Ƙaunataccen Annabina
Karanta a intanetAbubuwan ciki

YAƘIN UHUD

Shekara ta uku bayan Hijira, watan Shawwal… Mushrikan Makka, kamar yadda ba su ɗauki darasi daga kayen da suka sha a Yaƙin Badar ba, haka kuma ba su iya mantawa da raɗaɗinsa ko kaɗan. Ƙuraishawa sun rasa da yawa daga cikin manyansu a wannan yaƙi. Bugu da ƙari, komawar hanyar kasuwancin Sham a ƙarƙashin ikon Musulmi tana sa su fita daga hankalinsu.

Ayarin kasuwanci da Abu Sufyan ya shugabanta ya koma Makka da riba ɗari bisa ɗari. Saboda yawancin waɗanda suka saka jari sun mutu a Yaƙin Badar, ana ajiye ribar ayarin a ginin da ake kira Darun-Nadwa, inda mushrikai suke taruwa domin yanke shawara.

Waɗanda suka rasa ubanninsu, ƴan’uwansu, mazajensu da ƴaƴansu a Badar – irin su Safwan ɗan Umayya, Ikrima ɗan Abu Jahal da Abdullahi ɗan Rabi’a – suka je wurin Abu Sufyan suka ce: “Musulmi sun kashe manyanmu. Sun wulaƙanta mu. Yanzu lokacin ɗaukar fansa a kansu ya yi. Mu shirya runduna da ribar ayarin. Mu kai wa Madina hari, mu ɗauki fansarmu!”

Saboda an riga an kashe miyagun kafirai irin su Abu Jahal, Utba da Shaiba a baya, Abu Sufyan, wanda bai musulunta ba tukuna, shi ne yake shugabantar mushrikai. An sami zinariya dubu ɗari a kasuwancin Sham. Rabinsa jari ne, rabinsa kuma riba. Aka raba jarin ga masu shi nan take, ribar kuma aka raba ta gida biyu: da rabi aka sayi makamai, da ɗaya rabin kuma aka tara sojoji. Haka kuma aka ba mawaƙa da masu huɗuba. Masu huɗuba da mawaƙa suna karanta waƙoƙi da waƙoƙin makoki domin su zuga jama’a, su ƙarfafa su zuwa yaƙi; mata kuma suna kiɗan kuntuku da ganga suna bin su. Mushrikai, waɗanda manufarsu ita ce fitar da Musulmi daga Madina, kawar da ƙaunataccen Annabinmu da kuma shafe Musulunci, suka zagaya ƙabilun kewaye ma, suka tara sojoji.

A ƙarshe aka shirya babbar runduna ta mutum 3.000 a Makka. Daga cikinsu 700 masu sulke ne, 200 kuma mahaya dawakai, kuma suna da raƙuma 3.000. Abu Sufyan ne yake jagorantar wannan babbar runduna, wadda makaɗa da mata ma suka shiga cikinta. Matarsa Hindu kuma tana kan gaban matan, ta wuce gona da iri wajen zuga mushrikai zuwa yaƙi. Domin a Yaƙin Badar ta rasa ubanta da ƴan’uwanta biyu. Ba ta iya mantawa da raɗaɗin wannan; ga waɗanda suke son mata kada su shiga yaƙin takan ce: “Ku tuna da yaƙin Badar! Kun gudu daga Badar domin ku koma wurin matanku da ƴaƴanku!… Daga yanzu waɗanda suke son gudu, mu za su samu a gabansu!…”, ta rufe musu baki; ta haka tana tunzura Ƙuraishawa, tana ƙarfafa su zuwa yaƙi da dukkan ƙarfinta.1

Jubair ɗan Mut’im, ɗaya daga cikin mushrikai, yana da wani bawa mai suna Wahshi, gwani ƙwarai wajen jefa mashi. Mai jifa ne wanda duk abin da ya jefa yakan samu. Saboda Sayyidina Hamza ya kashe Utba, uban Hindu, da Ɗu’aima, baffan Jubair, a Badar, Hindu da Jubair suna ƙuna da wutar ɗaukar fansa mai tsanani a kansa. Jubair ya ce wa bawansa Wahshi:

“Idan ka kashe Hamza, zan ƴanta ka, in sake ka!” Hindu ma ta yi alkawari: “Idan ka kashe shi, zan ba ka zinariya da duwatsu masu daraja masu yawa!”2

“Uhud yana sonmu, mu ma muna son shi” Hadisi mai daraja

Rundunar Ƙuraishawa, da ta kammala dukkan shirye-shiryenta, ta buɗe tutocinta: ɗaya aka ba Ɗalha ɗan Abu Ɗalha, ɗaya aka ba wani daga cikin Ahabish, ɗaya kuma aka ba Sufyan ɗan Uwaif.

A Makka an kammala shirye-shirye. Sayyidina Abbas ya aika da wasiƙa zuwa Madina nan take ta hannun wani amintaccen mutum. A cikinta ya sanar cewa mushrikai sun kafa runduna ta mutum dubu uku, cewa ɗari bakwai daga cikinsu masu sulke ne, ɗari biyu kuma mahaya dawakai, kuma suna da raƙuma dubu uku da makamai marasa adadi. Abbas ya kuma ba da labarin cewa rundunar tana gab da tashi, ya nemi a ɗauki mataki bisa haka.

Bisa haka Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) ya ɗora wa wasu daga cikin abokansa aikin bincika halin da ake ciki. Waɗannan Sahabbai suka kama hanyar Makka. A hanya suka ji labarin cewa rundunar mushrikai tana zuwa, suka shiga bincike. Suka kammala aikinsu cikin ɗan lokaci, suka koma Madina da sauri. Abin da suka gani da bayanan da suka samu sun yi daidai da wasiƙar da ta zo.

Shugaban Talikai ya fara shiri nan take. Bugu da ƙari, domin kada a yi masa farmakin ba-zata, ya ɗauki mataki ta hanyar sanya masu gadi a kewayen Madina. Sahabbai masu girma suka tattara kansu cikin ɗan lokaci, suka kammala shirinsu. Suka yi bankwana da waɗanda suka rage a gida, suka yafe wa juna, suka taru a kewayen Sarkin Annabawa.

Ranar Juma’a ce. Shugabanmu Annabi ya yi wa Sahabbansa limancin sallar Juma’a. A cikin huɗubar ya jaddada muhimmancin yin jihadi domin yaɗa addinin Allahu Ta’ala da kuma yin yaƙi saboda Allah. Ya yi bushara cewa waɗanda suka mutu a kan wannan hanya shahidai ne, kuma za su shiga Aljanna. Ya sanar cewa Allahu Ta’ala Zai taimaki waɗanda suka tsaya kyam a gaban abokan gaba, suka jure wa wahalhalu.

Manzo Mafi Daraja ya faɗa cewa yana son yin shawara da Sahabbansa masu girma a kan inda ya kamata a yi yaƙin, ya kuma ba da labarin wani mafarki da ya gani a daren nan. Ya ce: “A mafarkina na ga kaina a cikin wani sulke mai ƙarfi. Na ga an sami ɓaraka a bakin takobina Zulfiƙar, na ga wani sa da aka yanka, a bayansa kuma an kawo wani rago.” Da Sahabbai masu girma suka tambaya: “Ya Manzon Allah! Yaya ka fassara wannan mafarki?”, sai ya ce: “Sanya sulke mai ƙarfi alama ce ta Madina, ta zama a Madina. Ku zauna a can…

Ganin da na yi an sami ɓaraka a bakin takobina alama ce ta cewa zan sami wani rauni. San da aka yanka alama ce ta cewa wasu daga cikin Sahabbaina za su yi shahada. Amma kawo ragon a bayan haka, rago alama ce ta wata rundunar soja, waɗanda in sha Allahu Allah Maɗaukakin Sarki Zai kashe su.”

A wata riwaya kuma an ce: “A mafarkina na bugi takobina a ƙasa, bakinsa ya karye. Wannan alama ce ta cewa a ranar Uhud wasu daga cikin Sahabbaina za su yi shahada. Na sake bugun takobina a ƙasa, ya koma yadda yake a da, daidai. Wannan kuma alama ce ta cewa buɗewa (nasara) za ta zo daga Allahu Ta’ala, muminai kuma za su taru.”

Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam), a al’amuran da ba a sanar masa su ta wahayi ba, yakan yi shawara da Sahabbansa, ya yi aiki bisa haka. A kan inda ya kamata a tunkari abokan gaba, wasu daga cikin Sahabbai suka ce: “Mu zauna a Madina, mu yi yaƙin kariya.” Wannan shawara ta yi daidai da abin da Shugabanmu Annabi yake so ma. Manyan Sahabbai irin su Sayyidina Abubakar, Umar, Sa’ad ɗan Mu’az (radiyallahu anhum) suna tunani kamar Shugabanmu Annabi. Amma jarumai matasa Sahabbai da ba su sami damar kasancewa a Yaƙin Badar ba, duk lokacin da suka ji daga Shugabanmu Annabi lada da sakamakon3 da Sahabban da suka halarci Yaƙin Badar suka samu, da manyan darajojin da shahidan Badar suka kai, sukan yi baƙin ciki ƙwarai da gaske saboda ba su kasance a wannan yaƙi ba. Saboda haka suna son tunkarar abokan gaba a wajen Madina, su yi yaƙi ƙirji da ƙirji. Sayyidina Hamza, Nu’uman ɗan Malik, Sa’ad ɗan Ubada suna daga cikin waɗannan. Sayyidina Khaisama ya nemi izini, ya ce: “Ya Manzon Allah! Mushrikan Ƙuraishawa sun tara sojoji daga ƙabilun Larabawa daban-daban. Sun hau raƙumansu da dawakansu, sun shigo ƙasarmu. Za su kewaye mu a gidajenmu da kagaranmu, sannan su juya su tafi. Za su yi maganganu masu yawa a bayanmu. Wannan hali zai ƙara musu ƙarfin hali, za su shirya sababbin farmaki. Idan ba mu fito gabansu yanzu ba, sauran ƙabilun Larabawa ma za su sa mana ido. Ina fatan Allahu Ta’ala Zai ba mu nasara a kan mushrikai.

Idan kuma na biyun ne ya faru, wato shahada – Badar ta hana ni ita. Alhali kuwa na yi kewarta ƙwarai. Ɗana, da ya ji cewa ina son halartar Yaƙin Badar, ya jefa ƙuri’a da ni. Ya fi ni sa’a, ya sami darajar shahada.

Ya Manzon Allah! Na yi kewar shahada ƙwarai. Jiya da dare na ga ɗana a mafarki cikin kyakkyawar sura. Yana yawo a tsakanin lambunan Aljanna da kogunanta, yana ce mini: ‘Ka haɗu da ƴan Aljanna! Ni na kai ga gaskiyar da Allahu Ta’ala Ya yi alkawari!’

Ya Manzon Allah! Wallahi, tun safiyar nan na fara buri ƙwarai in zama abokin ɗana a Aljanna. Yanzu kuma shekaruna sun ja. Ba ni da wani buri da ya rage sai haɗuwa da Ubangijina.

Raina ya zama fansarka, ya Manzon Allah! Ka yi mini addu’a ga Allahu Ta’ala domin in yi shahada, in sami darajar zama abokin ɗana a Aljanna!…”, ya roƙa. Shugabanmu bai ƙi wannan roƙonsa ba, ya yi masa addu’ar ya yi shahada.

Da ya ga cewa mafi yawa suna kan wannan ra’ayi, ƙaunataccen Annabinmu ya yanke shawarar tunkarar abokan gaba a wajen Madina. Sannan ya ce: “(Ya Sahabbaina!) Idan kuka yi haƙuri, kuka tsaya kyam, a wannan karon ma Allah Maɗaukakin Sarki Zai ba ku taimakonSa. Abin da ya rataya a kanmu shi ne nuna ƙwazo da ƙoƙari!”

Bayan ya yi limancin sallar la’asar, Sarkin Halittu ya tafi gidansa mai albarka, mai farin ciki. A bayansa Sayyidina Abubakar da Umar suka nemi izini suka shiga. Suka taimaka wa Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) wajen naɗa rawaninsa da sanya sulkensa. Shugabanmu ya ɗaura takobinsa, ya sanya garkuwarsa a bayansa.

A wannan lokaci a waje Sahabbai masu girma sun taru, suna jiran Shugabanmu Annabi. Waɗanda suke son zama a Madina su yi yaƙin kariya suka ce wa sauran: “Manzon Allah ba ya da ra’ayin fita daga Madina. Ya karɓi wannan ne saboda maganarku. Alhali kuwa Manzon Allah yana karɓar umarni daga Allahu Ta’ala. Ku bar masa wannan al’amari. Ku aikata abin da ya umarta.” Sauran ma suka yi nadamar abin da suka yi, suka ce: “Kada mu zama mun saɓa wa Manzo Mafi Daraja”, suka bar wannan ra’ayi nasu. Lokacin da ƙaunataccen Annabinmu ya fito daga gidansa mai albarka, suka zo gabansa suka nemi gafara, suka ce: “Rayukanmu su zama fansarka, ya Manzon Allah! Ka yi yadda kake so. Idan kana son zama a Madina, mu zauna. Mu muna neman tsari ga Allah Maɗaukakin Sarki daga saɓa wa umarninka.”

