HIJIRA
Musuluntar ƙabilun Aus da Khazraj farat ɗaya da kuma yiwuwar haɗuwar Musulmin Makka da Musulmin Madina sun tsorata mushrikai ƙwarai da gaske, sun husata su. Halin mushrikan Makka da suka ji labarin mubaya’ar Aƙaba ta biyu ya zama mai tsanani ƙwarai, mai matuƙar haɗari. Zama a Makka ya zama abin da Musulmi ba sa iya jurewa. Da mubaya’ar Aƙaba ta ƙarshe, Madina ta zama wuri da Musulmi za su sami kwanciyar hankali, su nemi mafaka. Suna kwaɗayin su sami hanya su yi hijira daga wannan birni, su tafi ƙasashen da za su ɗan sami numfashi, su ɗan yi rayuwa cikin ƴanci. Suka bayyana wa Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) halin da suke ciki, suka nemi izinin hijira. Ya shawarci Sahabbansa da su yi haƙuri. Domin har yanzu ba a yi izinin barin Makka ba. A ƙarshe izinin Allah da ake nema don hijira ya zo. A ranar, ƙaunataccen Annabinmu ya zo wurin Sahabbai masu girma cikin farin ciki, ya ce: “An sanar da ni wurin da za ku yi hijira zuwa gare shi. Wurin Yasrib (Madina) ne. Ku yi hijira zuwa can. A can ku haɗu da ƴan’uwanku Musulmi. Allahu Ta’ala Ya sanya su ƴan’uwanku. Ya sanya muku Yasrib (Madina) gida da za ku sami aminci da kwanciyar hankali a cikinsa.” Bisa izinin Shugabanmu Manzon Allah da shawararsa, Musulmi suka fara yin hijira zuwa Madina ƙungiya-ƙungiya, bi da bi.1 Shugabanmu Annabi yana matuƙar horon masu hijira da su yi taka-tsantsan da kuma shiri sosai. Domin kada su ja hankalin mushrikai, Musulmi sukan fita tafiya ƙananan ayari-ayari, suna tafiya a ɓoye gwargwadon iko. Abu Salama, wanda ya fara hijira zuwa Madina, ya sha azaba mai yawa daga mushrikai. Bayan wani lokaci, mushrikai, da suka gane abin da ake yi, suka fara mayar da duk Musulmin da suka gani sun fita tafiya don hijira daga hanya, suka fara raba mata da mazajensu, suka fara jefa waɗanda suka sami iko a kansu a kurkuku, suka wahalar da su da azaba iri-iri. Suka yi musu kowace irin azaba domin su mayar da su daga addininsu. Amma ba su yi ƙarfin halin kashe su ba, domin suna tsoron ɓarkewar yaƙin basasa. Musulmi kuwa, duk da haka, suka yi amfani da kowace dama suka kama hanyoyin Madina. Wata rana Sayyidina Umar ma ya ɗaura takobinsa. Ya ɗauki kibiyoyinsa da mashinsa, ya yi ɗawafin Ka’aba sau bakwai a gaban kowa. Ya ce wa mushrikan da suke wurin da babbar murya: “Ga shi ni ma ina yin hijira a tafarkin Allahu Ta’ala domin in kare addinina. Duk wanda yake son ya bar matarsa gwauruwa, ƴaƴansa marayu, ya sa uwarsa kuka, to ya fito mini a bayan wancan kwari!..” Ta haka Sayyidina Umar da wasu Musulmi kusan ashirin suka kama hanyar Madina da rana tsaka, ba tare da fargaba ba. Saboda tsoronsa babu wanda ya yi ƙarfin halin taɓa wannan ayari. Daga nan hijira ba ta yanke ba, Sahabbai masu girma suka riƙa isa Madina ƙungiya-ƙungiya.
“An sanar da ni wurin da za ku yi hijira zuwa gare shi. Wurin Yasrib (Madina) ne. Ku yi hijira zuwa can” da “A can ku haɗu da ƴan’uwanku Musulmi. Allahu Ta’ala Ya sanya su ƴan’uwanku. Ya sanya muku Yasrib (Madina) gida da za ku sami aminci da kwanciyar hankali a cikinsa” Hadisi mai daraja
Hanyar Hijira
A wannan lokaci Sayyidina Abubakar ma ya nemi izinin hijira. Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce: “Ka yi haƙuri. Fatana shi ne Allahu Ta’ala Ya yi mini izini ni ma. Mu yi hijira tare.” Da Sayyidina Abubakar ya tambaya: “Uwata da ubana fansarka! Shin akwai yiwuwar haka?”, Annabinmu ya faranta masa rai da cewa: “I, akwai.” Sayyidina Abubakar ya sayi raƙuma biyu a kan dirhami ɗari takwas, ya fara jiran ranar. A Makka yanzu sai ƙaunataccen Annabinmu da Sayyidina Abubakar, Sayyidina Aliyu, talakawa, marasa lafiya, tsofaffi da muminan da mushrikai suka jefa a kurkuku ne suka rage.
A ɗaya ɓangaren kuma mutanen Madina (Ansar) suka karɓi mutanen Makka da suka yi hijira (Muhajirun) da kyau ƙwarai, suka ɗauke su baƙi. Haɗin kai mai ƙarfi ya samu a tsakaninsu.
Mushrikan Makka suka shiga ɗimuwa saboda yiwuwar Manzon Allah ma ya yi hijira ya zama shugaban Musulmi. Suka taru a Darun-Nadwa, inda suke haɗuwa don tattauna muhimman al’amura, suka fara tattaunawa a kan abin da za su yi. Shaiɗan ya zo wurin mushrikai a surar Shaikh-i Najdi, wato a surar wani tsoho ɗan Najd. Ya saurari tattaunawarsu. Aka gabatar da shawarwari iri-iri. Amma babu wadda aka so. Sai shaiɗan ya shiga magana, ya faɗi ra’ayinsa: “Babu ɗaya daga cikin abubuwan da kuka yi tunani da zai zama mafita. Domin fara’arsa da daɗin harshensa suna ɓata kowace dabara. Ku yi tunanin wata mafita dabam.”
