AL’AMARIN RAJI’

Sayyidina Asim ɗan Sabit, ɗaya daga cikin ƙwararrun masu baka na Yaƙin Uhud, a wannan yaƙi ya kashe mushrikai Musafi’ ɗan Ɗalha da ɗan’uwansa Haris. Uwarsu Sulafa ƴar Sa’ad, wadda ta shahara da riƙe ƙiyayya ƙwarai, ta yi alkawarin ba da raƙuma ɗari ga wanda ya kawo kan Sayyidina Asim ɗan Sabit, wanda ya kashe ƴaƴanta biyu. Ta rantse za ta sha giya a cikin kwanyar Sayyidina Asim. Bugu da ƙari, a wata runduna (sariyya) da Shugabanmu Manzon Allah ya aika, Abdullahi ɗan Unais ya kashe Khalid ɗan Sufyan daga Banu Lihyan; saboda haka Banu Lihyan suka yi yarjejeniya da ƙabilun Adal da Ƙara. Waɗannan ƙabilu biyu da suke kewayen Makka suka ƙulla wata dabara, suka shirya manzanni. Suka ce musu: “Za ku ce kun musulunta. Za ku ce: ‘Za mu ba da zakka; muna neman malamai domin su karɓe ta, su koya mana Musulunci.’ Za mu kashe wani ɓangare na waɗanda suka zo, mu ɗauki fansarmu. Wani ɓangaren kuma za mu kai Makka mu sayar wa Ƙuraishawa.”

A watan Safar na shekara ta huɗu bayan Hijira, wata tawaga ta mutum shida ko bakwai daga waɗannan ƙabilu biyu ta zo wurin Shugabanmu Annabi, ta ce: “Mun musulunta; ka aiko mana da malamai da za su koya mana Alƙur’ani mai girma da addini.”

A wannan lokaci ƙaunataccen Annabinmu ya shirya wata runduna (sariyya) ta mutum goma domin ta bincika ko mushrikan Makka suna cikin shirin yaƙi ko a’a. Da wannan tawaga daga ƙabilun Adal da Ƙara ma ta zo ta nemi malamai, sai ya aika da wannan rundunar leƙen asiri ta mutum goma tare da waɗanda suka zo, domin su bincika halin da ake ciki, su yi nazari, su sanar da shi.

A cikin wannan runduna (sariyya), daga cikin Sahabbai masu girma, akwai Marsad ɗan Abu Marsad, Khalid ɗan Abu Bukair, Asim ɗan Sabit, Khubaib ɗan Adiyy, Zaid ɗan Dasinna, Abdullahi ɗan Ɗariƙ, Mu’attib (Mughir) ɗan Ubaid da wasu Sahabbai uku da ba a san sunayensu ba (radiyallahu anhum).

Wannan rundunar leƙen asiri, suna ɓuya da rana, suna tafiya da dare, wata rana a lokacin asuba suka iso bakin ruwan Raji’. A nan suka huta na ɗan lokaci, suka ci dabinon Madina na kyakkyawan iri da ake kira ajwa. Sannan suka bar wurin, suka hau wani dutse kusa da su, suka ɓuya.

Wata mata daga ƙabilar Huzail, mai kiwon tumaki, ita ma ta zo bakin ruwan Raji’. Da ta ga ƙwallon dabino, ta fahimci cewa an ci dabinon Madina a nan. Ta sanar wa ƙabilarta tana ihu: “Mutanen da suka zo daga Madina suna nan!”

A wannan lokaci ɗaya daga cikin tawagar ƙabilun Adal da Ƙara, wanda yake tare da wannan runduna ta Sahabbai goma, ya rabu da su da wani uzuri. Ya je wurin Banu Lihyan nan take, ya sanar musu.

Bisa wannan labari Banu Lihyan suka tashi. Suka aika da runduna ta mutum ɗari biyu, ɗari daga cikinsu masu baka, a kan wannan ƙaramar runduna. Wannan taron mushrikai da suka zo suka sami Sayyidina Asim ɗan Sabit da abokansa a ƙwanƙolin dutsen, suka kewaye su. A wannan lokaci mutumin da ya sanar wa mushrikai halin Sahabbai goma ma ya shiga cikinsu. Sahabbai masu girma suka fahimci a lokacin cewa an yaudare su, suka yanke shawarar yaƙi, suka zare takubansu. Mushrikai, da suka fahimci haka, suka yi ƙoƙarin yaudarar su, suka ce: “Idan kuka sauko wurinmu, ba za mu kashe ko ɗaya daga cikinku ba. Muna ba ku alkawari tabbatacce. Wallahi ba ma son kashe ku. Amma muna son karɓar fansa (fidya) a kanku daga mutanen Makka.”

