiga Wuta za su faɗa daga Siraɗi zuwa cikin Wuta. Yin imani da gadar Siraɗi farilla ne. Domin gadar Siraɗi ta tabbata da nassi. A cikin Alƙur’ani mai girma an ce, a ma’ana: “Ku kai su zuwa ga Siraɗin Wuta, ku tsare su! Domin su za a tambaye su. (Ku tsayar da su a wurin hisabi! Za a yi musu hisabi; za a tambaye su a kan aƙidarsu da abin da suka aikata.)” (Suratus Saffat, 37:23–24).

A cikin littafin “Nukhbatul-La’ali” an ce: Siraɗi gada ce a kan Wuta. A cikin aya mai girma an ce, a ma’ana: “Babu ko ɗaya daga cikinku face zai isa can” (Suratu Maryam, 19:71). Malaman Ahlus-Sunna sun yi tafsirin ayar nan mai girma “Ku za ku isa can” da ƙetara Siraɗi. [Birgivî Vasiyetnâmesi] A cikin hadisai masu daraja an ce:

“Za a kafa gadar Siraɗi a kan Wuta. Annabin da zai fara ƙetarawa daga nan tare da al’ummarsa ni ne”. [Bukhari]

“A Ƙiyama zan tsaya a bakin gadar Siraɗi, in jira al’ummata ta ƙetara. Allahu Ta’ala Ya ce: ‘Ka roƙi abin da kake so, ka yi ceto ga waɗanda kake so, za a karɓi cetonka.’ Bayan na yi ceto ga al’ummata, zan ci gaba da roƙo. Ba zan tashi daga wurina ba har sai Ubangijina Ya ce mini: ‘Ka sa a Aljanna duk wanda ya faɗi “La ilaha illallah” sau ɗaya da ikhlasi daga al’ummarka, ya kuma mutu da imani’”. [Imam Ahmad]

“Ƙetara gadar Siraɗi ya danganta ga nurin kowane mutum. Wasu suna ƙetara Siraɗi a cikin ƙiftawar ido, wasu kamar walƙiya, wasu kamar faɗuwar tauraro, wasu kamar doki mai gudu. Wanda nurinsa ya yi kaɗan ƙwarai kuwa yana ja da ciki rub da ciki. Hannuwansa da ƙafafunsa suna zamewa, ya sake kamawa. A ƙarshe yana tsira yana jan ciki”. [Ɗabarani] “Wanda ya ƙaunaci Ahlul-Baiti na da Sahabbaina ƙwarai, ƙafarsa ba za ta zame ba lokacin ƙetara gadar Siraɗi”. [Dailami] “Babu wani ɗan bidi’a da zai iya ƙetara Siraɗi; zai faɗa cikin Wuta”. [Ibn Asakir]

“Mutane da yawa ba za su san cewa sun ƙetara Siraɗi ba, su ce wa mala’iku: ‘Ina Siraɗi da Wuta suka tsaya? Mun ƙetare su ne?’ Mala’iku kuma su amsa musu da cewa: ‘Kun ƙetare Siraɗin da yake kan Wuta; amma wutar Jahannama ta janye daga nurinku, ta rufu’”. [Jami’us-Saghir]

“Siraɗi ta fi gashi siriri, ta fi takobi kaifi. Mala’iku suna ƙoƙarin ceto muminai. Jibrilu (alaihis-salam) yana riƙe ni a ƙugu. Ni kuma ina addu’a: ‘Ya Ubangijina, Ka ba al’ummata aminci, Ka tsirar da su!’ A ranar nan masu tuntuɓe su faɗi za su yi yawa”. [Baihaƙi]

Wasu mutane daga cikin al’ummar Shugabanmu Annabi, da suka tashi daga kabari, suna tafiya Aljanna kai tsaye. Mala’iku suna ce musu: “Kun yi hisabi ne?” “A’a, ba mu yi wani hisabi ba.” “Kun ƙetara gadar Siraɗi ne?” “A’a, ba mu ga wata Siraɗi ba.” “Kun ga Wuta ne?” “A’a, Wuta ma ba mu gani ba.” “Wane aiki kuka aikata ne har kuka zo Aljanna kai tsaye haka, ba tare da hisabi ba, ba tare da isa Siraɗi ba?” “Muna da halaye biyu. Saboda su ne muka sami wannan ni’ima. Muna jin kunyar Allah, ba ma aikata zunubi ko da muna kaɗai. Kuma muna yarda da ƙarancin arzikin da Allah Ya ba mu.”