Abu Jahal, shugaban Ƙuraishawa, ya ce: “Mu zaɓi mutum ɗaya mai ƙarfi daga kowace ƙabila. Su faɗa wa Muhammadu da takuba a hannunsu. Su sare shi da takobi, su zubar da jininsa. Kada a san wanda ya kashe shi. Ta haka za su yarda da diyya so ko ƙi. Mu kuma mu biya diyyarsa, mu kuɓuta daga wannan wahala.” Shaiɗan ma ya so wannan ra’ayi, ya ƙarfafa shi, ya goyi bayansa da himma.2
Yayin da mushrikai suke cikin wannan shiri, Jibrilu alaihis-salam ya zo, ya sanar da Manzo Mafi Daraja shawarar da mushrikai suka yanke; haka kuma ya gaya masa kada ya kwanta a shimfiɗarsa a wannan dare, ya kuma isar masa da umarnin Allahu Ta’ala na hijira. Bisa wannan umarni na Allah, ƙaunataccen Annabinmu ya gaya wa Sayyidina Aliyu ya kwanta a shimfiɗarsa, ya mayar da amanonin da aka ajiye a wurinsa ga masu su, ya ce: “A wannan dare ka kwanta a shimfiɗata ka yi barci, ka rufa jikinka da wannan alkyabbata! Kada ka ji tsoro, ba wata cuta da za ta same ka.”
Sayyidina Aliyu ya kwanta kamar yadda Shugabanmu Annabi ya umarta. A lokacin yana da shekara ashirin da uku. A shirye yake ya sadaukar da ransa a madadin Habibullah ba tare da wani tsoro ba.
A daren Hijira kafirai suka kewaye gidan ni’ima na Shugabanmu Manzon Allah. A wannan dare ayoyin farko na Suratu Yasin suka sauka. Yayin da Shugabanmu Annabi yake fitowa daga gidansa mai albarka, ya karanta a kansu aya ta tara mai girma ta Suratu Yasin, wadda ma’anarta: “Mun sanya shinge a gabansu da shinge a bayansu, Muka rufe su, saboda haka ba sa gani”, ya ɗauki tafin ƙasa guda daga ƙasa ya watsa a kan kawunan kafirai. (An riwaito cewa duk waɗanda wannan ƙasa ta taɓa kawunansu, an kashe su duka a Yaƙin Badar.) Shugabanmu Manzon Allah ya wuce ta tsakaninsu lafiya ƙalau, ya isa gidan Sayyidina Abubakar. Babu ɗaya daga cikin mushrikai da ya iya ganinsa.
“Ya Abubakar! Ka yi haƙuri. Fatana shi ne Allahu Ta’ala Ya yi mini izini ni ma. Mu yi hijira tare” Hadisi mai daraja
Bayan ɗan lokaci wani ya zo wurin mushrikai ya tambaya: “Me kuke jira a nan?” Suka amsa: “Fitowar Muhammadu daga gida.” Mutumin ya ce: “Na rantse, Muhammadu ya wuce ta tsakaninku ya tafi, har ma ya watsa muku ƙasa a kawunanku.” Mushrikai suka kai hannuwansu kawunansu. Haƙiƙa, suka sami ƙasa a kawunansu. Suka goge ƙasar da take a fuskokinsu da kawunansu. Nan take suka afka wa ƙofar, suka shiga ciki. Da suka ga Sayyidina Aliyu a shimfiɗar Manzo alaihis-salam, suka tambayi inda Manzo Mafi Daraja yake.
Sayyidina Aliyu ya ce: “Ban sani ba! Shin kun ɗora ni mai tsaronsa ne?” Sai suka tunkuɗe Sayyidina Aliyu, suka wulaƙanta shi. Kafirai suka fita waje, suka fara nema don su sami Shugabanmu Manzon Allah. Sayyidina Aliyu kuwa suka tsare shi na ɗan lokaci a kusa da Ka’aba, sannan suka sake shi.3
Sannan suka tafi gidan Sayyidina Abubakar, suka tambayi ƴarsa Asma’u. Da ba ta ba da amsa ba, suka buge ta. Duk da cewa sun nemi ko’ina, ba su same su ba, suka haukace. Abu Jahal, mafi muninsu, ya sa masu shela suka yi kira a Makka da kewayenta, ya yi alkawarin zai ba da raƙuma 100 ga waɗanda suka samo ƙaunataccen Annabinmu da Sayyidina Abubakar suka kawo su, ko suka sanar da inda suke. Da jin wannan alkawari, wasu mutane masu kwaɗayin dukiya suka ɗauki makamai, suka hau dawakansu, suka fara nema.
Da Shugabanmu Manzon Allah ya zo gidan Sayyidina Abubakar, ya ce: “An yi mini izinin yin hijira”, Sayyidina Abubakar as-Siddiƙ ya tambaya cikin motsin rai: “Bari in shafa fuskata a ƙurar ƙafarka mai albarka, ya Manzon Allah!.. Ni ma ina tare?” Annabinmu ya amsa: “I…” Sayyidina Siddiƙ ya yi kuka don farin ciki. A cikin hawaye ya ce: “Uwata da ubana, raina fansarka, ya Manzon Allah! Raƙuma a shirye suke. Wadda kake so, ka karɓe ta.” Sarkin Talikai ya ce: “Ba na hawan raƙumar da ba tawa ba. (Sai dai) in saye ta da kuɗinta.” A gaban wannan umarni tabbatacce, Sayyidina Siddiƙ, da ya rasa mafita, ya faɗi kuɗin raƙumar. Sayyidina Abubakar ya kira wani mutum mai suna Abdullahi ɗan Uraiƙiɗ, wanda ya shahara da sanin hanya, ya yi hayarsa don ya nuna musu hanya, ya umarce shi ya kawo raƙuman zuwa kogon da ke dutsen Saur bayan kwana uku.