“Ga waɗanda, bayan sun ji rauni, suka sake amsa kiran Allahu Ta’ala da AnnabinSa, musamman ga waɗanda suka kyautata suka kiyaye kansu daga mummuna daga cikinsu, akwai lada mai girma ƙwarai” Ali Imrana: 172

Al’amarin Raji’

Asim ɗan Sabit, Marsad ɗan Abu Marsad da Khalid ɗan Abu Bukair (radiyallahu anhum) suka ƙi dukkan shawarwarinsu, suna cewa: “Ba za mu taɓa karɓar maganganun mushrikai da alkawuransu ba.” Sayyidina Asim ɗan Sabit ya ce: “Na rantse ba zan taɓa karɓar kariyar mushrikai ba. Wallahi ba zan sauko in miƙa wuya ba saboda yaudarar kariyarsu da maganganunsu.” Ya buɗe hannuwansa, ya yi addu’a: “Ya Allah! Ka sanar wa AnnabinKa halinmu.” Allahu Ta’ala Ya karɓi addu’ar Sayyidina Asim, Ya sanar wa Shugabanmu Manzon Allah game da su.

Sayyidina Asim ya ce wa mushrikai: “Mu ba ma tsoron mutuwa. Domin muna da basira a addininmu (idan muka mutu, mu yi shahada ne, mu shiga Aljanna).” Da shugaban mushrikai ya ce: “Ya Asim! Kada ka ɓatar da kanka da abokanka, ka miƙa wuya!”, Asim ɗan Sabit ya mayar da martani da kibiya. Lokacin da yake harbin kibiya, yana karanta waɗannan baitoci:

Ni mai ƙarfi ne, ba ni da wani nakasu.
Igiyar bakana mai kauri an ja ta.
Mutuwa gaskiya ce; rayuwa fanko ce, mai wucewa.
Dukkan abin da aka ƙaddara zai auku.
Mutane, da wuri ko a jima, za su koma ga Allah.
Idan ban yi yaƙi da ku ba,
uwata (saboda baƙin ciki) za ta rasa hankalinta.

A kwarin Asim akwai kibiyoyi bakwai. Da kowace kibiya da ya harba ya kashe mushriki ɗaya. Da kibiyoyin suka ƙare, ya huhhuda da yawa daga cikinsu da mashinsa. Amma mashin ma ya karye. Nan take ya zare takobinsa, ya karya kubinsa ya jefar. (Wannan yana nufin: “Zan yi faɗa har in mutu; ba zan miƙa wuya ba.”) Sannan ya yi wannan addu’a: “Ya Allah! Har zuwa yau na kiyaye addininKa. Ina roƙonKa, a ƙarshen wannan rana, Ka kare jikina, Ka kiyaye shi.” Sautukan “Allahu akbar!” na Sayyidina Asim ɗan Sabit da na sauran Sahabbai suna girgiza duwatsu. Mujahidai goma suna faɗa har mutuwa da mutum ɗari biyu, waɗanda suka kusance su kuwa suna ganin sakamakon abin da suka aikata. A ƙarshe Asim (radiyallahu anhu) ya ji rauni a ƙafafunsa biyu, ya faɗi ƙasa. Kafirai, saboda suna tsoronsa ƙwarai, ko bayan ya faɗi ba su iya kusantarsa ba, suka yi masa shahada da harbin kibiyoyi daga nesa. A ranar, daga cikin Sahabbai goma da suke can, bakwai suka yi shahada, uku kuma aka kama su.

Banu Lihyan suka so su yanke kan Sayyidina Asim ɗan Sabit mai albarka domin su sayar wa Sulafa ƴar Sa’ad. Amma saboda Allahu Ta’ala Ya karɓi addu’ar Sayyidina Asim ɗan Sabit, Ya aiko da wani taron ƙudan zuma. Suka tsaya a kan Asim ɗan Sabit kamar girgije. Mushrikai ba su iya kusantarsa ba. A ƙarshe suka ce: “Ku bari; idan dare ya yi, ƙudan zuman za su watse, mu kuma mu yanke kansa mu tafi da shi.”