“A Aljanna akwai ni’imomin da babu wanda ya taɓa gani, babu wanda ya taɓa ji, kuma babu wanda ya taɓa iya hasashensu ma” Hadisi mai daraja

Mala’iku suna cewa: “Waɗannan ni’imomi haƙƙinku ne.” [Ibn Hibban] Idan aka ce gadar Siraɗi, kada a yi zaton tana kama da gadojin da muka sani! Kamar yadda muke cewa: “Domin a ci jarrabawa ana ƙetara gadar jarrabawa.” Alhali jarrabawa ba ta da wani ɓangare mai kama da gada. Gadar Siraɗi ma ba ta yi kama da gadoji sanannu ko gadar jarrabawa ko kaɗan ba.4

Akwai tafkin Kausar keɓantacce ga Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam). Girmansa kamar tafiyar wata ɗaya ne. Ruwansa ya fi madara fari, ƙanshinsa ya fi miski daɗi. Kofunan da suke kewaye da shi sun fi taurari yawa. Wanda ya sha sau ɗaya, ko da yana cikin Wuta, ba zai ƙara jin ƙishirwa ba. Ceto gaskiya ne. Domin a gafarta ƙanana da manyan zunuban muminan da suka mutu ba tare da tuba ba, annabawa, waliyyai, salihai, mala’iku da waɗanda Allahu Ta’ala Ya ba su izini za su yi ceto, kuma za a karɓa.

Aljanna da Wuta suna nan yanzu. Aljanna tana saman sammai bakwai. Wuta tana ƙarƙashin kowane abu. Akwai Aljanna takwas, Wuta bakwai. Aljanna ta fi duniya, ta fi rana, ta fi sammai girma. Wuta ma ta fi rana girma. “Duniya kamar kurkuku take ga mumini”. [Muslim] “Duniya, idan aka kwatanta ta da mahaifar uwa, Aljanna ce; idan aka kwatanta ta da Aljanna kuwa, kamar juji take”. [Ma’rifetnâme] Ana iya kwatanta juji da Aljanna ne? Kamar yadda ba zai yiwu yaron da yake cikin mahaifar uwa ya san cewa zai zo duniya ya fuskanci al’amura iri-iri ba, haka ba zai yiwu muminin da zai tafi Aljanna ya san ni’imomin da zai samu a can ba.

A cikin hadisai masu daraja an ce: “A Aljanna akwai ni’imomin da babu wanda ya taɓa gani, babu wanda ya taɓa ji, kuma babu wanda ya taɓa iya hasashensu ma”. [Muslim] “Tsakanin ni’imomin Aljanna da na duniya kamancin suna ne kawai”. [Baihaƙi]

Wanda ya yi imani da iko marar iyaka na Allahu Ta’ala, ya zama dole ya yi imani da kowane abu da Ya sanar. Allah Maɗaukakin Sarki Yana sanar da cewa a Aljanna ba za a sami wahala ba, kuma za a ba ƴan Aljanna kowace ni’ima da suke so.

A gaban ni’imomin Aljanna, ni’imomin duniya ba su ma kai inuwarsu ko hotonsu ba. Kamar yadda hoton itace da itacen kansa ba abu ɗaya ba ne, haka ni’imomin duniya suke a gaban ni’imomin Aljanna. Kamar yadda Allahu Ta’ala Ya halicci ni’imomin da suka keɓanta ga duniya daga babu, haka a Lahira ma Zai halicci daga babu ni’imomin da ba sa zuwa a zuci ko a tunani. Babu wahala ga Allahu Ta’ala. A Aljanna babu baƙin ciki, babu wahala. Ma’anar wasu ayoyi masu girma: “Masu kyautatawa suna da mafi kyawun sakamako da ƙari (ganin jamalin Allahu Ta’ala). Ba baƙi (tabo) ko wulaƙanci (ƙasƙanci) da zai rufe fuskokinsu. Waɗannan su ne ƴan Aljanna. Za su dawwama a cikinta har abada” (Suratu Yunus, 10:26). “Waɗanda suka yi imani suka aikata ayyuka na ƙwarai, Aljannar Firdausi za ta zama masauki a gare su. Za su dawwama a cikinta har abada, kuma ba za su taɓa son fita daga cikinta ba” (Suratul Kahf, 18:107–108). “Duk inda kuka duba a Aljanna, za ku ga ni’ima mai yawa da babban mulki (sarauta, manyan falaloli)” (Suratul Insan, 76:20).