A shekara ta goma sha uku ta bi’isa, a ranar 27 ga watan Safar, ranar Alhamis, Shugabanmu Annabi da Abubakar as-Siddiƙ suka ɗauki ɗan abinci tare da su, suka fita tafiya.
Sayyidina Abubakar yana ta zagaya Manzon Allah: wani lokaci yana dama, wani lokaci hagu, wani lokaci gaba, wani lokaci kuma baya. Da Annabinmu ya tambaye shi dalilin da ya sa yake yin haka, ya ce: “Domin in hana wani haɗari da zai iya zuwa daga kewaye. Idan wata cuta za ta zo, ta fara samuna. Raina fansar maɗaukakin mutuncinka, ya Manzon Allah!”
Jagoran Talikai ya ce: “Ya Abubakar! Kana son musibar da za ta sauka a kaina ta sauka a kanka a madadina?” Sayyidina Siddiƙ ya ce: “I, ya Manzon Allah! Na rantse da Allahu Ta’ala, wanda Ya aiko ka da addinin gaskiya, annabi na gaskiya, ina son musibar da za ta zo ta sauka a kaina a madadinka.”4
Da yake takalman ƙaunataccen Annabinmu matsattsu ne, suka yage a hanya, ƙafafunsa masu albarka suka ji rauni, ba shi da sauran ƙarfin tafiya. Da ƙyar suka hau dutsen, suka isa kogon. Da suka zo bakin kogon, Sayyidina Abubakar ya ce: “Don Allah, ya Manzon Allah, kada ka shiga ciki! Bari ni in shiga. Idan akwai wani abu mai cutarwa a ciki, ya same ni, kada wani baƙin ciki, wani ciwo ya taɓa mutuncinka mai albarka”, sai ya shiga ciki. Ya share cikin, ya tsaftace shi. A damansa da hagunsa akwai ramuka da yawa, manya da ƙanana. Ya yayyage alkyabbarsa, ya toshe ramukan, amma ɗaya ya rage a buɗe. Shi ma ya toshe shi da diddigensa, ya gayyaci Manzon Allah ya shiga ciki. Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) ya shiga ciki, ya ɗora kansa mai albarka a cinyar Abubakar, ya yi barci.
A lokacin wani maciji ya sari ƙafar Sayyidina Siddiƙ. Domin kada Manzon Allah ya farka, ya jure, bai motsa ko kaɗan ba. Amma da hawayensa suka ɗiga a fuskar Manzon Allah mai albarka, sai ya tambaya: “Me ya faru, ya Abubakar?” Sayyidina Abubakar ya ce: “Wani maciji ya sari ƙafata daga ramin da na toshe da ƙafata.” Da Shugabanmu Manzon Allah ya shafa wa raunin Abubakar yawun bakinsa mai albarka don ya warke, nan take ciwon ya lafa, ya sami waraka.
Yayin da Shugabanmu Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) da Abubakar as-Siddiƙ suke ciki, mushrikai, suna bin sawu, suka iso bakin kogon. Suka ga gizo-gizo ya saƙa yanar gizonsa a bakinsa, kurciyoyi biyu kuma sun yi sheƙa. Mai bin sawu Kurz ɗan Alƙama ya ce: “Ga shi a nan sawun ya yanke.” Kafirai suka ce: “Da sun shiga nan, da yanar gizon da ke bakin kogon ta yage.”
Da wasu suka ce: “Tun da mun zo har nan, ɗayanku ya shiga kogon ya duba!..”, sai kafiri Umayya ɗan Khalaf ya ce: “Ba ku da hankali ne ko kaɗan? Me kuke nema a cikin wannan kogon da yanar gizo ta rufe shi kaɗa-kaɗa? Na rantse, wannan gizo-gizo ya saƙa yanarsa tun kafin a haifi Muhammadu.”
Yayin da mushrikai suke jayayya a bakin kogon, a ciki damuwa ta kama Sayyidina Abubakar, ya ce: “Ya Manzon Allah! Wallahi ba kaina nake damuwa a kansa ba. Amma ina tsoron wani abu ya sami maɗaukakin mutuncinka. Idan aka kashe ni, ni mutum ɗaya ne, babu abin da zai canza. Amma idan wata cuta ta same ka, al’umma duka za ta halaka, addini zai rushe.” Sarkin Halittu ya ce: “Ya Abubakar! Kada ka damu!.. Babu shakka Allahu Ta’ala Yana tare da mu.”