“Kada ku soki Sahabbaina! Ko da kun ba da sadakar zinariya gwargwadon dutsen Uhud, ba za ta kai ladan sadakar tafin hannu ɗaya na sha’ir da suka bayar ba!” Hadisi mai daraja

Habibi Mafi Daraja ya ce: “Annabi ba ya tuɓe sulken da ya sanya ba tare da ya yi yaƙi ba, har sai Allah Maɗaukakin Sarki Ya yi hukunci a tsakaninsa da abokan gabansa. Nasihata gare ku ita ce: idan kuka aikata abubuwan da na umarta, kuka yi haƙuri kuka tsaya kyam kuna ambaton sunan Allahu Ta’ala, Allahu Ta’ala Zai taimake ku…”

A wannan lokaci Sayyidina Amr ɗan Jamuh yana cewa ƴaƴansa huɗu a gidansa: “Ƴaƴana! Ku tafi da ni ma zuwa wannan yaƙi!”, ƴaƴan kuma suna ƙoƙarin shawo kan ubansu, suna cewa: “Baba! Saboda nakasar ƙafarka, Allahu Ta’ala Ya ɗauke ka mai uzuri. Manzon Allah ya ɗauke ka mai uzuri. Fita jihadi ba ta wajaba a kanka. Mu za mu tafi a madadinka!” Amma Sayyidina Amr ya ce: “Kaiton ƴaƴa irinku! A Yaƙin Badar ma da irin wannan magana kuka hana ni samun Aljanna. Wannan tafiyar ma za ku hana ni?…” Sannan ya zo gaban ƙaunataccen Annabinmu, ya ce: “Raina ya zama fansarka, ya Manzon Allah! Ƴaƴana suna son hana ni wannan yaƙi, suna kawo wasu uzurori. Wallahi ni ina son fita tafiyar yaƙi tare da kai, in sami darajar shiga Aljanna. Ya Manzon Allah! Shin ba ka ganin ya dace in yi yaƙi saboda Allah, in yi shahada, in yi yawo a Aljanna da waɗannan ƙafafuna guragu?” Abin Alfaharin Talikai ya ce: “Na’am, na ga ya dace.” Sayyidina Amr ɗan Jamuh, da ya yi farin ciki ƙwarai da wannan, ya yi shiri, ya shiga cikin rundunar.4

An bar Abdullahi ɗan Ummu Maktum domin ya yi limancin salla a Madina.5

Sarkin Manzanni ya ɗaura tutoci uku. Ɗaya ya ba Hubab ɗan Munzir, ɗaya ya ba Usaid ɗan Hudair, ɗayan kuma ya ba Mus’ab ɗan Umair. A cikin rundunar, wadda take kusan mutum dubu, akwai mahaya dawakai biyu da masu sulke ɗari.6

Ranar Juma’a bayan sallar la’asar, ƙaunataccen Annabinmu, cikin sautukan kabbara “Allahu akbar!”, ya kama hanyar Uhud kamar mai zuwa idi. A gaba akwai Sayyidina Sa’ad ɗan Ubada da Sa’ad ɗan Mu’az sanye da sulkunansu, a dama Muhajirun, a hagu kuma Ansar.

A hanya suka haɗu da wata rundunar soja ta mutum ɗari shida da ta ƙunshi Yahudawa. Waɗannan ƙawayen Abdullahi ɗan Ubayy ɗan Salul ne, shugaban munafukai, kuma suna son shiga cikin rundunar Musulmi. Shugabanmu Annabi ya tambaya: “Shin sun musulunta ne?” Suka amsa: “A’a, ya Manzon Allah.” Sai Shugabanmu ya ce: “Ku je ku faɗa musu, su koma. Domin mu ba ma neman taimakon kafirai a kan mushrikai.” Annabi Mai Girma (sallallahu alaihi wa sallam) ya iso wurin da ake kira Shaikhain, tsakanin Madina da Uhud. A nan suka sauka domin su kwana. Rana ba ta faɗi ba tukuna. A cikin rundunar akwai kuma Sahabbai yara, waɗanda suke son yaƙi da abokan gaba su sami matsayin shahada. Lokacin da ƙaunataccen Annabinmu ya duba rundunar a nan, ya ga akwai yara kusan goma sha bakwai.

Daga cikinsu Rafi’ ɗan Khadij yana tsayawa a kan yatsun ƙafafunsa domin ya yi kama da dogo. Bisa maganar Sayyidina Zuhair: “Ya Manzon Allah! Rafi’ yana iya harbin baka da kyau”, aka karɓe shi cikin rundunar. Da Samura ɗan Jundub ya ga haka, ya ce: “Ni zan iya kayar da Rafi’ a kokawa. Saboda haka ni ma ina son in kasance a yaƙin.” Shugabanmu Annabi ya yi murmushi, ya sa su yi kokawa. Da Sayyidina Samura ya kayar da Rafi’, shi ma aka karɓe shi cikin mujahidai. Sauran yaran aka mayar da su Madina domin su kare waɗanda suke can.7

Bilalu Habashi ya yi kiran sallar magariba da ta isha’i da muryarsa mai taɓa zuciya. Bayan ƙaunataccen Annabinmu ya yi limancin sallar, ya sanya Muhammadu ɗan Maslama shugaban wata runduna ta mutum hamsin, ya umarce su da su yi gadi har safe. Sahabbai masu girma suka tafi hutawa. A daren nan darajar yin gadi a kan Shugabanmu Annabi ta zama rabon Sayyidina Zakwan.

A wannan lokaci rundunar abokan gaba ta sami labarin cewa rundunar Musulmi ta sauka hutawa a Shaikhain, sai ta ɗora wa wata rundunar mahaya dawakai ƙarƙashin jagorancin Ikrima aikin sintiri. Ikrima, wanda bai musulunta ba tukuna, ko da yake ya kusanci rundunar Musulmi da rundunarsa har zuwa wurin da ake kira Harra, ya ja da baya saboda tsoron masu sintirin mujahidai. Bayan ketowar alfijir, Shugaban Talikai ya tada Sahabbansa. Suka iso dutsen Uhud. A nan rundunonin biyu suna iya ganin juna. Bilalu Habashi ya yi kiran sallar asuba da muryarsa mai taɓa zuciya, mai farkar da rayuka, mai narkar da zukata. Mujahidai suka yi sallarsu a bayan ƙaunataccen Annabinmu suna ɗauke da makamansu, suka yi addu’o’insu. Sarkin Halittu ya sanya sulke na biyu a jikinsa, ya kuma sanya kwalkwalinsa a kansa mai albarka.

A wannan lokaci shugaban munafukai Abdullahi ɗan Ubayy ya ce: “Mun zo nan ne domin a kashe mu? Don me ba mu fahimci wannan tun farko ba?”, ya bar rundunar Musulmi tare da munafukai kusan 300, ya koma Madina.

Adadin waɗanda suka yi imani, suka haɗa zukatansu, suka sanya rayukansu da kawunansu a kan wannan hanya ba tare da sun ƙyifta ido ba, kuma suke marmarin kaiwa ga matsayin shahada, kusan ɗari bakwai ne. Dukkansu sun yi alkawarin kare ƙaunataccen Annabinmu har zuwa ɗigon jininsu na ƙarshe.

Shugaban Annabawa (sallallahu alaihi wa sallam) ya jera mujahidai cikin tsari. Ya shirya rundunar yadda bayanta ya fuskanci dutsen Uhud, gabanta kuma Madina.

“Annabi ba ya tuɓe sulken da ya sanya ba tare da ya yi yaƙi ba, har sai Allah Maɗaukakin Sarki Ya yi hukunci a tsakaninsa da abokan gabansa” Hadisi mai daraja

Yaƙin Uhud

Ya naɗa Ukkasha ɗan Mihsan kwamandan ɓangaren dama, Abu Salama ɗan Abdulasad kuma kwamandan ɓangaren hagu. Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas da Abu Ubaida ɗan Jarrah suka ɗauki wuri a gaba, a kan rundunonin masu baka. Zubair ɗan Awwam ya jagoranci rundunonin masu sulke, Sayyidina Hamza kuma rundunonin marasa sulke da suke gaba. Aka ba Miƙdad ɗan Amr aikin jagorantar rundunonin baya.

Saboda Allah kaɗai yake son mutane, saboda Allah kaɗai yake ƙinsu,
bai zama aboki ko maƙiyi saboda kansa ba, wancan ma’adanin karamci.
Bai taɓa yin dariya da ƙarfi ba, bai taɓa zagin kome ba,
mai daɗin magana, mai fuskar murmushi ne a kowane lokaci, wancan ma’adanin karamci.
Da kunya da haƙuri aka siffanta shi, da kuma alheri da girmamawa,
ba ya barin mai zuwa roƙonsa da hawaye, wancan ma’adanin karamci.

A gefen hagu na rundunar Musulmi akwai tudun Ainain. A kan wannan tudu akwai wata ƙunƙuntar mashiga. Manzo Mafi Daraja ya sanya masu baka hamsin a wannan mashiga ƙarƙashin jagorancin Abdullahi ɗan Jubair. Masu bakan suka ɗauki wurarensu a mashigar. Ƙaunataccen Annabinmu ya zo wurinsu, ya ba su wannan umarni tabbatacce:

“Ku kare mu daga bayanmu. Ku tsaya a wurinku, kada ku bar nan ko kaɗan. Ko da kun ga mun ci abokan gaba, matuƙar ba mu sanar muku ba, ba mu aiko muku da mutum ba, kada ku bar wurarenku ko kaɗan. Ko da kun ga abokan gaba za su kashe mu, sun kashe mu, kada ku zo ku taimake mu.

Kada ku yi ƙoƙarin kare mu daga gare su. Duk lokacin da mahayan dawakan abokan gaba suka nufo ku, ku harbe su da kibiyoyi. Domin mahaya dawakai ba sa iya zuwa gaban kibiyoyin da ake harbawa. Ya Allah! Na shaidar da Kai cewa na isar musu da waɗannan!” Bayan ya maimaita waɗannan umarnai nasa sau da yawa, ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Ko da kun ga tsuntsaye suna fafatawa a kan gawawwakinmu, matuƙar ban aiko muku da mutum ba, kada ku bar wurinku ko kaɗan.8 Ko da kun ga mun karkashe kafirai, muna tattake su a ƙarƙashin ƙafafunmu, matuƙar ban aiko muku da labari ba, kada ku bar wurinku har abada!…” Sannan ya tashi daga nan, ya wuce kan rundunar.

Ya ba Mus’ab ɗan Umair tutar. Sayyidina Mus’ab, da tuta a hannunsa, ya ɗauki wurinsa a gaban Shugabanmu Annabi.9 A wannan lokaci Sayyidina Hanzala, wanda ya yi aure ba da daɗewa ba, ya zo Uhud da sauri daga Madina, ya shiga cikin sahun mujahidai.

Abu Sufyan ne yake jagorantar rundunar mushrikai, wadda ta zo Uhud kwana uku kafin haka. Sun zauna yadda Madina ta kasance a bayansu. Khalid ɗan Walid zai jagoranci mahaya dawakan ɓangaren dama, Ikrima kuma mahaya dawakan ɓangaren hagu. An riwaito cewa Safwan ɗan Umayya ma ya ɗauki aiki a kan rundunonin mahaya dawakai. Ɗalha ɗan Abu Ɗalha ne yake ɗauke da tutar mushrikai.

Ƙarfin rundunonin biyu bai daidaita ba ko kaɗan. Rundunar Ƙuraishawa, ta fuskar adadi, makamai da kayan yaƙi, ta fi rundunar Musulmi fiye da sau huɗu.

A rundunar Ƙuraishawa hayaniya da surutu ba su yankewa; mata, waɗanda idanunsu suka juya saboda kwaɗayin ɗaukar fansa, suna kiɗan kuntuku da ganga, suna rera waƙoƙi suna zuga sojoji zuwa yaƙi, suna neman taimako daga gumakan da suke bauta wa.

A ɓangaren mujahidai kuwa ana addu’o’i; ana kabbara: “Allahu akbar! Allahu akbar!…”, ana roƙon taimako daga Allahu Ta’ala domin kare addinin Musulunci da yaɗa shi.

Ƙaunataccen Annabinmu kuma yana ƙarfafa jaruman Sahabbansa zuwa jihadi, zuwa yaƙi a kan tafarkin Allah Maɗaukakin Sarki, yana ba su labarin sakamakon da za su samu a kan wannan hanya, yana cewa: “Ya Sahabbaina! Ga mutane masu ƙarancin adadi, yaƙi da abokan gaba yana da wuya. Idan suka nuna tsayin daka da ƙoƙari, Allahu Ta’ala Yakan kai su ga sauƙi. Domin Allahu Ta’ala Yana tare da waɗanda suke yi maSa ɗa’a… Ku nemi ladan da Allahu Ta’ala Ya yi muku alkawari…” A cikin ayoyi masu girma da suka shafi Yaƙin Uhud ma an ce, a ma’ana: “(Ya ku muminai!) Ku yi ɗa’a ga Allahu Ta’ala da ManzonSa (a abin da suka umarta), domin a yi muku rahama.

Ku yi gaggawa (ku yi kamar tsere a kan wannan) zuwa ga neman gafarar Ubangijinku da kuma Aljanna, wadda faɗinta kamar sammai da ƙasa ne, an shirya ta domin masu tsoron Allahu Ta’ala. (Waɗannan masu taƙawa) suna ciyar da dukiyoyinsu saboda Allah a cikin wadata da ƙunci. Suna iya haɗiye fushinsu, kuma suna yafe wa mutane. Allahu Ta’ala Yana son masu ihsani (kyautatawa).”10

“Ga sakamakonsu: gafara daga Ubangijinsu da Aljannu waɗanda koguna suke gudana a ƙarƙashin itatuwansu. Za su zauna a cikinsu har abada. Madalla da sakamakon masu yin haka, masu ɗa’a ga Allahu Ta’ala da ManzonSa!”11

“Ko da kun ga mun karkashe kafirai, muna tattake su a ƙarƙashin ƙafafunmu, matuƙar ban aiko muku da labari ba, kada ku bar wurinku har abada!…” Hadisi mai daraja

Sahabbai masu girma, waɗanda zukatansu suka cika da imani, idanunsu suna fitar da tartsatsin ƙarfin hali, suke ƙuna da buƙatar yin shahada, ba sa iya tsayawa a wurarensu, suna jiran umarni domin su faɗa wa abokan gaba da wuri. Kamar yadda ya kasance a Yaƙin Badar, Sayyidina Aliyu ya ɗaura rawani fari a kansa, Zubair ɗan Awwam rawaya, Abu Dujana kuma ja. Sayyidina Hamza ma ya sanya alamarsa da aka yi da gashin fikafikan jimina. Rundunonin biyu suka kusanci juna sosai. Yanzu zumuɗi ya kai ƙololuwarsa.