A cikin hadisai masu daraja an kuma ce: “Allahu Ta’ala Ya ce: ‘Na tanadar wa salihai abubuwan da idanu ba su taɓa gani ba, kunnuwa ba su taɓa ji ba, kuma ba su taɓa zuwa a zuciyar mutum ba’”. [Bukhari] “Wanda ya shiga Aljanna ba ya mutuwa, yana rayuwa har abada. Yana cikin farin ciki koyaushe, ba ya baƙin ciki, ba ya faɗawa cikin yanke ƙauna, tufafinsa ba sa tsufa, kuruciyarsa ba ta gushewa”. [Ibn Abid-Dunya] “Ƴan Aljanna ba sa taɓa yin rashin lafiya, ba sa tsufa; ba sa taɓa baƙin ciki, kuma suna cikin annashuwa koyaushe”. [Muslim] “Wanda ya shiga Aljanna, idan ya ce: ‘Bari in hau doki’, yana hawa; idan ya ce: ‘Bari in tashi sama’, yana tashi”. [Tirmizi] “Za a ce wa mutumin da yake a mafi ƙasƙancin darajar Aljanna: ‘Ka roƙi abin da kake so.’ Shi kuma zai roƙi duk abin da ya ratsa zuciyarsa. Za a ce masa: ‘Za a ba ka ninki biyu na duk abin da ka roƙa’”. [Muslim] “Kowa zai kasance ɗan shekara 33”. [Tirmizi, Ƙurɗubi, Nawawi]

6. Yin imani da ƙaddara

Wa bil-ƙadari khairihi wa sharrihi minallahi ta’ala: yana nufin “Na yi imani da ƙaddara, cewa alheri da sharri daga Allahu Ta’ala suke”. Alheri da sharri, amfani da cuta, riba da hasara da suke zuwa wa mutane, dukkansu da ƙaddarawar Allahu Ta’ala ne.

Nufin Allahu Ta’ala na samuwar wani abu ana kiransa “ƙadari”. Samar da ƙadari, wato abin da aka ƙaddara samuwarsa, ana kiransa “ƙada”. Kalmomin ƙadari da ƙada ana kuma amfani da su a madadin juna. Abubuwan da za su kasance tun daga azali har zuwa abadi – abubuwa, siffofinsu, motsinsu da al’amura – Yana halitta su ne daidai da abin da Ya sani a azali. Dukkan ayyukan mutane, masu kyau da munana, Musuluncinsu, kafircinsu, dukkan ayyukansu na so da marasa so, Allahu Ta’ala ne Yake halitta su. Mahalicci, mai aikatawa, Shi ne kaɗai. Mahaliccin kowane abu da sabubba suke haifarwa, Shi ne. Kowane abu Yana halitta shi ne da wani sababi. Annabawa, waɗanda suke a mafi ɗaukakar darajar ilimi da sani, waɗanda suke ganin haƙiƙanin abubuwa sosai, da malaman Musulunci, waɗanda suka bi sawun waɗannan manya suka sami ɗiɗɗiga daga tekunan ilimi, suna sanar da cewa abubuwan da a yau ake zaton su ne masu ƙonawa, masu aikatawa, matsakanta ne gajiyayyu, marasa ƙarfi, halittattu ne, wato sabubba ne da Mai aikatawa na gaskiya, Mahalicci, Ya sa a tsakani. Mai ƙonawa Allahu Ta’ala ne.