Da Abubakar as-Siddiƙ ya ce: “Ya Manzon Allah! Raina fansarka! Idan ɗayansu ya sunkuyar da kansa ya duba, zai gan mu!”, Shugabanmu ya ce: “Ya Abubakar! Mutum biyu da na ukunsu Allahu Ta’ala ne. Kada ka damu!.. Babu shakka Allah Maɗaukaki Yana tare da mu.” Mushrikai suka koma ba tare da sun duba ciki ba.5
Allahu Ta’ala Ya ce game da wannan al’amari a cikin Alƙur’ani mai girma, a ma’ana: “Idan ba ku taimake shi (MasoyiNa) ba, (ku tuna lokacin nan:) lokacin da kafirai suka fitar da shi (daga Makka) yana na biyun mutum biyu (tare da Sayyidina Abubakar), lokacin da suke cikin kogo (a kan dutsen Saur), Allahu Ta’ala Ya taimake shi (Manzon Allah). A lokacin yana cewa abokinsa (Abubakar as-Siddiƙ): ‘Kada ka damu, taimakon Allahu Ta’ala, nasararSa, babu shakka tana tare da mu.’ Allahu Ta’ala Ya saukar da natsuwarSa (sakina) mai ba zukata kwanciyar hankali a kansa, Ya ƙarfafa shi (MasoyinSa) da runduna (ta ruhaniya) da ba ku gani (Ya kare shi da mala’iku), Ya ƙasƙantar da kalmar kafirai ƙwarai. Kalmar (tauhidi) ta Allahu Ta’ala kuwa, ita ce maɗaukakiya (Ya yaɗa sunan Allah a duniya duka, Ya sa shi ya rinjaya). Allahu Ta’ala Mai rinjaye ne cikakke. Shi kaɗai ne Mai hukunci da hikima.”6
“Don Allah, ya Manzon Allah, kada ka shiga ciki! Bari ni in shiga. Idan akwai wani abu mai cutarwa a ciki, ya same ni, kada wani baƙin ciki, wani ciwo ya taɓa mutuncinka mai albarka” Abubakar as-Siddiƙ (radiyallahu anhu)
Ƙaunataccen Annabinmu da Sayyidina Abubakar suka zauna a wannan kogo kwana uku, dare da rana. Abdullahi, ɗan Sayyidina Abubakar, yakan zo kogon da dare ya sanar da su abin da ya ji a Makka; bawansa da ya ƴanta, makiyayin garkunansa, Amir ɗan Fuhaira kuwa yakan kawo madara da dare, ya goge sawu.
A rana ta huɗu, daren Litinin, a lokacin sahur, ƙaunataccen Annabinmu, da ya fita daga kogon Saur, ya hau raƙumarsa mai suna Ƙaswa. Bisa wata riwaya, ya ɗauki Sayyidina Abubakar a bayansa. Ɗayar raƙumar kuma Sayyidina Amir ɗan Fuhaira da Abdullahi ɗan Uraiƙiɗ, wanda ya san hanyoyi sosai, suka hau.
Shugaban Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) yana rabuwa da Makka al-Mukarrama, ƙasarsa, wadda Allahu Ta’ala Ya yaba, mafi darajar garuruwa. Ya juya raƙumarsa zuwa ga Harami mai daraja, ya ce cikin baƙin ciki: “Wallahi! Ke ce mafi alherin wuraren da Allahu Ta’ala Ya halitta, mafi ƙaunatacciya a wurin Ubangijina! Da ba a fitar da ni daga gare ki ba, da ban fita ba. Ba ni da wani gida da ya fi ki kyau, da ya fi ki soyuwa a gare ni. Da mutanena ba su fitar da ni daga gare ki ba, da ban fita ba, da ban kama gida, mazauni, a wani wuri in ba ke ba.”
A lokacin Jibrilu alaihis-salam ya sauko, ya ce: “Ya Manzon Allah! Kana ɗokin ƙasarka ne, ka yi kewarta?” Shugabanmu ya ce: “I, ina ɗoki!” Jibrilu alaihis-salam ya karanta aya ta 85 mai girma ta Suratul Ƙasas, wadda take bushara da cewa a ƙarshe zai koma Makka, ya ta’azantar da zuciyarsa mai albarka.
Tafiyar tana gudana cikin nutsuwa. Mushrikai, duk da cewa suna nema ko’ina, ba su samu ba; Allah Maɗaukakin Sarki Yana kare MasoyinSa daga sharrinsu. Da Shugabanmu Manzon Allah ya zo wurin da ake kira Ƙudaid, ya tsaya a gaban tantin wata mace mai suna Ummu Ma’bad, wadda ta shahara da karamci, mai hankali kuma mai kamun kai. Suka so su sayi abinci da dabino da nama a kan kuɗi. Ummu Ma’bad ta ce: “Da akwai, da ba kuɗi zan karɓa ba, da liyafa zan yi muku, in girmama ku. Saboda fari da matsin rayuwa babu abin da ya rage a hannunmu.” Da suka tambaya: “Akwai madara?”, ta amsa: “Babu. Dabbobin ba sa haihuwa.” Sarkin Halittu (sallallahu alaihi wa sallam) ya nuna wata tunkiya ramammiya da take tsaye kusa da tantin, ya ce: “Ya Ummu Ma’bad! Don me wannan tunkiya take ɗaure a nan?” Ita kuma ta ce: “Ta rage daga garke ne don tana ciwo sosai kuma rarrauna ce. Ba ta iya tafiya don ba ta da ƙarfi.” Da Annabinmu ya tambaya: “Ko tana da ɗan madara? Za ki yarda in tatsi wannan tunkiya?”, ta ce: “Uwata da ubana fansarka, ba ta da madara, amma babu abin da ya hana ka tatse ta.”
Shugabanmu Manzon Allah ya zo kusa da tunkiyar, ya ambaci sunan Allahu Ta’ala. Bayan ya yi addu’ar albarka, ya shafa hannunsa mai albarka a nonon tunkiyar. Nan take nonon ya cika da madara, ta fara gudana. Nan take aka kawo ƙwarya aka cika ta. Da farko ya ba Ummu Ma’bad. Bayan ta sha, ya ba Sayyidina Abubakar da sauran, ya sa suka sha har suka ƙoshi. A ƙarshe shi da kansa ya sha. Ya sake taɓa nonon tunkiyar da hannunsa mai albarka, ya tatsa, ya nemi ƙwarya mafi girma da take cikin tantin. Ita ma ya cika ta, ya miƙa wa Ummu Ma’bad. Bisa riwaya, wannan tunkiya ta rayu shekara goma sha takwas. Da albarkar Abin Alfaharin Talikai, safe da yamma suke rayuwa da ita. Bayan sun tashi daga nan, mijin Ummu Ma’bad ya zo, ya ga madarar. Da ya tambaya cikin farin ciki: “Daga ina wannan madara ta zo?”, Ummu Ma’bad ta ce: “Wani mutum mai albarka ya zo, ya albarkaci gidanmu da zuwansa. Abin da kake gani himmarsa ce da albarkarsa.” Ya tambaya: “Za ki iya siffanta shi? Yaya siffarsa da kyansa suke?”