Nan ba da daɗewa ba babban yaƙin fili zai fara tsakanin, a ɓangare ɗaya, mujahidan Musulunci waɗanda ba sa yin wata-wata ko kaɗan wajen yaƙi da mafi kusancin danginsu domin yaɗa addinin Allahu Ta’ala; a ɗaya ɓangaren kuma, maƙiyan Musulunci masu nacewa a kan hanyoyinsu na ɓata.

Lokacin da suka kusanci juna gwargwadon harbin kibiya, wani mushriki mai sulke ya tura raƙuminsa gaba daga sahun abokan gaba, ya nemi daga mujahidai jarumin da zai yi faɗa da shi. Yana zaton kowa yana tsoronsa, ya maimaita buƙatarsa sau uku. Bisa haka aka ga wani jarumin mujahidi dogo, mai rawani rawaya, yana fitowa fili da ƙafa daga rundunar Musulmi. Wannan Zubair ɗan Awwam (radiyallahu anhu) ne, ɗan gwaggon Shugabanmu Annabi. Daga rundunar Musulmi sautukan “Allahu akbar!…” suna tashi, ana addu’ar Sayyidina Zubair ya ci nasara. Aka ga Zubair ɗan Awwam, da ya kusanci mushrikin kawai, ya yi tsalle ya hau kan raƙuminsa. A kan raƙumin wata gwagwarmaya mai ban tsoro ta fara. A wannan lokaci aka ji ƙaunataccen Annabinmu yana cewa: “Faɗar da shi ƙasa!” Sayyidina Zubair, da ya karɓi wannan umarni, ya ture abokin faɗansa ƙasa. Shi ma ya yi tsalle a bayansa, ya sari wuyansa da takobinsa. Kan mushrikin mai kwalkwali ya rabu da jikinsa mai sulke. Shugabanmu ya yi wa Sayyidina Zubair addu’a.

Sannan mai ɗaukar tutar mushrikai, Ɗalha ɗan Abu Ɗalha, ya fito fili da gudu, ya yi ihu: “Shin akwai wani a cikinku da zai fito gabana?” Zakin Allahu Ta’ala, Sayyidina Aliyu, ya fito gabansa. Da sara ɗaya ya tsaga kan mai ɗaukar tutar mushrikai, wanda ya lulluɓe da sulke tun daga kai har ƙafa, har zuwa haɓarsa. Da ƙaunataccen Annabinmu ya ga haka, ya yi kabbara: “Allahu akbar!… Allahu akbar!…” Da Sahabbai masu girma ma suka bi shi, sautukan kabbara suka girgiza ƙasa da sama.12

Sannan Usman ɗan Abu Ɗalha, ɗan’uwan Ɗalha, da ya ga tutar mushrikai ta faɗi ƙasa, ya fito fili da gudu. Ya ɗaga tutarsu, ya nemi jarumi. Gabansa kuma Sayyidina Hamza ya fito. Ya ce: “Ya Allah!”, ya sauko wa kafaɗar Usman da takobi, har hannunsa mai riƙe da tuta ya yanke, mushrikin ya faɗi ƙasa ya mutu.13

A wannan karon kuma Abu Sa’ad ɗan Abu Ɗalha, da ya ga tutar mushrikai ta faɗi ƙasa, ya fito fili da ƙafa. Shi ma yana sulke tun daga kai har ƙafa. Ya ɗaga tutar kafirci daga ƙasa, ya juya ga rundunar Musulmi, ya fara ihu: “Ni ne uban Ƙusam. Wane ne zai iya fitowa gabana?” Shugabanmu Annabi ya sake fitar da Sayyidina Aliyu gabansa. Sayyidina Aliyu ya kashe wannan mushrikin ma, ya faɗar da tutarsu ƙasa, sannan ya ɗauki wurinsa a cikin sahun mujahidai.

Bayan haka mushrikai da yawa suka fito fili bi da bi, suka ɗaga tutarsu da ta faɗi, suka nemi daga mujahidai jarumin da zai fito gabansu. Amma a kowane lokaci jaruman Sahabbai suka yi nasara da izinin Allahu Ta’ala. Duk lokacin da aka kashe mai ɗaukar tuta, sautukan kabbara suke tashi daga rundunar Musulmi, babban baƙin ciki da yanke ƙauna kuma suke sauka a kan sahun abokan gaba. Har ma matan mushrikai, waɗanda hayaniyarsu ta kai sama, a ɓangare ɗaya suna zagin sojojinsu, suna cewa: “Kaitonku!…”, a ɗaya ɓangaren kuma suna zuga su zuwa yaƙi, suna cewa: “Me kuke jira har yanzu?…”

Wane ne zai ba wannan takobi haƙƙinsa

A lokacin da ɓangarorin biyu ba sa iya tsayawa a wurarensu, ƙaunataccen Annabinmu ya nuna takobin da yake riƙe a hannunsa. A kansa an rubuta wannan baiti:

A cikin tsoro akwai kunya; a cikin ci gaba akwai daraja da martaba.
Mutum ba ya tsira daga ƙaddara saboda tsoro.

Aka ji yana cewa: “Wane ne zai karɓi wannan takobi daga gare ni?” Da suka ji haka, da yawa daga cikin Sahabbai masu girma suka miƙa hannuwansu gaba ɗaya domin su karɓa. Da Annabinmu ya sake cewa: “Wane ne zai karɓe shi domin ya ba shi haƙƙinsa?”, Sahabbai masu girma suka yi shiru, suka ja da baya. Daga cikin waɗanda suke neman takobin da zafi, Zubair ɗan Awwam ya ce: “Ni zan karɓa, ya Manzon Allah.” Annabinmu bai ba Sayyidina Zubair takobin ba. Buƙatun Abubakar, Umar da Aliyu (radiyallahu anhum) ma Annabinmu bai karɓa ba.

Abu Dujana ya tambaya: “Ya Manzon Allah! Mene ne haƙƙin wannan takobi?” Ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Haƙƙinsa shi ne a buga da shi abokan gaba har sai ya tanƙware ya lanƙwashe. Haƙƙinsa shi ne kada ka kashe Musulmi da shi, kada kuma ka gudu da shi daga gaban kafirai. Shi ne ka yi yaƙi da shi saboda Allah har sai Allahu Ta’ala Ya ba ka nasara ko shahada.” Sai Abu Dujana ya ce: “Ya Manzon Allah! Ni zan karɓe shi domin in cika haƙƙinsa.” Annabinmu ya miƙa masa takobin da yake hannunsa.14

Abu Dujana (radiyallahu anhu), kamar yadda yake mai ƙarfin hali, jarumi, haka kuma yakan yi wayo ƙwarai a filayen yaƙi; yana kiyaye hadisi mai daraja “Yaƙi dabara ce”15 ba tare da tawaya ba. Da Sayyidina Abu Dujana ya karɓi takobin, ya fara tafiya zuwa filin yaƙi da taƙama, da tsayin daka da alfahari, yana faɗar baitoci. A jikinsa babu kome sai riga ɗaya, a kansa kuma jan rawaninsa.

Wannan tafiyar Sayyidina Abu Dujana ba ta yi wa Sahabbai masu girma daɗi sosai ba. Bisa haka Shugabanmu Annabi ya ce: “Wannan tafiya ce wadda, in ba a waɗannan wurare ba (filayen yaƙi), sanadin fushin Allahu Ta’ala ce”, ya sanar cewa tafiya da taƙama ta halatta ne kawai a gaban abokan gaba.

Daga sahun mushrikai, Khalid ɗan Walid, wanda ba ya iya ƙara jira, ya tasar da hari tare da rundunonin da suke ƙarƙashinsa. Ƙaunataccen Annabinmu ma ya ba Sahabbai masu girma, waɗanda ba sa iya tsayawa a wurinsu, umarnin kai hari. Nan take sautukan “Allahu akbar!” suka cika filin yaƙi. A gaban kowa Sayyidina Hamza, da takuban da suke hannuwansa, yana kan rundunonin marasa sulke, ya fara sarar kowane kafirin da ya zo. Rundunonin Khalid ɗan Walid, da suka zo da babban kwaɗayi, aka mayar da su baya nan take. Khalid ɗan Walid, a wannan karon, domin ya buga daga baya ta mashigar dutsen, ya zagaya babban zagaye, ya iso tudun Ainain. Amma Sayyidina Abdullahi ɗan Jubair da jarumai hamsin da suke ƙarƙashinsa suka mayar da su baya da ruwan kibiyoyi mai tsanani.

Yanzu yaƙi ya yi zafi. Ɓangarorin biyu suna faɗa da dukkan ƙarfinsu. Kowane Sahabi yana kokawa da aƙalla mushrikai huɗu, yana ƙoƙarin ci gaba.

“Ya Sahabbaina! Ga mutane masu ƙarancin adadi, yaƙi da abokan gaba yana da wuya. Idan suka nuna tsayin daka da ƙoƙari, Allahu Ta’ala Yakan kai su ga sauƙi” Hadisi mai daraja

Sayyidina Hamza, a ɓangare ɗaya yana kira da sautukan “Allahu akbar! Allahu akbar!”, a ɗaya ɓangaren kuma yana cewa: “Ni zakin Allahu Ta’ala ne!”, yana ci gaba yana karkashe abokan gaba. Safwan ɗan Umayya yana ce wa waɗanda suke kewaye da shi: “Ina Hamza yake? Ku nuna mini shi”, yana bincika filin yaƙi. A wani lokaci idanunsa suka ga wani da yake faɗa da takuba biyu, sai ya tambaya: “Wane ne wannan mai faɗa?” Waɗanda suke kewaye da shi suka ce: “Wanda kake nema! Hamza!” Safwan ya ce: “Har yau ban taɓa ganin wani mutum mai kwaɗayi, mai ƙarfin zuciya irinsa ba, wanda yake kai hari domin ya kashe mutanensa.”

A lokacin da yaƙin ya ƙara zafi, Zubair ɗan Awwam daga Muhajirun, saboda yana baƙin ciki da rashin ba shi takobin, ya ce a ransa: “Ni na nemi takobin daga wurin Manzon Allah, amma ya ba Abu Dujana. Alhali kuwa ni ɗan gwaggonsa Safiyya ne. Bugu da ƙari ni Baƙuraishe ne. Kuma ni ne na fara nema. Bari in je in ga me Abu Dujana zai yi fiye da ni?” Daga baya ya fara bin Abu Dujana. Sayyidina Abu Dujana yana kabbara: “Allahu akbar!”, duk mushrikin da ya haɗu da shi yakan buge shi ya kashe. Wani daga cikin mafi muguntar mushrikai, mai girman jiki, wanda dukkan jikinsa ya rufu da sulke har idanunsa kawai ake gani, ya haɗu da Abu Dujana. Da farko shi ne ya kai wa Sayyidina Abu Dujana hari. Abu Dujana ya kare kansa daga bugunsa da garkuwarsa. Takobin mushrikin ya kafe a garkuwar Abu Dujana. Ya ja takobinsa, amma bai iya cirewa ba. Yanzu kuma lokacin Abu Dujana ya zo. Da saran takobi ɗaya ya kashe abokin faɗansa.

Bayan haka Abu Dujana, yana kayar da kowane marar imani da ya fito gabansa, ya iso har wurin matan da suke zuga mushrikai da kuntukansu a gindin dutsen. Amma ko da yake ya ɗaga takobinsa, ya fasa kashe Hindu, matar Abu Sufyan.16 Da Zubair ɗan Awwam ya ga haka, ya ce a ransa: “Allah da ManzonSa sun fi ni sanin wanda ya kamata a ba takobin.” Ya kuma ce: “Wallahi ban ga wani da ya fi shi yaƙi da bugu ba.”

Miƙdad ɗan Aswad, Zubair ɗan Awwam, Sayyidina Aliyu, Sayyidina Umar, Ɗalha ɗan Ubaidullahi, Mus’ab ɗan Umair – dukkansu kagarai ne da ba a iya wucewa. Sahabbai masu ɗaukaka, da suka ga Shugabanmu Annabi yana faɗa kusa-kusa da abokan gaba, yana kai hari akai-akai, ba sa iya tsayawa a wurinsu. Suna tsoron kada wata cuta ta sami Manzon Allah, suna taruwa a kewayensa, ba sa ba abokan gaba masu lulluɓe da sulke damar buɗe ido. A wannan lokaci aka ga Sayyidina Abdullahi ɗan Amr ya yi shahada. Wannan shi ne shahidin Uhud na farko. Abokansa, da suka ga ya yi shahada, suka zama kamar zakoki, suka faɗa tsakiyar abokan gaba saboda yardar Allahu Ta’ala.

A lokacin da yaƙi ya yi zafi ƙwarai, alamar jarumta Sayyidina Abdullahi ɗan Jahsh da shugaban masu baka Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas suka haɗu. Sun ji rauni a wurare daban-daban na jikinsu. Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas yana cewa: “A Uhud, lokaci ne mai tsanani na yaƙin. Ba zato ba tsammani Abdullahi ɗan Jahsh ya matso kusa da ni, ya kama hannuna, ya ja ni zuwa gindin wani dutse. Ya ce mini: ‘Yanzu kai ka yi addu’a a nan, ni in ce “Amin”. Ni kuma in yi addu’a, kai ka ce “Amin”!’ Ni kuma na ce: ‘To.’ Na yi addu’a kamar haka: ‘Ya Allah! Ka aiko mini da abokan gaba masu ƙarfi ƙwarai, masu tsanani. In yi faɗa da su ba tare da tausayi ba. In kashe su duka. In koma ina mai nasara (ghazi).’ Ga wannan addu’a tawa ya ce da dukkan zuciyarsa: ‘Amin.’