Yana ƙonawa ba tare da wuta ba ma. Amma al’adarSa ita ce ƙonawa da wuta. Idan ba Ya son ƙonawa, ba Ya ƙonawa ko da a cikin wuta ne. Bai ƙona Ibrahim alaihis-salam a cikin wuta ba. Saboda Yana ƙaunarsa ƙwarai, Ya karya al’adarSa. Da Allahu Ta’ala Ya so, da Ya halicci kowane abu ba tare da sababi ba. Da Ya ƙona ba tare da wuta ba. Da Ya ƙosar ba tare da ci ba. Amma, saboda lutufinSa da kyautatawa ga bayinSa, Ya ɗaure halittar kowane abu da wani sababi. Ya nufi halitta ƙayyadaddun abubuwa da ƙayyadaddun sabubba. Ya ɓoye ayyukanSa a ƙarƙashin sabubba. Ya ɓoye ikonSa a ƙarƙashin sabubba. Wanda yake son Ya halitta masa wani abu, yakan riƙi sababin wannan abu, ya sami wannan abu. Mai son kunna fitila yakan yi amfani da ashana. Mai son fitar da man zaitun yakan yi amfani da na’urar matsewa. Mai ciwon kai yakan sha asfirin. Mai son zuwa Aljanna ya sami ni’imomi na har abada yakan bi Musulunci. Wanda ya harbi kansa da bindiga, ya sha guba, yakan mutu. Wanda ya sha ruwa yana zufa yakan yi rashin lafiya. Mai aikata zunubai, mai faɗawa cikin kafirci ma, Wuta yake zuwa. Duk sababin da kowa ya nema, yakan sami abin da aka sa wannan sababi matsakanci gare shi. Mai karanta littattafan Musulmi yakan koyi Musulunci, ya so shi, ya zama Musulmi. Wanda yake rayuwa a tsakanin marasa addini, yana sauraron maganganunsu, yakan zama jahilin addini. Mafi yawan jahilan addini sukan zama marasa imani. Mutum yakan isa inda abin hawan da ya hau yake zuwa. Da Allahu Ta’ala bai halicci ayyukanSa da sabubba ba, da babu wanda zai buƙaci wani. Kowa zai nemi kowane abu daga wurin Allahu Ta’ala, ba zai nemi wani abu daga wani ba. Da haka ne, da ba a sami shugaba da ma’aikaci, ma’aikacin hannu da mai sana’a, ɗalibi da malami da sauran alaƙoƙin ɗan’adam da yawa a tsakanin mutane ba, da tsarin duniya da Lahira ya lalace. Da babu bambanci tsakanin kyakkyawa da mummuna, nagari da mugu, mai ɗa’a da mai saɓo.

“Ina rantsuwa da Allahu Ta’ala, wanda Ya ba rai (nafsu) alheri da sharri: wanda ya tsarkake ransa, ya tsarkake shi daga kafirci da saɓo, ya tsira. Wanda ya bar ransa a cikinsu kuwa, ya yi hasara” Shams: 7–10

MU GANI ME MAULA ZAI YI

Gaskiya Yakan mai da sharri alheri,
Kada ka zaci wani abu daban Yake yi,
Arifi yana kallon wannan:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Dukkan ayyukanSa masu ɗaukaka ne,
Sun dace da juna,
Duk abin da Ya yi, daidai ne:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Kai, ka dogara ga Gaskiya,
Ka miƙa al’amari gare Shi, ka sami nutsuwa,
Ka yi haƙuri, ka yarda:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Ka nisantar da baƙin ciki daga zuciya,
Ka sami nutsuwa da Ubangijinka,
Ka miƙa al’amuranka gare Shi:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Ka ɗaure zuciyarka gare Shi,
Ka bar dabararka a gefe,
Ka fahimci ƙaddararSa:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Kada ka zaci adalci zalunci ne,
Ka miƙa wuya, kada ka ƙone a wuta,
Ka yi haƙuri, kada ka gaji:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Shi ne Khallaƙ, Shi ne Rahim,
Shi ne Razzaƙ, Shi ne Karim,
Shi ne Fa’’al, Shi ne Hakim:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Kada ka ce: “Don me wannan haka yake?”,
Wani lokaci haka zai kasance,
Ka duba ƙarshensa, ka yi haƙuri:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Ka san Mai biyan buƙatu (Ƙadil-hajat),
Ka yi roƙonka gare Shi,
Ka bar muradanka:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Kada ka raina kowa,
Kada ka ɓata rai, kada ka karya zuciya,
Kada ka goyi bayan ranka (nafsu):
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Kada ka nace a kan wani al’amari,
Idan ya faru, kada ka yi taurin kai,
Daga Gaskiya yake, kada ka ƙi shi:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
A inda aka rasa mafita,
Nan take Yakan buɗe labulen nan,
Yakan ba da magani ga wannan ciwo:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Daga Gaskiya dukkan al’amura suke,
Baƙin ciki da damuwa banza ne,
Shi Yana aiwatar da hikimarSa:
Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…
Ka ambace Shi a kowane lokaci,
Ka ajiye wayonka a gefe,
Ka yi mamakin Gaskiya, ka ce:
“Mu gani, me Maula Zai yi,
Duk abin da Ya yi, da kyau Yake yi…”
İbrâhim Hakkı Erzurûmî

Allahu Ta’ala Ya ba bayinSa nufi (irada), Ya kuma sanya wannan nufi nasu, wannan so nasu, sababin halittar ayyuka. Idan bawa ya so ya aikata wani abu, Allahu Ta’ala ma idan Ya so, Yakan halicci wannan aiki. Idan bawa bai so ba, Allahu Ta’ala ma ba Ya so, kuma ba Ya halittar wannan abu.