Da yamma Allahu Ta’ala Ya saukar da ruwan sama mai tsanani. Rigyawa ta gudana ta kwaruruka, ta ɗauki gawar Sayyidina Asim ɗan Sabit mai albarka, ta kai ta wani wuri da ba a sani ba. Duk yadda suka nema, mushrikai ba su same ta ba. Saboda haka ba su sami nasarar yanke ko wani ɓangare na jikin Sayyidina Asim ɗan Sabit ba.

“Ya Allah! Har zuwa yau na kiyaye addininKa. Ina roƙonKa, a ƙarshen wannan rana, Ka kare jikina, Ka kiyaye shi” Asim ɗan Sabit (radiyallahu anhu)

Duk lokacin da aka ambaci al’amarin kare Sayyidina Asim da ƙudan zuma suka yi, Sayyidina Umar yakan ce: “Lalle Allahu Ta’ala Yana kare bawanSa mumini. Kamar yadda Asim ɗan Sabit ya kiyaye kansa daga mushrikai a lokacin rayuwarsa, haka kuma Allahu Ta’ala Ya kare gawarsa bayan mutuwarsa, bai bar mushrikai su taɓa shi ba.” Saboda haka, lokacin da ake tunawa da Asim ɗan Sabit, ana kiransa “wanda ƙudan zuma suka kare”.1

Sahabbai uku da aka kama su ne Khubaib ɗan Adiyy, Zaid ɗan Dasinna da Abdullahi ɗan Ɗariƙ (radiyallahu anhum). Banu Lihyan suka ɗaure dukkansu uku da igiyoyin baka. Daga cikinsu Abdullahi ɗan Ɗariƙ bai yarda a kai shi wurin mushrikan Makka ba. Ya yi turjiya domin kada ya tafi. Ya yi ihu: “Abokaina da aka yi wa shahada sun sami darajar Aljanna!” Ya tsinke ɗaurin hannuwansa, amma Banu Lihyan suka jajjefe shi da duwatsu, suka yi masa shahada shi ma. Sayyidina Khubaib ɗan Adiyy da Zaid ɗan Dasinna suka yi haƙuri da tunanin: “Wataƙila mu sami damar yin aikin leƙen asirin da Manzon Allah ya ba mu.”

Banu Lihyan suka kai su biyun Makka. Mushrikan da aka kashe danginsu a yaƙe-yaƙen Badar da Uhud suna ƙuna da ƙiyayya da kwaɗayin ɗaukar fansa, suna neman dama. Hujair ɗan Abu Ihab Tamimi, ɗaya daga cikin mushrikai, ya sayi Sayyidina Khubaib domin ya ɗauki fansar ɗan’uwansa da aka kashe a Yaƙin Badar; Safwan ɗan Umayya kuma ya sayi Sayyidina Zaid ɗan Dasinna domin ya ɗauki fansar ubansa Umayya ɗan Khalaf, da aka kashe a Yaƙin Badar. Niyyar mushrikai ita ce su kashe su biyun. Amma saboda suna cikin watannin da suke ɗaukar yaƙi haramun, suka ɗaure su, suka jira lokaci ya wuce. Suka ɗaure su a wurare daban-daban. Sahabbai biyun duka sun nuna babban haƙuri, juriya da martaba a cikin wannan ɗauri.

Mawiya, wata ƴantacciyar baiwa da take zaune a gidan da aka ɗaure Sayyidina Khubaib ɗan Adiyy a ciki (wannan mata ta musulunta daga baya), ta ba da labari kamar haka:

“An ɗaure Khubaib a wani ɗaki a gidan da nake. Ban taɓa ganin fursuna da ya fi shi alheri ba. Wata rana na duba, a hannunsa akwai wani babban nonon inabi kamar buta. Yana ci daga gare shi. Kowace rana ana ganin irin wannan nonon inabi a hannunsa. A wannan lokacin shekara, kuma a Makka, samun inabi ba ya yiwuwa ko kaɗan. Allahu Ta’ala ne Yake azurta shi. A ɗakin da aka ɗaure shi yakan yi salla, ya karanta Alƙur’ani mai girma. Matan da suke sauraron Alƙur’ani mai girma da yake karantawa sukan yi kuka, su ji tausayinsa. Wani lokaci, idan na tambaye shi: ‘Kana da wata buƙata?’, yakan ce: ‘Ki ba ni ruwa mai daɗi, kada ki kawo mini naman dabbobin da aka yanka wa gumaka, kuma ki sanar da ni tun da wuri lokacin da za su kashe ni; ba na son wani abu daban.’ Da aka tsai da ranar da za a kashe shi, na je na faɗa masa. Da ya ji haka, bai nuna ko ƙaramin canji ba, ko alamar baƙin ciki gwargwadon zarra.