Sannan shi ya fara yin addu’a: ‘Ya Allah! Ka aiko mini da abokan gaba masu tsanani, in yi faɗa da su ba tare da tausayi ba. In ba jihadi haƙƙinsa. In kashe su duka. A ƙarshe ɗayansu ya yi mini shahada. Sannan ya yanke leɓunana, hancina da kunnuwana. In zo gabanKa cikin jini. Idan Ka tambaya: “Abdullahi! Me ka yi da leɓunanka, hancinka da kunnuwanka?”, in ce: “Ya Allah! Na yi laifuka da yawa da su, ban yi amfani da su yadda ya dace ba. Na ji kunyar kawo su gabanKa. A wani yaƙi da ƙaunataccen Annabina yake ciki, na cika da ƙura da turɓaya, haka na zo.”’ Zuciyata ba ta so ta ce “Amin” ga irin wannan addu’a. Amma saboda shi ya so, kuma na riga na yi alkawari, na ce “Amin” ba da so ba.

Daga baya muka zare takubanmu, muka ci gaba da yaƙi. Mu biyu muna kashe duk wanda ya zo gabanmu. Shi yana kai hari da matuƙar jarumta, yana watsa sahun abokan gaba. Yana bugun abokan gaba akai-akai, yana sake kai hari da buƙatar yin shahada wadda ba ta ƙarewa. Lokacin da yake faɗa yana cewa ‘Allahu akbar! Allahu akbar!…’, takobinsa ya karye. A wannan lokaci ƙaunataccen Annabinmu ya miƙa masa wani reshen dabino, ya umarce shi da ya ci gaba da yaƙi. Wannan reshe, a matsayin mu’ujiza, ya zama takobi, ya ci gaba da faɗa da duk wanda ya zo gabansa. Ya kashe abokan gaba da yawa ƙwarai. Wajen ƙarshen yaƙin, da kibiyoyin da wani mushriki mai suna Abul-Hakam ya harba, ya sami shahadar da yake buƙata. Da ya yi shahada, kafirai suka faɗa wa gawarsa, suka yanke hancinsa, leɓunansa da kunnuwansa. Dukkan jikinsa ya yi ja da jini.”

A cikin sahun mujahidai akwai wani mutum mai suna Ƙuzman. Ya karya kubin takobinsa, ya ce: “Mutuwa ta fi gudu kyau nesa ba kusa ba!”, ya faɗa cikin mushrikai da takobi a zare. Ƙuzman ya nuna jarumta da ƙwazo masu yawa. Shi kaɗai ya kashe kafirai bakwai ko takwas. A ƙarshe ya ji rauni, ya faɗi ƙasa. Sahabbai masu girma, da suka yi mamakin wannan jarumtarsa, suka sanar wa Shugabanmu Annabi, sai ya ce: “Shi ɗan Wuta ne.” Sayyidina Ƙatada ɗan Nu’uman ya je wurin Ƙuzman, ya ce: “Ya Ƙuzman! Shahada ta zama mai albarka a gare ka!” Ƙuzman ya ce: “Ni ban yi faɗa saboda kishin addini ba; na yi faɗa ne domin kada Ƙuraishawa su zo Madina su lalata gonar dabinona!” Sannan ya huda jijiyoyin wuyan hannunsa da kibiya, ya kashe kansa. Aka fahimci hikimar faɗar Shugabanmu Annabi: “Shi ɗan Wuta ne!”

Tun daga farkon yaƙin, dukkan Sahabbai masu girma, tun daga Shugaban Talikai, ƙaunataccen Annabinmu, suka yi babbar gwagwarmaya. Da hare-hare masu tsanani suka mayar da rundunar mushrikai baya. Taron mushrikai, waɗanda suke neman amfani da taimako daga gumakan da suka yi da dutse da itace, suke bauta musu suna cewa “Lata, Uzza, Hubal!”, suka wargaje a gaban wannan jarumtar mujahidai, suka fara gudu. Matan da suka zo domin su zuga su zuwa yaƙi, suna ta kururuwa, suna ƙoƙarin riskar sojojin da suke gudu.

Lokacin da mushrikan Ƙuraishawa suka bar filin yaƙi, suka bar kayayyakin da suka zo da su, suka fara gudu zuwa Makka, sojojin Musulmi suka yi farin ciki, suka gode wa Allahu Ta’ala saboda sun sami nasarar da Ya yi musu alkawari. Duk da fifikonsu na adadi da ƙarfi sau da yawa, mushrikai sun wulaƙantu a gaban Musulmi. Lokacin da suke gudu suna tattake juna, Sahabbai masu ɗaukaka suna bin su, suna buga waɗanda suka riska suna kashe su. A cikin wannan rikici Sayyidina Hanzala ɗan Abu Amir, wanda ya yi aure ba da daɗewa ba, ya riski Abu Sufyan, babban kwamandan rundunar mushrikai, wanda yake ƙoƙarin gudu da dokinsa. Ya sari ƙafafun dokin da takobi, ya durƙusar da dokin ƙasa. Abu Sufyan, da ya faɗi ƙasa, ya fara kururuwa da dukkan ƙarfinsa: “Ya ku Ƙuraishawa!… Ku riske ni!… Ni ne Abu Sufyan! Hanzala yana son yanka ni da takobi!…” Mushrikan da suke ƙoƙarin gudu tare da shi, duk da sun ga wannan hali, sun shiga damuwar ransu, ba su kula da kwamandansu ba.

“Yaƙi dabara ce” Hadisi mai daraja

Amma a wannan lokaci mushriki Shaddad ɗan Aswad, wanda yake daidai bayan Sayyidina Hanzala, ya soki bayan Hanzala da mashinsa. Sayyidina Hanzala ya ce: “Allahu akbar!”, ya so ya yi wani farmaki, amma ya faɗi ƙasa ya yi shahada, ruhinsa mai albarka ya tashi zuwa Aljanna. Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce: “Na ga mala’iku suna wanke Hanzala da ruwan sama a cikin wani faranti na azurfa, tsakanin sama da ƙasa.” Abu Usaidi ya ba da labari kamar haka: “Da na ji wannan maganar Manzon Allah, na je wurin Hanzala. Ruwan sama yana ɗiga daga kansa. Na koma na sanar wa Manzo Mafi Daraja haka.” Aka kira Sayyidina Hanzala “Ghasilul-Mala’ika”, wato wanda mala’iku suka wanke.17

Da suka ga mushrikai suna gudu, wasu daga cikin masu bakan da suke mashigar Ainain, suna zaton yaƙin ya ƙare, suka bar wurarensu. Kwamandansu Abdullahi ɗan Jubair da mutum goma sha biyu suka tsaya a wurarensu.18

Jarumtar Sayyidina Aliyu

A wannan lokaci Khalid ɗan Walid, kwamandan rundunar masu baka ta Ƙuraishawa, wanda yake jira a faɗake, yana ƙoƙarin amfani da kowace dama, da ya ga mujahidan da suke mashigar sun ragu, ya motsa mahaya dawakan da suke ƙarƙashinsa.

Shi da Ikrima ɗan Abu Jahal suka iso mashigar Ainain nan take. Sayyidina Abdullahi ɗan Jubair da abokansa masu cika alkawari, amintattu, suka jeru cikin sahu, suka buɗe. Suka yi ta zuba wa abokan gaba kibiyoyi har kibiyoyin da suke cikin kwarurransu suka ƙare. Sannan da masunsu, da kuma lokacin da aka yi ƙirji da ƙirji, suna cewa “Allahu akbar! Allahu akbar!”, suka nuna jarumta masu yawa da takubansu. Tsakanin masu imani da marasa imani akwai rashin daidaito ƙwarai, kamar ɗaya da ashirin da biyar. Sahabbai masu girma, masu ɗaukaka, domin su cika umarnin Annabinsu, suka yi faɗa har zuwa ɗigon jininsu na ƙarshe. Bi da bi suka sha kofin shahada, jikunansu masu albarka suka faɗi ƙasa, ruhinsu kuma suka tashi zuwa Aljanna (radiyallahu anhum).

Mushrikai, saboda ƙiyayyarsu, suka tuɓe tufafin Sayyidina Abdullahi, suka huhhuda jikinsa mai albarka da masu. Suka tsaga cikinsa, suka fitar da hanjinsa waje.

Khalid ɗan Walid da Ikrima, bayan sun yi wa mujahidan mashigar shahada, suka kai wa rundunar Musulmi hari daga baya da sauri. Sahabbai masu girma, da suka ga abokan gaba da suka bayyana a bayansu farat ɗaya, ba su sami damar tattara kansu ba. Domin da yawa daga cikinsu har sun ajiye makamansu. Kome ya canja farat ɗaya. Mushrikan Ƙuraishawa da suke gudu a gaba, da suka ga Khalid ɗan Walid ya fara kai hari daga baya, suka sake juyowa. Mujahidai suka rage tsakanin wutoci biyu. Abokan gaba, suna kai hari daga gaba da baya, suka fara matse mujahidai. Alaƙar Sahabbai da juna ta yanke. Aka tilasta musu su watse.19

Sayyidina Aliyu ya ba da labari kamar haka: “Na faɗa tsakiyar wata rundunar mushrikai da Ikrima ɗan Abu Jahal ma yake cikinta. Suka kewaye ni, na kashe mafi yawansu da takobi. Na faɗa cikin wata rundunar, na kawar da mutane da yawa daga cikinsu ma. Saboda ajalina bai zo ba, ba abin da ya same ni. A wani lokaci ban iya ganin Manzon Allah ba. Na ce a raina: ‘Ina rantsuwa cewa shi ba mutumin da zai bar filin yaƙi ya tafi ba ne. Wataƙila Allahu Ta’ala, saboda ayyukanmu marasa dacewa, Ya janye shi daga cikinmu, Ya ɗaukake shi! Yanzu babu wata hanya da ta rage mini sai mutuwa ina faɗa’, na karya kubin takobina. Lokacin da na kai wa mushrikai hari na watsa su, na ga Manzon Allah ya rage a tsakaninsu. Na fahimci cewa Allahu Ta’ala Yana kare Manzon Allah da mala’ikunSa.”

Sojojin abokan gaba sun kusanto har kusa da Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam). Halin da ake ciki yana da haɗari ƙwarai. Ƙaunataccen Annabinmu yana tsaye kamar wani dutse mai tsayi, yana tsayin daka, ba ya barin wurinsa. A ɓangare ɗaya yana faɗa da abokan gaba, a ɗaya ɓangaren kuma yana ƙoƙarin tattara Sahabbansa da suka watse, yana cewa: “Ya wane, zo wurina! Ya wane, zo wurina! Ni Manzon Allah ne.

Ga wanda ya dawo wurina akwai Aljanna!” Sayyidina Abubakar, Sayyidina Umar, Abdurrahman ɗan Auf, Ɗalha ɗan Ubaidullahi, Aliyu ɗan Abu Ɗalib, Zubair ɗan Awwam, Abu Dujana, Abu Ubaida ɗan Jarrah, Sa’ad ɗan Mu’az, Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas, Hubab ɗan Munzir, Usaid ɗan Hudair, Sahl ɗan Hunaif, Asim ɗan Sabit, Haris ɗan Simma (radiyallahu anhum) nan take suka yi da’ira a kewayen ƙaunataccen Annabinmu, suka kafa garun kagara mai rai domin su kare shi.

A wannan lokaci aka ji muryar Sayyidina Abbas ɗan Ubada yana ihu domin Sahabbai masu girma da suka watse su tattaru: “Ya ƴan’uwana! Wannan masifa da ta same mu sakamakon rashin cika umarnin Annabinmu ne. Kada ku watse! Ku zo kewayen Annabinmu! Idan mu ba mu ɗauki wuri a cikin masu kare shi ba, muka zama sanadin wata cuta ta sami Manzon Allah, to babu wani uzuri da za mu iya kawowa a wurin Ubangijinmu!” Sayyidina Abbas ɗan Ubada, tare da Kharija ɗan Zaid da Aus ɗan Arƙam, suka faɗa cikin abokan gaba da takuba a zare, da sautukan “Allahu akbar!”. Suka yi faɗa da jarumta saboda Manzon Allah, domin su kare shi. Kharija ɗan Zaid ya ji rauni a wurare goma sha tara. Na sauran ma ba su gaza nasa ba. Haka nan dukkansu uku suka kai ga matsayin shahada da suke marmari ƙwarai.

A wannan lokaci mai haɗari ƙwarai, Sahabbai masu girma suka fara taruwa a hankali a kewayen Shugabanmu Annabi. Mushrikai suka kewaye ƙaunataccen Annabinmu da Sahabbansa masu ɗaukaka, waɗanda suke yi masa garkuwa da jikunansu. Suna ci gaba a cikin rundunoni daga kowane ɓangare, suna ƙuntata kewayen. Shugaban Talikai, da ya ga wata ƙungiyar Ƙuraishawa ta fito gaba, ya ce wa Sahabbansa da suke tare da shi, a shirye su sadaukar da rayukansu: “Wane ne zai tunkari wannan runduna?”, sai aka ga Sayyidina Wahb ɗan Ƙabus ya fito gaba da gudu, yana cewa: “Raina ya zama fansarka, ya Manzon Allah! Ni zan tunkare su!” Wannan jarumi, wanda ba ya sauke sunan Allahu Ta’ala mai daraja daga harshensa, ya faɗa cikin mushrikai da takobi a zare. Shugabanmu Annabi ya ce: “Ina yi maka bushara da Aljanna.” Da ya ga tsayin daka da ƙoƙarin da ya nuna a gaban abokan gaba, ya ce: “Ya Allah! Ka yi masa rahama! Ka ji tausayinsa!”

Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas, da ya ga mushrikai sun sanya Sayyidina Wahb a tsakiyarsu, suka yi masa shahada da mashi, ya fito gaba domin ya taimake shi, ya shiga tsakiyar abokan gaba, ya nuna jarumta da ba a taɓa gani ba. Ya kawar da kafirai da yawa. Ya mayar da sauran baya, ya zo wurin ƙaunataccen Annabinsa. Manzo Mafi Daraja ya ce game da Sayyidina Wahb: “Ni na yarda da kai. Allahu Ta’ala ma Ya yarda da kai.” Habibi Mafi Daraja, da ya ga wata ƙungiyar mushrikai ta tsaga da’irar mujahidai, tana zuwa gare shi, ya ce wa Sayyidina Aliyu: “Kai musu hari!” Sayyidina Aliyu ya kai hari, ya kashe Amr ɗan Abdullahi, ya sa sauran suka gudu. Da takobinsa ya karye, Annabinmu ya ba shi Zulfiƙar. Lokacin da wata ƙungiya take zuwa, Shugabanmu Annabi ya ce: “Ya Aliyu! Ka kawar da sharrin waɗannan daga gare ni!” Zakin Allahu Ta’ala, wanda ya sadaukar da ransa saboda Manzon Allah, ya kai hari nan take. Ya kashe Shaiba ɗan Malik, ya mayar da sauran baya. A wannan lokaci Jibrilu alaihis-salam ya zo, ya ce wa Shugabanmu Annabi: “Ya Manzon Allah! Wannan al’amari babbar jarumta ce mai ban mamaki da ta bayyana daga Aliyu.” Shugabanmu Manzon Allah ya ce: “Shi daga gare ni yake, ni ma daga gare shi nake.”

“Na ga mala’iku suna wanke Hanzala da ruwan sama a cikin wani faranti na azurfa, tsakanin sama da ƙasa” Hadisi mai daraja

Jibrilu alaihis-salam ma ya ce: “Ni ma daga gare ku biyu nake.” A wannan lokaci wata murya tana cewa: “Babu jarumi kamar Aliyu, babu takobi kamar Zulfiƙar.”

Mushrikai, da suka fahimci ba za su iya kusantar ƙaunataccen Annabinmu ba, suka fara harbin kibiyoyi. Kibiyoyin da ake harbawa ko dai suna wucewa a samansa, ko kuma suna faɗuwa a gabansa, a damansa ko a hagunsa.

Sahabbai masu girma, waɗanda suke faɗa da rayukansu a baki domin su mayar da abokan gaba baya, da ganin wannan hali, suka taru a kewayen Shugaban Talikai, suka fara yin garkuwa da jikunansu masu albarka ga kibiyoyin da suke zuwa. Da Shugabanmu Annabi ya umarci Sahabbansa da su mayar da martani da kibiya, Sahabbai ma suka fara harba wa abokan gaba kibiyoyi. Ƙaunataccen Annabinmu ya zaunar da Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas a gabansa. Sayyidina Sa’ad, wanda yake mai harbi mai kaifin ido ƙwarai, ya fara zuba wa abokan gaba kibiyoyi da sauri, bi da bi. Duk lokacin da ya zaro kibiya daga kwarinsa, wato jakar kibiyoyinsa, yana cewa: “Ya Ubangijina! Wannan kibiyarKa ce. Ka bugi abokan gaba da ita!”, Shugabanmu Annabi kuma yana cewa: “Ya Allah! Ka karɓi addu’ar Sa’ad! Ya Allah! Ka daidaita kibiyar Sa’ad!… Ci gaba, Sa’ad! Ci gaba! Uwata da ubana su zama fansarka!” Ta haka a kowane harbin kibiya Shugabanmu Annabi yana maimaita addu’o’insa ɗaya.

Da kibiyoyin Sayyidina Sa’ad suka ƙare, ƙaunataccen Annabinmu ya ba shi kibiyoyinsa na kansa, ya sa ya harba su. Kowace kibiyar Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas takan sami ko dai wani abokin gaba ko kuma dabbar da ya hau.

A lokacin harbe-harben kibiyoyin mushrikai, Sayyidina Abu Ɗalha yana rufe gaban ƙaunataccen Annabinmu, yana yin garkuwa da jikinsa da garkuwarsa ga kowace kibiya da za ta zo, lokaci-lokaci kuma yana yin ihun da suke rikitar da abokan gaba. Shugabanmu Annabi ya ce: “A cikin runduna, muryar Abu Ɗalha ta fi mutum ɗari alheri.” Abu Ɗalha, duk lokacin da ya sami dama, ba ya daina harba wa mushrikai kibiyoyi; yana harbi mai ƙarfi da sauri ƙwarai, kuma abin da ya harba ba ya tafiya a banza. Duk lokacin da Manzo Mafi Daraja, saboda sha’awar ganin kibiyoyin da yake harbawa, ya ɗaga kansa mai albarka sama, Abu Ɗalha, saboda tsoron kada wata kibiya ta sami Manzon Allah, yakan ce: “Uwata da ubana da raina su zama fansarka, ya Manzon Allah! Kada ka ɗaga kanka mai albarka. Kada wata kibiyar abokan gaba ta same ka ta cutar da kai! Jikina garkuwa ne ga jikinka mai albarka, kuma fansa ne gare ka! Matuƙar ba su yanka ni ba, ba za su kai gare ka ba! Matuƙar ban mutu ba, babu abin da zai same ka!…”, yana fifita ƙaunataccen Annabinmu a kan ransa.

A kowane ɓangare na filin Uhud, wani faɗa marar tausayi, mai ban tsoro, yana ci gaba da dukkan tsananinsa; wasu a kan dawakai, wasu kuma da ƙafa, suna ci gaba da gwagwarmayar imani da kafirci. Sahabbai masu girma ba su riga sun tattara kansu ba. A kewayen Shugabanmu Annabi Sahabbai kusan talatin ne kawai suke kewayawa kamar ƙwarin dare a kewayen fitila; suna yin garkuwa da jikunansu ga kibiyoyi, masu da saran takuba da suke zuwa. Buƙatarsu ɗaya ita ce: su cika umarnin Shugabanmu Annabi, su kawar da kowace irin cuta da za ta zo masa. Shugaban jarumai, Sayyidina Hamza, a wannan rikicin ya rabu da Shugabanmu Annabi, yana faɗa a tsakiyar wani taro da takuba biyu a hannuwansa biyu; da sautukan “Allahu akbar!…” yana jefa tsoro a zukatan abokan gaba. Har zuwa yanzu, shi kaɗai ya kashe mushrikai talatin da ɗaya cif, da yawa daga cikinsu kuma ya sa sun rasa hannu ko ƙafa. A lokacin da yake watsa taron mushrikai da ya faɗa tsakiyarsu, Siba’ ɗan Ummu Anmar ya ƙalubalanci Sayyidina Hamza yana cewa: “Shin akwai wani jarumi da zai iya tunkarata?” Sayyidina Hamza ya ce: “Zo wurina, ya ɗan matar mai yin kaciya! Ashe kai kana ƙalubalantar Allah da ManzonSa, haka ne?”, ya kama shi ta ƙafafunsa ba tare da ya ba shi damar buɗe ido ba, ya kwantar da shi ƙasa.20 Ya durƙusa a kansa, ya raba kansa da jikinsa, sannan ya ga Wahshi, wanda bai musulunta ba tukuna, a bayan dutsen da yake gabansa, da mashi a hannunsa, yana nufarsa. Ya tunkare shi nan take, amma da ya kai ga ramin da rigyawa ta buɗe a gabansa, ƙafarsa ta zame, ya faɗi rub da baya. A wannan lokaci sulkensa ya buɗe daga cikinsa. Wahshi, da ya sami dama, ya jefa mashinsa!… Mashin ya tashi, ya kafe a jikin Sayyidina Hamza mai albarka, ya fita ta ɗaya ɓangaren. Shugaban jarumai ya ce: “Ya Allah!”, ya durƙusa a nan. Ya yi shahada, ya kai ga matsayin da yake kewa. Ya sadaukar da ransa a kan tafarkin Allahu Ta’ala, saboda ƙaunataccen Annabinsa (radiyallahu anhu).

“Ya Sa’ad! Uwata da ubana su zama fansarka! Ya Ubangijina! Ka kai kibiyoyinsa ga abin da suka nufa, Ka karɓi addu’o’insa!” Hadisi mai daraja

A wannan lokaci, a cikin sahun abokan gaba, wani yana zuga mushrikai su kai wa Shugaban Halittu (sallallahu alaihi wa sallam) hari, yana cewa: “Ya ku jama’ar Ƙuraishawa! Kada ku daina yaƙi da Muhammadu, wanda bai kiyaye haƙƙoƙin zumunci ba, ya raba mutanenku. Idan Muhammadu ya tsira, ni kada in tsira!…” Wannan muryar Asim ɗan Abu Auf ce. Sayyidina Abu Dujana ya ji wannan murya. Yana faɗa yana faɗa, ya sami Asim ɗan Abu Auf, ya kashe shi nan take. Amma mushriki Ma’bad, wanda yake bayansa, ya kaɗa takobinsa da dukkan ƙarfinsa a kan Sayyidina Abu Dujana. A matsayin falala daga Allahu Ta’ala, Abu Dujana, da wani motsi na ba-zata, mai sauri ƙwarai, ya durƙusa ƙasa, ya tsira daga saran kisa. Ya tashi nan take, ya bugi Ma’bad da takobinsa, ya kashe shi.

Abin da mushrikan Ƙuraishawa suke nufa shi ne Shugaban Talikai. Suna kashe dukkan ƙarfinsu domin su iya kusantarsa. Amma ba sa iya wuce Sahabbansa masu ɗaukaka, masu daraja, waɗanda suke kewayawa a kewayensa kamar ƙwarin dare, ba sa jan baya ko gwargwadon zarra daga sadaukar da rayukansu saboda tsoron kada wata cuta ta same shi. Waɗannan jarumai talatin suka ce a gaban Shugabanmu Manzon Allah: “Ya Manzon Allah! Domin kada mu rabu da kai ko kaɗan, fuskokinmu garkuwa ne a gaban fuskarka mai albarka; jikunanmu fansa ne ga jikinka mai albarka; ya isa kai ka kasance lafiya!”

Mushrikai suna kai hari a ƙungiya-ƙungiya. Abin Alfaharin Talikai, yana nuna wata ƙungiya, ya ce wa jaruman Sahabbansa da suke tare da shi, suke yi masa garkuwa da jikunansu: “Wane ne zai sadaukar mana da jikinsa a kan tafarkin Allahu Ta’ala?”, sai Sahabbai biyar na Madina suka fito gaba da gudu. Waɗannan jarumai, ƙwarin fitila, a gaban idanun Shugabanmu Manzon Allah masu albarka, suna kabbara, suka yi faɗa suna kewayawa. A ƙarshe huɗu daga cikinsu suka yi shahada a nan nan take. Da na biyar ya ji rauni a wurare goma sha huɗu, ya faɗi ƙasa, Shugaban Talikai ya ce: “Ku kusanto mini da shi.” Jini yana gudana daga kowane ɓangare na jikinsa. Ƙaunataccen Annabinmu ya zauna, ya mayar da ƙafafunsa masu albarka matashin kai ga kan wannan Sahabi. Wannan Sahabi mai farin ciki, wanda ya sami darajar yin shahada a wannan hali, Sayyidina Umara ɗan Yazid ne.

Jarumtar Ɗalha ɗan Ubaidullahi

A lokacin da mushrikai suka kusanto sosai, Annabinmu ya ce: “Wane ne zai tunkari waɗannan, wane ne zai tsayar da su?” Sayyidina Ɗalha ɗan Ubaidullahi ya ce: “Ni! Ya Manzon Allah!”, ya so ya fito gaba. Shugabanmu Annabi ya ce: “Wane ne kuma kamar ka?” Ɗaya daga cikin Sahabban Madina ya nemi izini, yana cewa: “Ya Manzon Allah! Ni!” Da ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “To, kai ka tunkare su”, ya fito gaba da gudu, ya faɗa wa mushrikai.

Ya nuna jarumta da ba a taɓa ganin irinta ba. Bayan ya kashe wasu marasa imani, ya sha kofin shahada.21 Manzo Mafi Daraja ya sake cewa: “Wane ne zai tsaya wa waɗannan?” Kafin kowa, Sayyidina Ɗalha ya sake fitowa. Da Shugabanmu Annabi ya tambaya: “Wane ne kuma kamar ka?”, wani mai albarka daga cikin Ansar ya ce: “Ni zan tunkare su, ya Manzon Allah.” Annabinmu ya ce: “To, kai ka tunkare su.” Shi ma ya yi shahada yana faɗa da mushrikai. Ta haka dukkan Sahabban da suke tare da Shugabanmu Annabi a wannan lokaci suka kai ga shahada suna faɗa.