Ummu Ma’bad ta ce: “Mutumin nan mai albarka da na gani, kyakkyawan tsari yake da shi, mai fara’a. A idanunsa akwai ɗan ja, a muryarsa akwai laushi. Gashin idanunsa masu albarka dogaye ne. Farin idonsa fari fat, baƙinsa kuma baƙi ƙirin, kamar an yi masa kwalli daga halitta. Gashin kansa baƙi ne, gemunsa mai yawa. Idan ya yi shiru, akwai wata nutsuwa da kamala a kansa. Idan yana magana yana murmushi, kalmominsa suna zuba daga bakinsa da daɗi, kamar lu’ulu’u da aka tsara a zare. Daga nesa yana da kwarjini ƙwarai, in ya kusanto kuma ya zama mai daɗi da jan hankali ƙwarai. Waɗanda suke tare da shi suna gaggauta aiwatar da umarninsa da rai da dukiya.” Ta haka ta lissafa wasu kyawawan halayensa da yawa. Mijinta, wanda yake sauraron waɗannan cikin mamaki, ya ce: “Na rantse, wannan mutum shi ne wanda Ƙuraishawa suke nema. Da na haɗu da shi, da na sami darajar yi masa hidima, da ban rabu da shi ba.” Mijin Ummu Ma’bad ya bi bayan Shugabanmu Manzon Allah, ya riske shi a kwarin Rim, ya musulunta. Ya sami darajar zama Sahabi. Daga baya Ummu Ma’bad ma ta musulunta.7
Suraƙa ɗan Malik
Mushrikai suna neman Muhammadu alaihis-salam da Sayyidina Abubakar, waɗanda suka kama hanyar Madina, ba fasawa. Idan ba su same su ba, babban haɗari zai taso musu. Domin suna tunanin cewa Musulmi za su kafa wata “Daular Musulunci”, su iya kawar da su cikin ɗan lokaci kaɗan. Saboda haka mushrikai suka sadaukar da komai nasu. Suka yi alkawarin za su ba wanda ya kashe Shugabanmu Annabi da Sayyidina Abubakar ko ya kama su, baya ga raƙuma ɗari, dukiya da kuɗi marasa adadi. Wannan labari ya yaɗu har a tsakanin Banu Mudlij, ƙabilar Suraƙa ɗan Malik.
Suraƙa ɗan Malik ƙwararre ne a bin sawu. Saboda haka ya kula da abubuwan da suke faruwa sosai.
Wata ranar Talata, Banu Mudlij suka taru a Ƙudaid, yankin da Suraƙa ɗan Malik yake zaune. Suraƙa ɗan Malik ma yana nan a taron. A lokacin ɗaya daga cikin mutanen Ƙuraishawa ya zo, ya ce wa Suraƙa: “Ya Suraƙa! Wallahi ɗazu na ga wani ƙaramin ayari na mutum uku-huɗu yana tafiya zuwa gaɓar teku. Tabbas su ne Muhammadu da Sahabbansa.” Suraƙa ya fahimci al’amarin. Amma da yake an sanya lada mai yawa ƙwarai, yana son ya same ta shi kaɗai. Saboda haka ba ya son wani ya sami labari. Ya yi magana kamar babu wani abu mai muhimmanci, ya ce: “A’a, mutanen da ka gani, wane da wane ne. Sun wuce ɗazu. Mu ma mun gan su.”
Suraƙa ɗan Malik ya ƙara ɗan jira. Ya koma gidansa ba tare da ya ja hankali ba. Ya gaya wa mai hidimarsa ya ɗauki dokinsa da makaminsa, ya jira shi a bayan kwarin. Shi kuma ya ɗauki mashinsa, ya juya tsininsa ƙasa domin kada ƙyalƙyalinsa ya ja hankali. Ya fara sukuwa da dokinsa. Ya ci gaba da tafiyarsa, a ƙarshe ya sami sawunsu. Ya kusance su har ya kai yana jin Alƙur’ani mai girma da Shugabanmu Annabi yake karantawa. Amma Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) bai waiwaya baya ko kaɗan ba. Da Sayyidina Abubakar ya waiwaya baya, ya ga Suraƙa, ya shiga ɗimuwa. Shugabanmu Annabi ya ce masa, kamar yadda ya ce a kogon: “Kada ka damu, Allahu Ta’ala Yana tare da mu.”