Da ranar ta kusa, ya ce yana son ya yi tsarkin jiki kafin ya mutu, ya nemi reza. Ni kuma na sa reza a hannun ɗana, na aike shi. Da yaron ya shiga wurinsa, farat ɗaya na ji tsoro. Na ce: ‘Kaitona! Wannan mutum zai yanka yaron da reza. Ko ta yaya za a kashe shi.’ Na ruga na duba yaron. Khubaib ya karɓi rezar da na aika daga hannun yaron, ya zaunar da yaron a kan cinyarsa domin ya nuna masa ƙauna. Da na ga haka, na tsorata ƙwarai, na fara kururuwa. Da ya fahimci halin da ake ciki, ya ce: ‘Kina zaton zan kashe wannan yaro ne? A addininmu babu irin wannan abu. Kashe rai ba bisa haƙƙi ba, ba ya daga halinmu da martabarmu.’”

Ranar da mushrikai suka tsai da domin su kashe Khubaib ɗan Adiyy da Zaid ɗan Dasinna ta zo. A ranar da safe da wuri suka kwance sarƙoƙinsu, suka kai su wurin da ake kira Tan’im, a wajen Makka. (Tan’im yana da nisan kilomita 5–8 daga Ka’aba. Sunan dutsen da yake nan ma Dutsen Tan’im ne.) Mutanen Makka da manyan mushrikai sun taru domin su kalli kisansu. A kewaye akwai babban taro.

A wurin da za su kashe fursunonin, mushrikai sun kafa gumagumai biyu na rataya. Lokacin da suka so su ɗaga Sayyidina Khubaib zuwa gungumen su ɗaure shi, ya ce: “Ku bar ni, in yi salla raka’a biyu.” Suka bar shi, suka ce: “Ka yi a can.” Khubaib nan take ya tsaya salla, ya yi salla raka’a biyu da tawali’u (khushu’i). Mushrikan da suka taru, mata da yara suna kallonsa cikin zumuɗi. Bayan ya gama sallarsa, ya ce: “Wallahi, da ba don za ku yi zaton na tsawaita salla saboda tsoron mutuwa ba, da na tsawaita sallar, na ƙara yi.” Wanda ya fara yin salla raka’a biyu a lokacin da ake kashe shi haka, ya zama sanadin zamanta al’ada da sunna, shi ne Sayyidina Khubaib ɗan Adiyy. Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam), da ya ji cewa ya yi salla raka’a biyu lokacin da ake kashe shi, ya ga wannan aikinsa ya dace, ya kuma yi daidai.2

Bayan ya yi sallarsa, suka ɗaga Sayyidina Khubaib zuwa gungumen, suka ɗaure shi. Suka juya fuskarsa daga alƙibla zuwa wajen Madina. Sannan suka ce: “Yanzu ka bar addininka! Mu sake ka.” Ya amsa kamar haka: “Wallahi ba zan bari ba! Ko da dukkan duniya tawa ce, aka ba ni ita, ba zan bar Musulunci ba!”

Mushrikai, da suka sami wannan amsa, suka ce: “Yanzu shin kana son Muhammadu ya kasance a matsayinka, a kashe shi? Idan ka ce ‘eh’, za ka tsira, ka zauna a gidanka lafiya!” Khubaib ya ce: “Ni ba zan taɓa yarda ko ƙaya ta soki ƙafar Muhammadu alaihis-salam ba!”

Mushrikai, suna izgili suna dariya a tsakaninsu, suka ce: “Ya Khubaib! Ka bar addinin Musulunci! Idan ba ka bari ba, lalle za mu kashe ka!” Khubaib ya amsa musu: “Matuƙar ina kan tafarkin Allahu Ta’ala, a kashe ni ba shi da wani muhimmanci a gare ni ko kaɗan.”