A wannan lokaci babu wanda ya rage tare da Sarkin Halittu sai Sayyidina Ɗalha ɗan Ubaidullahi. Sayyidina Ɗalha yana damuwa kada wata cuta ta sami Manzon Allah, yana gudu zuwa ɓangarori huɗu, yana faɗa da kafirai ba tare da tausayi ba. Kaɗa takobi da sauri haka, mayar da martani ga abokan gaba a kowane ɓangare na Manzon Allah a lokaci ɗaya, yin garkuwa da jikinsa ga kibiyoyi, masu da saran takuba – al’amari ne da ba a taɓa ganin irinsa ba. Sayyidina Ɗalha yana kewayawa kamar ƙwarin fitila, bai kula da takuban da suke sararsa ba ko kaɗan. Burinsa shi ne ya kare Sarkin Halittu, ya yi shahada a kan wannan hanya kamar sauran ƴan’uwansa. Babu wurin da bai ji rauni ba da ya rage a jikinsa, a tufafinsa babu abin da ake gani sai jini. Amma duk da haka yana isa ɓangarori huɗu gaba ɗaya. A wannan lokaci Sayyidina Abubakar da Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas suka iso wurin Manzo Mafi Daraja.

Shugaban jarumai, Sayyidina Ɗalha, a wannan lokaci ya faɗi a kan ƙasa mai zafi saboda asarar jini, ya suma. Dukkan jikinsa ya huhhuce da saran takobi, da mashi da kibiya. Yana da raunuka manya sittin da shida, ƙanana kuma marasa adadi. Ƙaunataccen Annabinmu ya umarci Sayyidina Abubakar da ya ruga da taimakon Sayyidina Ɗalha nan take. Abubakar as-Siddiƙ ya yayyafa ruwa a fuskar Sayyidina Ɗalha mai albarka domin ya farka. Sayyidina Ɗalha ɗan Ubaidullahi, da ya farka kawai, ya ce: “Ya Abubakar! Manzon Allah yana lafiya?”, ya nuna mafi kyawun ƙauna da biyayya. Son Manzo Mafi Daraja da sadaukar da rai saboda jikinsa mai albarka ba zai wuce haka ba. Da Sayyidina Abubakar ya ce: “Manzon Allah yana lafiya. Shi ne ya aiko ni”, Ɗalha ya ja numfashin sauƙi, ya ce: “Godiya marar iyaka ga Allahu Ta’ala. Matuƙar yana da rai, kowace masifa ba kome ba ce.” A wannan lokaci wasu Sahabbai kaɗan ma suka iso.

Shugaban Talikai, Muhammadu Mustafa (sallallahu ta’ala alaihi wa sallam), ya zo wurin Sayyidina Ɗalha. Mujahidin da ya ji rauni, da ya ga Manzon Allah da rai, ya yi kuka don farin ciki. Shugabanmu Annabi ya shafa jikinsa, sannan ya buɗe hannuwansa, ya yi addu’a: “Ya Allah! Ka ba shi lafiya, Ka ba shi ƙarfi.” A matsayin mu’ujizar Manzo Mafi Daraja, Sayyidina Ɗalha ya tashi tsaye lafiya ƙalau, ya sake fara yaƙi da abokan gaba. Ƙaunataccen Annabinmu ya ce game da shi: “A ranar Uhud, na ga a bayan ƙasa babu wani kusa da ni sai Jibrilu a damana da Ɗalha ɗan Ubaidullahi a haguna.”22 “Wanda yake son ya dubi ɗan Aljanna mai yawo a bayan ƙasa, ya dubi Ɗalha ɗan Ubaidullahi.”

“Ɗalha da Zubair maƙwabtana ne a Aljanna” Hadisi mai daraja

A dukkan ɓangarorin filin yaƙi faɗa yana ci gaba da dukkan tsananinsa. A kewayen Shugabanmu Annabi akwai Abu Dujana, mai ɗaukar tuta Mus’ab ɗan Umair, Ɗalha ɗan Ubaidullahi, Nana Nasiba – wadda ta ruga daga sahun baya ta iso domin ta kare Annabinmu – da wasu Sahabbai kaɗan. Suna faɗa da mushrikai tare da Shugabanmu Manzon Allah. Mugun mushriki Abdullahi ɗan Hunaid, mai makamai tun daga kai har ƙafa, cikin sulke da kwalkwali, da ya ga ƙaunataccen Annabinmu, ya sa wa dokinsa ƙaimi. Yana ihu: “Ni ɗan Zuhair ne. Ku nuna mini Muhammadu. Ko dai in kashe shi, ko kuma in mutu a kusa da shi!” Lokacin da yake tura dokinsa kan Shugabanmu Annabi, Sayyidina Abu Dujana ya tsaya a gabansa, ya ce: “Zo mana! Ni mutum ne da yake kare jiki mai albarka na Muhammadu alaihis-salam da jikina. Matuƙar ba ka tattake ni ba, ba za ka kai gare shi ba!” Ya sari ƙafafun dokin da takobinsa, ya faɗar da Abdullahi ɗan Hunaid ƙasa, ya ɗaga takobinsa, ya ce: “Karɓa, wannan kuma daga ɗan Kharasha ne”, ya kwantar da shi ƙasa da sara ɗaya. Shugaban Talikai, wanda yake kallon al’amarin, ya yi addu’a: “Ya Allah! Kamar yadda ni na yarda da ɗan Kharasha (Abu Dujana), Kai ma Ka yarda da shi haka!”

Malik ɗan Zuhair, ɗaya daga cikin mushrikai, mai harbi mai kaifin ido ƙwarai, mai baka wanda duk abin da ya harba yakan samu, yana neman Shugabanmu Annabi a ko’ina, yana son ya sami dama ya buge shi da kibiya. Ya zo kusa da Shugabanmu Manzon Allah, ya ja bakansa, ya harba kibiyarsa yana nufar kan ƙaunataccen Annabinmu mai albarka. Babu lokaci ko gwargwadon ƙyiftawar ido. Sayyidina Ɗalha nan take ya buɗe hannunsa, ya zama abin nufa. Kibiyar ta kafe a tafin hannun Sayyidina Ɗalha, ta farfasa hannunsa. Dukkan jijiyoyin yatsunsa suka yanke, ƙasusuwan hannunsa suka karye. Abin Alfaharin Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) ya ga abin da ya faru, ya yi baƙin ciki ƙwarai, ya ce: “Da (lokacin da kake miƙa hannunka ga kibiyar domin ka kare ni) ka ce ‘Bismillahir-rahmanir-rahim’, da mala’iku sun ɗaga ka zuwa sammai alhali mutane suna kallonka.”23

Mushrikai huɗu daga cikin mutanen Makka, masu suna Abdullahi ɗan Ƙami’a, Ubayy ɗan Khalaf, Utba ɗan Abu Waƙƙas da Abdullahi ɗan Shihab Zuhri, sun yi yarjejeniya, sun rantse cewa za su kawo ƙarshen rayuwar Manzo Mafi Daraja. A wannan lokaci mai ƙunci, Shugabanmu Manzon Allah, tare da wasu Sahabbai kaɗan, yana gwagwarmaya da abokan gaba ba tare da tausayi ba. A gaban Shugabanmu Annabi akwai mai ɗaukar tuta Sayyidina Mus’ab ɗan Umair. Sayyidina Mus’ab, saboda sulken da ya sanya a jikinsa, yana kama da ƙaunataccen Annabinmu ƙwarai. Shi ma, da tutar Musulunci a hannunsa na dama, ya shiga wata gwagwarmaya mai ban tsoro da mushrikai. A wannan lokaci Ibn Ƙami’a, wanda ya lulluɓe da sulke, ya kusanci wurin a kan doki. Yana ihu da ƙarfin muryarsa duka: “Ku nuna mini Muhammadu. Idan ya tsira, ni kada in tsira!”, ya sa wa dokinsa ƙaimi zuwa ga Shugabanmu Annabi. Sayyidina Mus’ab da Nana Nasiba suka tare shi, suka fara faɗa suna yi wa Shugabanmu Annabi garkuwa da jikunansu. Duk yadda suka sari wannan kafiri da takobi, bai yi tasiri ba saboda sulkensa. Ibn Ƙami’a ya sari Nana Nasiba da takobi, ya farfasa kafaɗarta. Sannan ya sauko da takobinsa a kan hannun dama na Sayyidina Mus’ab mai riƙe da tuta. Mus’ab ɗan Umair, wanda hannunsa na dama ya yanke, ya ɗauki tutar Musulunci mai albarka, wadda yake ɗaukarta fiye da ransa, da hannunsa na hagu ba tare da ta faɗi ƙasa ba.

A wannan lokaci yana karanta aya mai girma wadda ma’anarta: “Muhammadu alaihis-salam manzo ne. Kafin shi ma manzanni sun zo.”24 Ibn Ƙami’a a wannan karon ya sauko da takobinsa a kan hannun hagu na Sayyidina Mus’ab. Mai ɗaukar tuta mai ɗaukaka, wanda hannunsa na hagu ma ya yanke, bai bar tutar Musulunci ta faɗi ƙasa ba. Jarumin Sahabi ya riƙe tutar tsakanin damatsansa, ya matse ta a jikinsa, ya ci gaba da kaɗa ta. Ibn Ƙami’a a wannan karon ya soki jikin Sahabi mai ɗaukaka da mashinsa. Shi ma, kamar sauran abokansa, ya yi shahada, ya koma Lahira.

Lokacin da Sayyidina Mus’ab yake faɗuwa ƙasa, ba a bar tutar Musulunci mai ɗaukaka ta faɗi ƙasa ba, wani mala’ika da ya shiga surar Mus’ab ya kama ta nan take. Lokacin da ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Gaba, ya Mus’ab! Gaba!”, mala’ikan da yake riƙe da tutar ya ce: “Ni ba Mus’ab ba ne.” A lokacin Sarkin Halittu ya fahimci cewa shi mala’ika ne, ya ba Sayyidina Aliyu tutar.25

Ibn Ƙami’a kuwa, saboda yana zaton Sayyidina Mus’ab Shugabanmu Annabi ne, ya je cikin mushrikai da sauri, ya fara ihu: “Na kashe Muhammadu!” Mushrikan da suka ji haka, da daɗin da kaiwa ga burinsu ya ba su, suka ƙara tsananta. Sahabbai masu girma kuwa, waɗanda ba su san ainihin abin da ya faru ba, hannuwansu da ƙafafunsu suka yi sanyi. Iskar makoki tana kaɗawa a ko’ina. Har Sayyidina Umar hannuwansa suka faɗi gefe biyu, ya zauna tare da abokansa a inda suke. Anas ɗan Nadr, da ya gan su a wannan hali, ya tambaya: “Don me kuke zaune?”

Su kuma suka amsa: “An yi wa Manzon Allah shahada!…” Sayyidina Anas ya ce: “Idan an yi wa Manzon Allah shahada, Ubangijinsa (Allahu Ta’ala) Madawwami ne. Bayan Manzon Allah me za mu yi mu da rayukanmu! Ku tashi mana! Abin da Annabinmu ya sadaukar da ransa mai albarka a kansa yana faɗa, mu ma mu sadaukar da rayukanmu a kansa.” Ya karya kubin takobinsa26, ya faɗa tsakiyar abokan gaba da takobi a zare da sautukan “Allahu akbar!…”. Ya karkashe da yawa daga cikin kafirai, ya yi shahada. A fuskarsa kaɗai akwai raunuka saba’in. Saboda akwai raunuka marasa adadi a jikinsa, babu wanda ya iya gane shi sai ƴar’uwarsa.

Da yawa daga cikin Sahabbai masu girma sun watse, wasu kuma sun kai ga shahada. Mushrikai, da suka yi amfani da wannan watsewarsu, suka taru a kewayen Manzo Mafi Daraja. Suna ƙoƙarin yi wa Sarkin Duniya da Lahira shahada da dutse da takobi. Saboda yana da sulke biyu a jikinsa, bugun ba ya yin tasiri. Duwatsun da Utba ɗan Abu Waƙƙas ya jefa suka sami fuskar ƙaunataccen Annabinmu mai albarka, leɓensa na ƙasa ya ji rauni. Haƙorinsa mai albarka na dama na gaba (raba’iyya), wato haƙorin yanka, da yake a muƙamuƙinsa na ƙasa ya karye. A wannan lokaci mushrikin da ake kira Ibn Ƙami’a ma ya zo, ya sari kan Shugaban Talikai mai albarka da takobinsa. Kwalkwalin ƙaunataccen Annabinmu ya farfashe, zobbansa biyu kuma suka kafe a gefen goshinsa mai albarka.

Har ila yau, da wani saran takobi da Ibn Ƙami’a ya yi, ya ji rauni a kafaɗarsa mai albarka, ya faɗi a gefensa cikin rami mai zurfi da Abu Amir ya haƙa domin ya faɗar da Musulmi. Ƙaunataccen Annabinmu ya yi addu’a a kan maci amana Ibn Ƙami’a: “Allahu Ta’ala Ya wulaƙanta ka, Ya tozarta ka!” Ibn Ƙami’a ya yi farin ciki ƙwarai, ya tafi wurin Abu Sufyan yana ihu: “Na kashe Muhammadu! Na kashe Muhammadu!…” Mushrikai sun kai ga burinsu! Ba su ƙara kula da Annabinmu ba. Suka janye daga kewayen ramin da Shugabanmu Annabi yake ciki, suka shiga faɗa da Sahabbai masu girma.27

“Wanda yake son ya dubi ɗan Aljanna mai yawo a bayan ƙasa, ya dubi Ɗalha ɗan Ubaidullahi” Hadisi mai daraja

Lokacin da Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya faɗi cikin ramin, kumatunsa masu albarka suna zubar da jini. Da ya shafa hannuwansa masu albarka a fuskarsa, ya ga hannuwansa da gemunsa mai daraja sun yi ja da jini. Kafin ɗigo ɗaya ya faɗi ƙasa, Jibrilu alaihis-salam ya iso, ya kama wannan jini mai albarka, ya ce: “Ya Habiballah! Saboda haƙƙin Allahu Ta’ala, da ɗigo ɗaya na wannan jini ya faɗi ƙasa, da ciyawa ba za ta tsira a ƙasa ba har zuwa Ranar Ƙiyama.” Abin Alfaharin Talikai kuma ya ce: “Idan ɗigon jini ɗaya daga gare ni ya faɗi ƙasa, azaba za ta sauko daga sama. Ya Ubangijina! Ka gafarta wa mutanena! Domin su ba su sani ba”, yana addu’a domin waɗanda suka yi ƙoƙarin kashe shi, suka sari jikinsa mai albarka da takobi, suka karya haƙoransa masu albarka, suka ja fuskarsa mai albarka da jini, su sami shiriya.