“(Ya Makka al-Mukarrama!) Ba ni da wani gida da ya fi ki kyau, da ya fi ki soyuwa a gare ni. Da mutanena ba su fitar da ni daga gare ki ba, da ban fita ba, da ban kama gida, mazauni, a wani wuri in ba ke ba” Hadisi mai daraja
Bisa riwayar Imam Bukhari, a wannan lokaci, da Sayyidina Abubakar ya sanar da Manzo Mafi Daraja cewa wani mahayin doki ya riske su, Shugabanmu Annabi ya yi addu’a: “Ya Ubangijina! Ka kayar da shi!” A wata riwayar kuma, da Suraƙa ya zo har kusa da su, Sayyidina Abubakar ya fara kuka. Da Manzo Mafi Daraja ya tambaye shi dalilin da ya sa yake kuka, ya ce: “Wallahi ba kaina nake kuka a kansa ba. Ina kuka ne don tsoron wata cuta ta same ka.” Suraƙa ya kusanci Shugabanmu Annabi har ya kai zai iya kai masa hari. Ya ce: “Ya Muhammadu! Wa zai kare ka daga gare ni a yau?” Jagoran Talikai ya amsa: “Allahu Ta’ala, Jabbar kuma Ƙahhar, Shi ne Zai kare ni.” A lokacin ƙafafun gaban dokin Suraƙa guda biyu suka nutse cikin ƙasa har gwiwoyinsu. Da ya kuɓuta daga wannan, ya sake yunƙurin kai hari, sai ƙafafun dokinsa suka sake kafewa cikin ƙasa. Ko da yake Suraƙa ya tilasta wa dokinsa iyakar ƙoƙarinsa, bai iya kuɓutar da shi ko kaɗan ba. Babu sauran abin da zai iya yi. Da ya rasa mafita, ya fara roƙon Shugabanmu Manzon Allah, ma’abucin tausayi da jin ƙai. Annabinmu, wanda ya tattara dukkan kamala da kyawawan ɗabi’u a kansa, wanda aka halitta a kan ɗabi’a da halitta mafi ɗaukaka, ya karɓi wannan roƙo nasa. Suraƙa yana cewa: “Ya Muhammadu! Na fahimci cewa ana kare ka. Ka yi addu’a in kuɓuta. Daga yau ba zan taɓa cutar da kai ba. Waɗanda suke bin bayanka ma ba zan ambaci komai naka a gare su ba.” Da Shugaban Halittu ya yi addu’a: “Ya Ubangijina! Idan shi mai gaskiya ne kuma mai ikhlasi a kan maganarsa, Ka kuɓutar da dokinsa”, Allahu Ta’ala Ya karɓi wannan addu’a. Dokin Suraƙa ɗan Malik, sai bayan wannan addu’a ne ya iya fita daga ramin. A lokacin, daga wurin da ƙafafun dokin suka nutse, wani abu kamar hayaƙi yana hawa zuwa sama. Suraƙa ya shiga mamaki ƙwarai, kuma daga dukkan waɗannan abubuwa da suka faru ya fahimci cewa Muhammadu alaihis-salam koyaushe ana kare shi. Ya shaidi abubuwa da yawa. A ƙarshe ya ce: “Ya Muhammadu! Ni Suraƙa ɗan Malik ne! Kada ka taɓa shakka a kaina. Ina ba ka alkawari: daga yau ba zan yi wani aiki da ba ka so ba. Mutanenka sun yi alkawarin ba da lada mai yawa ga wanda ya kama ka da abokanka.” Sai ya bayyana abubuwan da mushrikan Ƙuraishawa suke son yi ɗaya bayan ɗaya. Har ma ya so ya ba su guzurin tafiya da raƙumin hawa, amma ƙaunataccen Annabinmu bai karɓa ba, ya ce masa: “Ya Suraƙa! Matuƙar ba ka karɓi addinin Musulunci ba, ni ma ba na buƙatar raƙuminka da shanunka, ba na nema. Ka ɓoye cewa ka gan mu, ya isa.” Ibn Sa’ad kuma ya riwaito kamar haka: Da Suraƙa ya ce wa Shugabanmu Annabi: “Ka umarce ni da abin da kake so”, Shugabanmu Manzon Allah ya ce: “Ka tsaya a ƙasarka. Kada ka bar kowa ya riske mu.” Idan Allahu Ta’ala Ya so, komai yana faruwa. Idan aka dogara gare Shi da tsarkakakkiyar niyya, aka yi tafiya a tafarkin yardarSa, abubuwan da hankali ba ya ɗauka suna faruwa. Suraƙa, wanda ya fita tafiya da halin zaki mai ruri, da kwaɗayin kashe Shugabanmu Manzon Allah ya sami manyan ladoji, yanzu kamar yaro ne mai sauƙin kai, mai biyayya. Allahu Ta’ala, Mai iko a kan komai, Ya juya zuciyar Suraƙa zuwa ga alheri domin kada ya cutar da MasoyinSa. Lalle Allahu Ta’ala ba Zai bar MasoyinSa (sallallahu alaihi wa sallam) shi kaɗai ba. Domin shi ƙaunataccen AnnabinSa ne, wanda Ya aiko rahama ga mutane, domin su sami farin ciki na har abada a duniya da Lahira. Bayan haka Suraƙa ya koma ta sawunsa. Bai kuma gaya wa mutanen da ya haɗu da su abin da ya faru da shi ba.8
Sarkin Halittu yana zuwa!