Bayan haka Khubaib ya yi wannan addu’a: “Ya Allah! A nan ba na ganin wata fuska sai fuskar maƙiyi. Ya Allah! Ka isar da sallamata ga ManzonKa. Ka sanar wa ManzonKa wannan abu da aka yi mana!”, ya ce: “Assalamu alaika ya Rasulallah.” A lokacin da Khubaib yake yin wannan addu’a, ƙaunataccen Annabinmu yana zaune tare da Sahabbai masu girma. Zaid ɗan Harisa ya ba da labari kamar haka: “Wata rana Manzon Allah, yana zaune da Sahabbansa, ya ce: ‘Wa alaihis-salam.’ Sahabbai masu girma suka ce: ‘Ya Manzon Allah! Wannan amsar sallamar wane ne?’ Ya ce: ’Amsar sallamar ɗan’uwanmu Khubaib ce. Jibrilu (alaihis-salam) ya isar mini da sallamar Khubaib.’”3

Mushrikan Ƙuraishawa da suka taru a kewayen Khubaib, suna cewa: “Ga mutumin da ya kashe ubanninku”, suka sa samari suka kai masa hari da masunsu, suka fara raunata jikinsa mai albarka. A wannan lokaci fuskar Khubaib ta juya zuwa ga Ka’aba. Mushrikai suka juya ta zuwa wajen Madina. Sayyidina Khubaib ya yi addu’a: “Ya Allah! Idan ni karɓaɓɓen bawa ne a wurinKa, Ka juya fuskata zuwa alƙibla.” Fuskarsa ta sake juyawa zuwa alƙibla. Babu ɗaya daga cikin mushrikai da ya iya juya fuskarsa zuwa wani waje in ba Ka’aba ba. A wannan lokaci Khubaib, a kan gungumen, ya faɗi wata waƙa da take bayyana cewa ana yi masa shahada shi kaɗai, baƙo a tsakanin maƙiya. Lokacin da mushrikai suka fara azabtar da shi suna soka masa masun da suke hannuwansu a jikinsa, ya ce: “Wallahi, matuƙar za a kashe ni ina Musulmi, duk gefen da na faɗa a kai lokacin da aka buge ni, ba na damuwa! Dukkan wannan a kan tafarkin Allahu Ta’ala ne.”

“Ni ba zan taɓa yarda ko ƙaya ta soki ƙafar Muhammadu alaihis-salam ba!” Khubaib ɗan Adiyy (radiyallahu anhu)

Bayan haka Khubaib ya tsine wa mushrikai kamar haka: “Ya Allah! Ka halaka dukkan mushrikan Ƙuraishawa! Ka watsa jama’arsu! Ka karɓi rayukansu ɗaya bayan ɗaya, kada Ka bar ɗayansu da rai!” Da mushrikai suka ji wannan tsinuwa, suka ji tsoro ƙwarai, wani ɓangare nasu suka gudu daga wurin suka nisanta. Wasu daga cikin waɗanda suka rage suka fara soka masa masunsu bi da bi; ɗaya daga cikinsu ya soka mashi a ƙirjinsa, mashin ya fita ta bayansa. Lokacin da jini yake ɓulɓula daga jikinsa, yake ja numfashinsa na ƙarshe yana lilo a kan gungumen, Khubaib ya yi shahada yana cewa: “Ash-hadu an la ilaha illallah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhu wa rasuluhu.”4

Gawar Khubaib ɗan Adiyy (radiyallahu anhu) ta kwana arba’in a rataye a kan gungumen. Jikinsa bai ruɓe ba, bai yi wari ba. Kullum sabon jini yake zuba daga gare shi. Ƙaunataccen Annabinmu ya aiki Sayyidina Zubair ɗan Awwam da Miƙdad ɗan Aswad daga cikin Sahabbai masu girma domin su kawo gawarsa. Da dare suka shiga Makka a ɓoye. Suka sauke Khubaib daga gungumen da aka rataye shi a kai, suka ɗora shi a kan raƙumi, suka kama hanyar Madina. Mushrikai, da suka ji labari, suka tunkare su cikin babban taro. Sahabbai biyun, domin su kare kansu, suka ajiye gawar a ƙasa. Ba da daɗewa ba suka ga wurin da suka ajiye gawar ya tsage, ya karɓi gawar ciki, ya rufe. Sai suka kama hanyar Madina.

Sayyidina Zaid ɗan Dasinna ma aka ɗaure shi a ɗaya gungumen da suka kafa. Suka tilasta masa ya bar addininsa. Amma mushrikai ba su sami kome ba sai ƙarfafa imanin Zaid. Bisa haka suka zuba wa Zaid ruwan kibiyoyi. A ƙarshe Nisɗas, ƴantaccen bawan Safwan ɗan Umayya, ya yi masa shahada.