A wannan lokaci Sayyidina Ka’ab ɗan Malik yana ihu da ƙarfi: “Ya ku Musulmi! Bushara! Ga Manzon Allah nan!…” Sahabbai masu ɗaukaka, da suka ji wannan murya, suka ruga zuwa can cikin farin ciki, kamar sun sake samun rai. Sayyidina Aliyu da Ɗalha ɗan Ubaidullahi suka zo nan take, suka fitar da shi daga ramin. Sayyidina Abu Ubaida ɗan Jarrah ya cire da haƙoransa zobban kwalkwalin da suka kafe a gefen goshin ƙaunataccen Annabinmu mai albarka. Lokacin da yake cire waɗannan guntayen ƙarfe, haƙoransa biyu na gaba ma suka fito. Sayyidina Malik ɗan Sinan, ɗaya daga cikin Sahabbai masu girma, ya tsotse jinin da yake zuba daga fuskar Shugabanmu Manzon Allah mai albarka. Sai Shugabanmu Annabi ya ce: “Wanda jinina ya haɗu da jininsa, wutar Jahannama ba za ta taɓa shi ba.”

Mushrikai suka sake nufo su. Sahabbai masu girma, cikin farin cikin sake haɗuwa da Shugabanmu Annabi, nan take suka yi da’ira a kewayen Shugabanmu Manzon Allah, ba su bar ko mushriki ɗaya ya kusanto ba. Mushrikai, da suka fahimci ba za su ƙara iya yi wa Shugabanmu Annabi kome ba, suka fara hawa ƙwanƙolin dutsen. Sarkin Duniya da Lahira ya ce wa Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas, wanda yake kusa da shi: “Ka mayar da su baya.” Da Sayyidina Sa’ad ya tambaya: “Ya Manzon Allah! Kibiya ɗaya kaɗai ce a wurina. Yaya zan mayar da su baya da ita?”, Manzo Mafi Daraja ya sake ba da umarni iri ɗaya. Bisa haka shugaban masu baka, Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas, ya kai hannunsa jakarsa, ya harba kibiyarsa. Kibiyar ta sami abin da ta nufa, ta kayar da wani mushriki. Da ya sake miƙa hannunsa zuwa jakar kibiyoyin, ya ga akwai wata kibiya a cikinta. Ya duba da kyau: wannan kibiyar ita ce kibiyar da ya harba ɗazu. Wani mushriki kuma ya mutu. Wannan hali ya ci gaba sau da yawa. A matsayin mu’ujizar ƙaunataccen Annabinmu, Sayyidina Sa’ad a kowane lokaci yakan sami kibiyar da ya harba a baya a cikin jakar kibiyoyinsa. Ƙuraishawa, da suka ga ana kashe mutanensu bi da bi, suka fasa hawan dutsen. Suka sauko ƙasa, suka ja da baya.

Daga cikinsu Ubayy ɗan Khalaf ya tura dokinsa zuwa ga Shugabanmu Annabi, ya fara ihu: “Ina wannan mutumin da yake da’awar shi annabi ne? Ya fito gabana, ya yi faɗa da ni!” Sahabbai masu girma suka so su fito gabansa, amma ƙaunataccen Annabinmu bai yarda ba. Ya ɗauki mashin Sayyidina Haris ɗan Simma, ya fito gaba da kansa. Ubayy ƙasƙantacce ya sa wa dokinsa ƙaimi, ya kusanto yana cewa: “Ya Muhammadu! Idan kai ka tsira, ni kada in tsira!” Ubayy ya lulluɓe jikinsa da sulke tun daga kai har ƙafa. Shugaban Talikai ya jefa mashin da yake hannunsa zuwa wuyan Ubayy. Mashin ya tashi, ya kafe a wuyansa, tsakanin kwalkwalinsa da wuyan sulkensa. Ubayy ya yi ruri kamar sa, ya mirgine daga dokinsa ƙasa. Haƙarƙarinsa suka karye. Mushrikai suka ɗauke shi, suka tafi da shi. A hanya ya mutu yana ihu: “Muhammadu ya kashe ni!…” Shugabanmu Manzon Allah, tare da Sahabban da suke tare da shi, ya fara hawa zuwa duwatsun Uhud. Da ya iso kusa da duwatsun, ya so ya hau sama. Amma saboda ya gaji ƙwarai, ya sanya sulke biyu ɗaya a kan ɗaya, kuma an sari jikinsa mai albarka da takobi fiye da sau saba’in, bai sami ƙarfi ba. Bisa haka Sayyidina Ɗalha ya ɗauki Shugabanmu Annabi a bayansa, ya hau da shi kan duwatsun. Ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Lokacin da Ɗalha ya taimaki Manzon Allah, Aljanna ta wajaba a gare shi.” Saboda bai da ƙarfi ko kaɗan, ya yi sallar azahar a zaune.

A gindin dutsen, Sahabbai, kowannensu ya zama kamar zaki, suna faɗa da mushrikai. Sun mayar da duniya kurkuku ga waɗanda suka sari Annabinmu da takobi. A wani lokaci Haɗib ɗan Abu Balta’a ya zo wurin ƙaunataccen Annabinmu, ya tambaya: “Raina ya zama fansarka, ya Manzon Allah! Wane ne ya yi maka wannan?” Shugabanmu ya ce:

“Utba ɗan Abu Waƙƙas ya jefe ni da dutse, ya sami fuskata, ya karya haƙorina na gaba (raba’iyya).” Sai Sayyidina Haɗib ya sake tambaya: “Ya Manzon Allah! Wace hanya ya bi?” Shugabanmu Annabi ya nuna da alama hanyar da ya bi. Sayyidina Haɗib ya ruga wajen nan take. Yana nema yana nema, ya sami Utba. Ya faɗar da shi daga dokinsa, ya yanke kansa da sara ɗaya, ya kawo shi gaban Manzon Allah, ya yi masa bushara. Shugabanmu Annabi ya yi masa addu’a, ya ce: “Allahu Ta’ala Ya yarda da kai. Allahu Ta’ala Ya yarda da kai.” Mushrikai ba su iya tsayawa a gaban Sahabbai masu girma ba, waɗanda suka tattara kansu suka sake kai hari. Suka bar kusan mutum talatin matattu, suka bar filin yaƙi, suka kama hanyar Makka. Jita-jitar cewa an yi wa Shugabanmu Annabi shahada ta kai Madina. Mata irin su Nana Fatima, Nana A’isha, Ummu Sulaim, Ummu Aiman, Hamna ƴar Jahsh da Ku’aiba suka ruga zuwa Uhud. Nana Fatima, da ta ga ubanta Shugabanmu Annabi ya ji rauni, ta yi kuka. Shugabanmu Manzon Allah ya rarrashe ta. Sayyidina Aliyu ya kawo ruwa da garkuwarsa. Uwarmu Fatima ta wanke fuskar Shugabanmu Annabi mai albarka da jinin da wannan ruwa. Amma jinin fuskarsa bai tsaya ba. Da Nana Fatima ta ƙona guntun tabarma, ta danƙa tokar a kan raunin, jinin ya tsaya.28

Sannan suka sauko filin yaƙi. Da farko aka gano waɗanda suka ji rauni, aka ɗaure raunukansu. Mushrikai sun mayar da wasu shahidai yadda ba a iya gane su.

Sun yanke kunnuwansu, hancinsu da sauran gaɓoɓinsu, sun tsaga cikunansu. Sayyidina Abdullahi ɗan Jahsh yana cikin waɗannan. Ƙaunataccen Annabinmu da Sahabbansa, da suka ga wannan hali, suka yi baƙin ciki ƙwarai. Zaɓaɓɓun Sahabbansa sun sha kofin shahada, sun shayar da ƙasar Uhud da jininsu, sun tashi zuwa Aljanna. Amma wannan mu’amala da aka yi wa shahidan ba abar jurewa ba ce. Ba Shugabanmu Annabi kaɗai ba, zukatan dukkan Sahabbai sun yi ciwo da baƙin ciki. A gaban wannan yanayi Shugaban Talikai ya yi kuka. Alhali hawaye suna zuba daga idanunsa masu albarka, ya ce: “Ni zan yi shaida a Ranar Ƙiyama cewa waɗannan shahidai sun sadaukar da rayukansu a kan tafarkin Allahu Ta’ala. Ku binne su da jininsu. Wallahi, a Ranar Ƙiyama za su zo Mahshar29 raunukansu suna zubar da jini. Launin jininsu zai zama launin jini, ƙanshinsu kuma ƙanshin miski.”

Sannan ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Ban ga Hamza ba. Me ya same shi?” Sayyidina Aliyu ya nema, ya same shi. Annabinmu ya je can, da ya haɗu da wani yanayi da hankali ba zai ɗauka ba, bai iya jurewa ba. An yanke kunnuwan Sayyidina Hamza, hancinsa da sauran gaɓoɓinsa, an mayar da fuskarsa yadda ba a iya gane ta, an tsaga cikinsa, an fitar da hantarsa. Shugabanmu Annabi, alhali hawaye suna zuba daga idanunsa masu albarka, ya juya ga Sayyidina Hamza, ya ce: “Ya Hamza! Ba a taɓa samun wani ba, kuma ba za a taɓa samun wani da masifa ta same shi gwargwadon taka ba. Ya baffan Manzon Allah! Ya Hamza, zakin Allahu Ta’ala da ManzonSa! Ya Hamza mai aikata alheri! Ya Hamza, mai kare Manzon Allah! Allahu Ta’ala Ya yi maka rahama!…”

“Lokacin da Ɗalha ya taimaki Manzon Allah, Aljanna ta wajaba a gare shi” Hadisi mai daraja

A wannan lokaci aka ga wata mata tana zuwa daga gaba cikin gaggawa da ɗimuwa. Wannan uwarmu Nana Safiyya ce, gwaggon ƙaunataccen Annabinmu. Ita ma, kamar sauran mata, da ta ji jita-jitar cewa an yi wa Shugabanmu Manzon Allah shahada, ta manta da kome, ta zo Uhud a guje. Manzo Mafi Daraja, da ya ga gwaggonsa, yana tunanin ba za ta iya jure wa halin shahidan ba, ya ce wa ɗanta Sayyidina Zubair ɗan Awwam: “Ka mayar da uwarka baya, kada ta ga gawar ɗan’uwanta.” Sayyidina Zubair ya ruga zuwa wurin uwarsa. Uwa mai albarka ta ce cikin ɗimuwa: “Ɗana! Ba ni labarin Manzon Allah!…” Sayyidina Aliyu ma ya zo wurinsu. Da ya ce: “Alhamdulillahi30, Manzon Allah yana lafiya”, sai ta sami sauƙi, amma ba ta iya hana kanta cewa: “Ku nuna mini shi.” Sayyidina Aliyu ya nuna Shugaban Talikai da alama. Uwarmu Nana Safiyya, da ta ga ranar duniya da Lahira da rai, ta yi farin ciki ƙwarai, ta gode wa Allahu Ta’ala. A wannan karon ta so ta ci gaba domin ta ga halin ɗan’uwanta Sayyidina Hamza. Da ɗanta Zubair ya ce: “Inna! Manzon Allah yana umartarki da ki koma baya”, Nana Safiyya ta ce: “Idan zan koma baya ne domin kada a nuna mini abin da aka yi masa, to na riga na san cewa an yanyanke gawar ɗan’uwana. Ya shiga wannan hali ne a kan tafarkin Allahu Ta’ala. Mu a kan wannan hanya mun yarda har da abin da ya fi wannan muni. Za mu nemi sakamakonsa daga Allahu Ta’ala. In sha Allahu za mu yi haƙuri, mu jure.” Da Sayyidina Zubair ɗan Awwam ya zo ya sanar da haka, Shugabanmu Annabi ya ce: “Idan haka ne, ka bar ta ta gani.”

Nana Safiyya ta zauna kusa da gawar Sayyidina Hamza, ta yi kuka a hankali. Lokacin da take zuwa, Nana Safiyya ta kawo mayafai biyu tare da ita. Ta fitar da su, ta ce: “Na kawo waɗannan domin ɗan’uwana Hamza; ku naɗe shi da su.” Da ɗaya daga cikin waɗannan mayafai aka yi wa Sayyidina Hamza, “Sayyidush-Shuhada”, wato shugaban shahidai, likkafani.31 Habibullah ya zo wurin mai ɗaukar tuta Mus’ab ɗan Umair; hannuwan Sayyidina Mus’ab sun yanke, ya ji rauni a wurare da yawa ƙwarai. Kewayensa ya zama kamar tafkin jini. A nan ma Shugabanmu Annabi ya yi baƙin ciki ƙwarai, ya karanta wa waɗannan shahidai masu daraja aya mai girma ta ashirin da uku ta Suratul Ahzab. A ma’ana: “Daga cikin muminai akwai mazaje waɗanda suka cika alkawarin da suka yi wa Allahu Ta’ala. Wasu daga cikinsu sun cika alkawarin da suka yi na yin yaƙi har su yi shahada (sun yi shahada). Wasu kuma suna jiran yin shahada. Ba su canja alkawarin da suka yi ba ko kaɗan.” Bayan haka Shugabanmu Annabi ya ce: “Manzon Allahu Ta’ala ma shaida ne cewa a Ranar Ƙiyama za a tashe ku a gaban Allahu Ta’ala a matsayin shahidai.”