Shugabanmu Annabi, Sayyidina Abubakar, Amir ɗan Fuhaira da jagoransu Abdullahi ɗan Uraiƙiɗ, bayan tafiyar mako guda, a shekara ta goma sha uku ta bi’isa (shekara ta 622 Miladiyya), a ranar ashirin ga watan Satumba na kalandar Miladiyya, ranar takwas ga watan Rabi’ul-Awwal na shekara ta farko bayan Hijira, ranar Litinin, a lokacin walaha, suka isa ƙauyen “Ƙuba”. Suka sauka a gidan wani Musulmi mai suna Kulsum ɗan Hidm. Muhajirun na farko, tun kafin Manzo Mafi Daraja ya zo Madina, sun mayar da wani wurin shanya dabino na ƴaƴan Amr ɗan Auf a Ƙuba wurin salla. Da Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya isa Ƙuba, ya faɗaɗa wannan wurin salla, ya gina masallaci na farko. Suka yi sallolinsu a Masallacin Ƙuba. An yaba wa Masallacin Ƙuba a cikin aya ta 108 mai girma ta Suratut Tauba, a ma’ana: “…masallacin da aka kafa harsashinsa a kan taƙawa”.9
Ranar ashirin da uku ga watan Satumba ma, ranar da dare da rana suka daidaita, suka kwana a ƙauyen Ƙuba; a ranar goma sha biyu ga watan Rabi’ul-Awwal, ranar Juma’a, suka tashi zuwa Madina. A lokacin sallar azahar suka tsaya a kwarin Ranuna, da ke tsakanin Madina da Ƙuba. Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya yi sallar Juma’a ta farko a nan, kuma a nan ya yi huɗuba ta farko.10 A ranar kuma suka isa Madina. (Daga baya aka gina masallaci a nan mai suna “Masallacin Juma’a”, don tunawa da sallar Juma’a ta farko.) A wannan lokaci kuwa Sayyidina Aliyu, wanda ya rage a Makka, ya zauna a wurin da Shugabanmu Manzon Allah yake zama kullum a Ka’aba mai daraja. Ya sa aka yi kira: “Duk wanda yake da wani abu nasa a wurin Manzo Mafi Daraja, ya zo ya karɓa.” Kowa ya zo, ya faɗi alamar abinsa, ya karɓi amanarsa. Ta haka aka mayar da amanoni ga masu su. Zakin Allah, Sayyidina Aliyu, ya tafi wurin da kafiran Ƙuraishawa suke taruwa, ya ce: “In sha Allahu Ta’ala gobe zan tafi Madina al-Munawwara. Kuna da wata magana? Ku faɗa tun ina nan.” Dukkansu suka sunkuyar da kawunansu, ba su ce komai ba. Da safiya ta yi, Sayyidina Aliyu ya tattara kayan Manzo Mafi Daraja na kansa, ya fita tafiya. Mutum 4–5 daga Ƙuraishawa suka tare masa hanya, amma ya yaƙe su ya ci nasara. Sannan a hanya Miƙdad ɗan Aswad ya fito masa. Shi ma ya kayar da shi ƙasa da bugu ɗaya, ya kira shi zuwa ga imani. Shi ma ya musulunta. Ya sake kama hanya, ya riski Shugabanmu Manzon Allah a Ƙuba, ƙafafunsa sun kumbura, jini yana zuba. A ƙarshen wannan tafiya, wadda yake ɓuya da rana yana tafiya a ƙafa da dare, ya kai halin da ba zai iya zuwa gaban Annabinmu ba. Da Manzo Mafi Daraja ya sami labarin haka, shi da kansa ya zo wurinsa; da ya ga Sayyidina Aliyu, ya ji tausayin halinsa, ya rungumi ƙaunataccen ɗan baffansa mai sadaukarwa, ya shafa da hannuwansa masu albarka ƙafafunsa masu laushi, masu taushi, waɗanda suka jure wahalhalu dubbai a tafarkin gaskiya, ya yi masa addu’ar lafiya. Har ma an riwaito cewa saboda wannan sadaukarwa ta Sayyidina Aliyu, aya mai girma wadda ma’anarta “Daga cikin mutane akwai wanda yake sadaukar da ransa (kansa) domin yardar Allahu Ta’ala” ta sauka.1112
“Ya Suraƙa! A yanzu kamar ina ganinka ka sanya mundayen Kisra (sarkin Farisa), ka ɗaura ɗamararsa, ka sa kambinsa!” Hadisi mai daraja
Sahabbai masu girma da suka riga suka yi hijira zuwa Madina da Musulmin Madina, da suka ji cewa Sarkin Halittu ya tashi daga Makka don hijira, suka fara jiran zuwansa da kwaɗayi da motsin rai. Saboda haka suka sanya masu tsaro a gefen Madina al-Munawwara, suna ɗokin su tarbi Shugabanmu a lokacin da zai albarkaci birninsu da zuwansa. Waɗanda suke ƙuna da ƙaunarsa suka jira kwanaki da yawa, sun zuba ido ga sararin sama, kamar kewar da hamada mai zafi take yi wa ruwa.
A ƙarshe, farat ɗaya, aka ji wata murya tana cewa: “Suna zuwa! Suna zuwa!..” Waɗanda suka ji muryar suka fara kallo zuwa tsakiyar hamada mai zafi. I!.. I!.. Su ma suka ga baƙin da ake jira, duk da zafin rana mai ƙuna, suna zuwa gare su a cikin hamada mai zafi da babban kwarjini. Suka fara ihu, suna cewa junansu cikin farin ciki: “Bushara!.. Bushara!.. Manzon Allah yana zuwa!.. Annabinmu yana zuwa!.. Ku yi farin ciki, ya mutanen Madina! Ku yi buki! Habibullah yana zuwa!.. Kambin kanmu yana zuwa!..” Wannan labari ya cika titunan Madina al-Munawwara cikin ƙiftawar ido. Tun daga ɗan shekara bakwai har zuwa ɗan shekara saba’in, daga tsoho har zuwa mara lafiya, kowa yana jiran wannan labari mai farin ciki mara misali.
Dukkan mutanen Madina suka sa tufafinsu mafi kyau, suka yi gudu don su tarbi Shugaban Talikai. Sautukan kabbara suna ƙara a sararin sama, hawayen farin ciki suna gudana kamar rigyawa. Wata iska cike da baƙin ciki da farin ciki tana kaɗawa, Madina kuma tana rayuwa a rana mafi kyau a tarihinta. A gefe guda akwai waɗanda suka sanya lada don kashe Habibin Allahu Ta’ala, wanda kowa ya san shi da laƙabin “Amin”; a ɗaya gefen kuwa akwai waɗanda suke son su kare shi da abokansa, su rungume su, su sadaukar da rayukansu a wannan tafarki.
Mutanen Madina suna son su ga fuska mai nuri ta ƙaunataccen Annabinmu da wuri-wuri. Tun da Madina ta zama Madina, ba ta taɓa ganin lokaci mai farin ciki irin wannan, mai albarka irin wannan ba. Wannan wani buki ne da ba a taɓa yin irinsa ba har zuwa wannan rana. A cikin wannan buki, wanda ba a taɓa ganin irinsa ba, ba kuma za a gani ba, yara, matasa, manya, mutane masu albarka, a karon farko, a lokaci ɗaya, da baki ɗaya suka rera wannan waƙa:13
Ɗala’al-badru alaina,
Cikakken wata ya fito a kanmu
Min saniyyatil-wada’,
Daga tuddan Wada’.