Motsin bayi na so yana samuwa ne daga abubuwa biyu: Na farko, da nufi da ikon bawa ne. Saboda haka, motsin bawa, wato aiwatar da ayyukan da aka yi niyyarsu ta hanyar gaɓoɓi, ana kiransa “kasbi”. Kasbi siffar mutum ce. Na biyu, da halittar Allahu Ta’ala ne, da samarwarSa. Umarnin Allahu Ta’ala, hane-hanenSa, ba da ladarSa da yin azabarSa, saboda akwai kasbi a cikin mutum ne. Allahu Ta’ala Ya san kowane abu da ya gabata da wanda zai zo, da saninSa na azali. Misali, Ya san ko wani kafiri zai dawwama kafiri har abada ko a’a. Ya san yadda abubuwan da za su faru za su kasance. Motsin dukkan dabbobi, tsirrai, abubuwa marasa rai, ƙaƙƙarfan abubuwa, ruwa-ruwa, iskoki (gas), taurari, molecule, zarrori (atom), electron, raƙuman lantarki (electromagnetic), a taƙaice na kowane abu mai samuwa, al’amuran kimiyyar jiki (physics), sauye-sauyen sinadarai (chemistry), sauye-sauyen nukiliya, musayar makamashi, ayyukan jiki na masu rai, faruwa ko rashin faruwar kowane abu, ayyukan bayi masu kyau da munana, ganin sakamakonsu a duniya da Lahira, da kowane abu, duk sun kasance a cikin ilimin Allahu Ta’ala a azali. Ya san dukkansu a azali. A cikin kalandu ana rubuta, bisa lissafi, lokacin da rana za ta fito da lokacin da za ta faɗi a cikin shekara guda. Rana tana fitowa tana faɗuwa a lokutan da aka sanar a kalanda. Ba don an rubuta haka a kalanda ba ne rana take fitowa tana faɗuwa a sanannun lokuta. Rubutawa a kalanda ba ta da tasiri a kan fitowar rana da faɗuwarta. Haka ma Allahu Ta’ala, saboda Ya san abin da zai sami mutane, Ya rubuta su a Lauhul-Mahfuz. Sanar da Allahu Ta’ala Ya yi cewa wasu mutane za su zama marasa rabo, saboda su, da nufinsu, sun so su dawwama a kan kafirci ne, ba su so su yi imani ba. Ba cewa waɗannan sun zama kafirai ba ne saboda Allahu Ta’ala Ya ba da labari. A cikin Alƙur’ani mai girma Yana cewa: “Allah Maɗaukakin Sarki Ya koyar da mutum alheri da sharri (ko ɗa’a da zunubi) da halayen waɗannan biyu, kuma domin ya iya aikata ɗaya daga cikinsu, Ya ba shi zaɓi (haƙƙin zaɓi, irada-i juz’iyya). Wanda ya tsarkake ransa (ya tsarkake shi daga munanan abubuwa ya cika shi da falaloli) ya tsira. Wanda ya bar ransa a cikin zunubi, jahilci da ɓata kuwa, ya yi hasara” (Suratush Shams, 91:7–10). Mutum yana da ƴanci wajen amfani da irada-i juz’iyyarsa (nufinsa na juz’i), ba a tilasta shi ba. Wato, idan aka yi amfani da irada-i juz’iyya ga alheri, Allahu Ta’ala Yana halittar alheri; idan aka yi amfani da ita ga sharri, Yana halittar sharri. Bawa yana amfani da irada-i juz’iyyarsa, Allahu Ta’ala kuma Yana halitta. [İrade-i cüziyye risalesi] Wato, Yana ba mai son alheri alheri, shi kuma ya zama mai rabo. Yana ba mai son sharri sharri, shi kuma ya zama marar rabo. A nan babu wani tilastawa. Wato Allahu Ta’ala ba Ya sa a aikata zunubi da tilas, ba Ya jefawa cikin Wuta da tilas. A ƙarshe babu wani abu da ya saɓa wa adalci da yake faruwa. Allahu Ta’ala Ya sanar da cewa Zai ba bayinSa da suke aiwatar da umarni suke nisantar hane-hanenSa sakamako, waɗanda suke yin akasin haka kuma Zai ba su hukunci.