Daga baya ya juya ga waɗanda suke tare da shi, ya ce: “Ku ziyarce su. Ku yi musu sallama. Ina rantsuwa da Allahu Ta’ala, duk wanda ya yi musu sallama a wannan duniya, a Ranar Ƙiyama waɗannan shahidai masu daraja za su mayar masa da sallama.”

Ba su sami abin da zai zama likkafani ga Sayyidina Mus’ab ɗan Umair ba. Kaftaninsa na kansa ba ya rufe jikinsa mai albarka gaba ɗaya. Idan sun rufe kansa, ƙafafunsa sukan bayyana; idan sun rufe ƙafafunsa, kansa yakan bayyana. Habibi Mafi Daraja ya ce: “Ku rufe kansa da kaftanin, ƙafafunsa kuma da ciyawar izkhir.”32

Wannan Sahabi mai farin ciki, wanda ya shafe rayuwarsa cikin hidimar Musulunci, ya kuma kai ga matsayin shahada a kan wannan hanya, ya bar duniya da rabin likkafani.33

Sauran shahidai, aka yi musu sallar jana’iza, aka binne su da tufafinsu masu jini, biyu-biyu, uku-uku a kabari ɗaya (radiyallahu anhum). A Yaƙin Uhud an yi shahidai saba’in. Daga cikinsu sittin da huɗu daga Ansar ne, shida kuma daga Muhajirun.

Dangi da yawa na Sahabbai masu girma sun yi shahada. Saboda haka zukatansu sun ji rauni. Domin ya rarrashi waɗanda suka rage, Habibi Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce: “Wallahi, da ma ni ma na yi shahada tare da Sahabbaina, in kwana a ƙirjin dutsen Uhud, da na so ƙwarai! Lokacin da ƴan’uwanku suka yi shahada, Allahu Ta’ala Ya sanya ruhinsu a cikin jikin koren tsuntsaye.

Suna zuwa kogunan Aljanna, su sha daga ruwansu. Suna ci daga ƴaƴan itatuwanta. Suna kallon dukkan sasannin Aljanna. Suna tashi a cikin lambunan furanninta. Daga baya suna shiga cikin fitilun zinariya da aka rataye a ƙarƙashin Arsh-i A’la, su kwana a can. Da suka ga daɗi da kyawun irin waɗannan abinci da abin sha, sukan ce: ‘Da ma ƴan’uwanmu sun san abin da Allahu Ta’ala Ya karrama mu da shi, da ba za su ja da baya daga jihadi ba, ba za su ji tsoron yaƙi su juya wa abokan gaba baya ba!’ Allahu Ta’ala kuma Ya ce: ‘Ni zan sanar da su halinku.’” (Allah Maɗaukakin Sarki kuma Ya saukar da aya mai girma, Ya ce, a ma’ana:) “Kada ku ɗauki waɗanda aka kashe a tafarkin Allahu Ta’ala a matsayin matattu ko kaɗan! A’a, su rayayyu ne, ana azurta su a wurin Ubangijinsu. Suna cikin farin ciki da abin da Allahu Ta’ala Ya ba su (matsayin shahada da Ya yi musu falala da shi). Game da waɗanda ba su riga sun haɗu da su ba a bayansu (ta hanyar shahada), suna son yi musu bushara cewa: ‘Babu tsoro a kansu, kuma ba za su yi baƙin ciki ba.’ Suna farin ciki da wata ni’ima da falala daga Allahu Ta’ala, da kuma busharar cewa Allahu Ta’ala ba Ya tozarta ladan muminai.”34 “Allahu Ta’ala Yana bayyana gare su, Ya ce: ‘Ya bayiNa! Abin da ranku yake buƙata, ku faɗa, in ɗanɗana muku shi da ƙari.’ Su kuma suna cewa: ‘Ya Ubangijinmu! Babu wata ni’ima da ta fi ni’imomin da Ka yi mana falala da su, da za mu nema. Mu a Aljanna muna ta cin abubuwan da muke so. Sai dai idan za mu nema, muna son a mayar da ruhinmu cikin jikunanmu, a mayar da mu duniya, a sake kashe mu muna yaƙi a kan tafarkinKa.’”

Babu abin da ya rage a yi a nan kuma. Suka tattara kansu. A Uhud, inda suka zo domin jihadi fi sabilillah, wato domin yaɗa addinin Allahu Ta’ala, an yi wani yaƙi marar misali a tarihi. An shaidi jarumtaka marar adadi ta Sahabbai masu girma, wadda idanu ba za su iya gani ba, wadda ta wuce tunani, kuma an ƙara ba kafirai wani darasi.

“Ya Hamza! Ba a taɓa samun wani ba, kuma ba za a taɓa samun wani da masifa ta same shi gwargwadon taka ba. Ya baffan Manzon Allah! Ya Hamza, zakin Allahu Ta’ala da ManzonSa! Ya Hamza mai aikata alheri! Ya Hamza, mai kare Manzon Allah! Allahu Ta’ala Ya yi maka rahama!…” Hadisi mai daraja

Shugaban Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) ya tashi zuwa Madina mai haske tare da Sahabbansa masu albarka. Da suka iso wurin da ake kira Harra, ya jera Sahabbansa cikin sahu, ya ɗaga hannuwansa masu albarka, ya fara roƙon Allahu Ta’ala, yana wannan addu’a: “Ya Allah! Yabo da godiya mafi yawa naKa ne. Ya Allah! Babu mai shiryar da wanda Ka bari cikin ɓata, babu kuma mai ɓatar da wanda Ka shiryar… Ya Allah! Ka soyar mana da imani. Ka ƙawata zukatanmu da imani. Ka sa mu ƙi kafirci, fasiƙanci da ƙetare iyaka. Ka sanya mu cikin waɗanda suka san abubuwan da suke cutar da addininmu da duniyarmu, cikin waɗanda suka kai ga tafarki madaidaici. Ya Allah! Ka rayar da mu a matsayin Musulmi, Ka kashe mu a matsayin Musulmi. Ka haɗa mu da rukunin salihai da nagargaru. Domin su ba waɗanda suka rasa daraja da martabarsu ba ne, ba kuma waɗanda suka bar addininsu ba ne. Ya Allah! Ka kuma ba kafiran da suka ƙaryata ManzonKa, suka juya wa tafarkinKa baya, suka yi yaƙi da AnnabinKa hukuncinsu! Ka saukar musu da azabarKa, wadda take gaskiya da haƙiƙa!… Amin!”

Sahabbai masu girma ma suka shiga wannan addu’a, suna cewa: “Amin! Amin!” Ƙaunataccen Annabinmu ya kusanci Madina tare da Sahabbansa. Mata da yara da suka rage a Madina sun fito kan hanyoyi, cikin damuwa da baƙin ciki suna ƙoƙarin ganin Shugaban Halittu a cikin rundunar da take zuwa. Da suka ga fuskarsa mai nuri, mai haskaka duniya, suka gode wa Allahu Ta’ala. Sannan idanu su kafe a kan rundunar: ana neman ubanni, mazaje, ƴaƴa, kawunai da baffanni. Idan ba su gan su ba… ba sa iya riƙe hawayensu. Manzo Mafi Daraja, tekun rahama, da ya ga wannan hali na baƙin ciki na Sahabbansa, shi ma ya yi baƙin ciki ƙwarai, hawaye suna zuba daga idanunsa masu albarka.

A wani lokaci aka ga Nana Kabsha, uwar Sayyidina Sa’ad ɗan Mu’az, tana kusantar Shugabanmu Annabi. A Uhud ɗanta Amr ya yi shahada. Da ta zo gabansa mai albarka, ta ce: “Uwata da ubana da raina su zama fansarka, ya Manzon Allah! Alhamdulillahi, na gan ka lafiya ƙalau. Matuƙar kai kana lafiya, dukkan masifu ba kome ba ne a gare ni!” Ba ta tambayi ɗanta, ƙwayar idonta ba. Ƙaunataccen Annabinmu, bayan ya yi mata ta’aziyyar ɗanta Amr, ya ce: “Ya uwar Sa’ad! Bushara gare ki da iyalan gidansa: dukkan waɗanda suka yi shahada daga cikinsu sun taru a Aljanna, sun zama abokan juna. Kuma za su yi ceto ga iyalan gidansu.”

Nana Kabsha ta ce: “Mun yarda da dukkan abin da ya zo daga Allahu Ta’ala, ya Manzon Allah! Bayan waɗannan bushara, wane ne zai yi musu kuka! Ka yi addu’a ga waɗanda suka rage a baya.” Shugaban Talikai ya yi addu’a: “Ya Allah! Ka kawar da baƙin cikin da yake cikin zukatansu! Ka sanya waɗanda suka rage a bayansu mafi alherin waɗanda suka rage!”

Shugabanmu Annabi, yana nufin gwagwarmaya da buƙatun jiki, ya ce wa Sahabbansa: “(Ya Sahabbaina! Yanzu) mun dawo daga ƙaramin jihadi, za mu fara babban jihadi.”35 Sannan ya shawarci kowa ya je gidansa ya huta, waɗanda suka ji rauni kuma su yi maganin raunukansu. Shi kansa ya ji rauni. Ya tafi gidansa mai albarka kai tsaye.

Yaƙin Hamra’ul-Asad

Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam), da ya koma Madina, ya ɗauki mataki, domin akwai yiwuwar mushrikai su koma a kowane lokaci su kai wa Madina farmaki.

Ranar Litinin bayan Yaƙin Uhud, duk da yana da rauni, ya so ya nuna cewa Musulmi ba su yi rauni ba saboda yaƙin jiya, ya kuma tsoratar da abokan gaba domin kada su sake komawa Madina. Sai ya ce wa Bilalu Habashi: “Ka ce: ‘Manzon Allah yana umartarku da ku bi abokan gaba! Waɗanda ba su yi yaƙi tare da mu a Uhud jiya ba kada su zo; waɗanda suka halarci yaƙin kawai za su zo!’” Da Bilalu ya sanar da Sahabbai wannan umarni, duk da cewa mafi yawansu sun ji rauni, suka yi shiri nan take. Har ma ƴan’uwa biyu da suka ji rauni mai tsanani, masu suna Abdullahi da Rafi’, da suka ji wannan kiran Manzo Mafi Daraja, duk da dukkan zafi da ciwonsu, suka ruga zuwa sahun mujahidai, suna cewa: “Ashe za mu rasa damar fita yaƙi tare da Manzon Allah?!”

Ƙaunataccen Annabinmu, tare da Sahabbansa masu ɗaukaka, ya fara bin mushrikai. A wurin da ake kira Rauha suka ji labarin cewa mushrikai sun taru, sun yanke shawarar kai wa Madina farmaki su kashe Musulmi. Ya bayyana cewa wannan mataki ma mu’ujizar Shugabanmu Annabi ce.

Mushrikai, da suka ji cewa Manzo Mafi Daraja yana zuwa kansu, suka ji tsoro, suka bar wurin da suke, suka koma Makka.36

Shugabanmu Annabi ya bi su har zuwa wurin da ake kira Hamra’ul-Asad. Aka kama mutum biyu daga cikin mushrikai. Suka zauna a nan kwana uku, sannan suka koma Madina.

Allahu Ta’ala Ya yabi waɗannan Sahabbai masu daraja da suka je Hamra’ul-Asad a cikin ayarSa mai girma, a ma’ana, kamar haka: “Ga waɗanda, bayan sun ji rauni, suka sake amsa kiran Allahu Ta’ala da AnnabinSa, musamman ga waɗanda suka kyautata suka kiyaye kansu daga mummuna daga cikinsu, akwai lada mai girma ƙwarai.”37

Ibn Ƙami’a, ɗaya daga cikin waɗanda suka rantse a Uhud cewa za su kashe ƙaunataccen Annabinmu, da ya koma Makka, wata rana ya hau dutse domin ya duba tumakinsa. A ƙwanƙolin dutsen ya sami tumakinsa. Daga cikinsu wani rago ya zo da gudu, ya fara tunkuɗar Ibn Ƙami’a. Yana ta tunkuɗa, ya yayyage Ibn Ƙami’a, ya kashe shi.

Abdullahi ɗan Shihab Zuhri ma, lokacin da yake tafiya Makka, wani maciji mai farin dabbare ya sare shi, ya mutu.

Dukkan waɗanda suka yi niyyar cutar da Shugabanmu Annabi sun ga hukuncinsu, suka mutu a cikin shekara ɗaya.

“Ya Sahabbaina! Yanzu mun dawo daga ƙaramin jihadi, za mu fara babban jihadi” Hadisi mai daraja

Idan abokinsa ya sha dafin maciji, sai ya zama masa ruwan rai;
idan maƙiyinsa ya sha ruwa, lalle ruwan ya koma dafin maciji.
A kowane ɗigo ya tayar da raƙuman tekun rahama dubu,
lokacin da ya miƙa hannu, a cikin alwala, ruwa ya taɓa fuskarsa ta fure.
“In kai ga ƙurar ƙafafunsa”, yake cewa, tun zamanai ba tare da yankewa ba,
ruwa yana bugun kansa daga dutse zuwa dutse, yana yawo ba gida.
Yana son ya watsa nuri, zarra-zarra, a kan ƙurar ƙofarsa;
ruwa ba ya rabuwa da wannan ƙofa, ko da ya ragargaje gunduwa-gunduwa.
Masu laifi sun san cewa maimaita yabonka magani ne,
kamar yadda, domin ya kawar da wahalar maye,
mashayi yake shan ruwa.
Ya Habiballah, ya Khairal-bashar, ina kewarka,
kamar yadda ƙeƙasassun leɓuna, suna ƙuna, suke buƙatar ruwa.
Kai ne wancan tekun karama wanda, a daren Mi’iraji,
ya kai raɓar falalarka ga taurari tabbatattu da masu tafiya – ruwa.