Wajabash-shukru alaina,
Godiya ta wajaba a kanmu,
Ma da’a lillahi da’.
Matuƙar mai kira yana kira zuwa ga Allah.
Ayyuhal-mab’usu fina,
Ya wanda aka aiko a cikinmu,
Ji’ta bil-amril-muɗa’,
ka zo da umarnin Allah (Amrullah).
Ji’ta sharraftal-Madina,
Ka zo ka daraja Madina,
Marhaban ya khaira da’.
maraba, ya mafi alherin masu kira!
Anta shamsun, anta badrun,
Kai ne rana, kai ne wata,
Anta nurun ala nur,
kai ne nuri a kan nuri,
Anta misbahus-Suraiyya,
kai ne hasken taurarin Suraiyya,
Ya Habibi, ya Rasul!
ya masoyina, ya Manzo!
Ƙad labisna sauba izzin,
Mun cika da izza da karamci,
Ba’ada aswabir-riƙa’,
mun kuɓuta daga tsofaffin tufafi,
Wa radi’na sadya majdin,
mun sami ɗaukaka, mun ƙoshi,
Ba’ada ayyamid-diya’.
mun kasance cikin hasara – mun sami riba.
Ƙalat ahmarud-dayaji,
Watan da yake kawar da duhu yana cewa:
Ƙul li-arbabil-Islam,
“Ku ce wa ma’abuta Musulunci:
Kullu man yatba’ Muhammad,
Wanda ya bi Muhammadu (alaihis-salam)
Yanbaghi an la yudam.
kada ku taɓa zaluntarsa.”
Wa ta’ahadna jami’an,
Dukkanmu tare muka yi alkawari
Yauma aƙsamnal-yamin,
a ranar da aka yi rantsuwa:
Lan nakhunal-ahda yauman,
gaskiya ita ce hanyarmu,
Wattakhaznas-sidƙa din.
a addini babu ha’inci.
Lastu wallahi nasiyyan,
Wallahi ba zan manta ba,
Ma yuƙasihil-ibad,
babu ranar da ba ta da ciwo,
Mash-hadan ya najma amnin,
Kai ne shaida, ya tauraruwar aminci:
Zu wafa’in wa widad.
cikarka da ƙaunarka suna da yawa ƙwarai.
Roƙe-roƙe irin su “Maraba da zuwa, ya Manzon Allah”, “Ka sauka a wurinmu, ya Manzon Allah” suna ƙara a ko’ina. Wasu daga cikin manyan Madina suka kama ragamar Ƙaswa, suka roƙa: “Ya Manzon Allah! Ka sauka a wurinmu…” Sai Annabinmu ya ce musu: “Ku saki ragamar raƙumata, ita an umarce ta. A gaban gidan wanda ta durƙusa, a nan zan sauka baƙo!”
“Daga cikin mutane akwai wanda yake sadaukar da ransa domin yardar Allahu Ta’ala” Baƙara: 207
Babban motsin rai da son sani suka kama kowa. Ina Ƙaswa za ta durƙusa? Ƙaswa tana tafiya zuwa cikin Madina, duk lokacin da ta wuce gaban wata ƙofa, masu gidan suna roƙo: “Ya Manzon Allah! Ka albarkace mu da zuwanka, ka albarkace mu da zuwanka!” Shugabanmu Annabi yana cewa musu da murmushi: “Ku ba raƙumar hanya! An umarce ta da inda za ta durƙusa.”
A ƙarshe Ƙaswa ta durƙusa a wurin da ƙofar masallaci mai daraja na Shugabanmu Annabi na yau take. Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) bai sauka daga raƙumarsa ba. Dabbar ta sake tashi tsaye, ta fara tafiya. Ta durƙusa a wurin da ta durƙusa a baya, ba ta ƙara tashi ba. Sai Shugabanmu ya sauka daga kan Ƙaswa, ya ce: “In sha Allahu, mazauninmu a nan ne”, sannan ya tambaya: “Wannan wuri na wane ne?” Suka amsa: “Ya Manzon Allah! Na Suhail da Sahl ne, ƴaƴan Amr.” Waɗannan yara marayu ne. Annabinmu ya tambaya: “Gidan wane daga cikin danginmu ya fi kusa da wannan wuri?” Domin uwar Abdulmuɗɗalib, kakan Shugabanmu Manzon Allah, daga ƴaƴan Najjar take. Sayyidina Khalid ɗan Zaid Abu Ayyuba al-Ansari ya ce cikin farin ciki: “Ya Manzon Allah! Gidana ya fi kusa. Ga gidana, ga kuma ƙofarsa”, ya nuna cikin motsin rai. Ya sauke kayan Ƙaswa, ya gayyaci Shugabanmu Manzon Allah gidansa.14
Musulmin Madina da Muhajirun suka yi farin ciki ƙwarai da gaske da hijirar Shugabanmu. Ana kiran wannan shekara “Sanatul-Izn”.
A lokacin Hijira, maganin zukata, kambin ɗan Adam, Habibin Allahu Ta’ala, Shugabanmu Annabi, yana da shekara hamsin da uku.
YAYA HALINA ZAI KASANCE?
Yaya halina zai kasance, ya Manzon Allah?
Raina da jikina suna ƙuna, ya Manzon Allah.
Kamar harshen wuta mai kaɗawa da murhun turaren wuta,
ina fitar da hayaƙin ƙaunarka, ya Manzon Allah.
Da kewar rabuwa da kai tun zamani mai tsawo
ina narkewa ina ƙarewa, ya Manzon Allah.
Kai ne Sarkin da aka halicci talikai saboda shi; a maɗaukakiyar ƙofarka
na sunkuyar da wuyana, ya Manzon Allah.
A ƙasar da ka taka furanni sun buɗe,
ni kuwa a cikinta ƙaya ne, ya Manzon Allah.
Abu Ayyuba al-Ansari radiyallahu anhu