KEWAYE

Farkon kewayen

Shekara ta bakwai ta bi’isa… Mushrikai suna ta ƙoƙari ba tare da hutawa ba domin su hana Musulunci shiga zukata da yaɗuwa. Duk da haka, kowace rana Musulmi suna ƙara yawa kaɗan-kaɗan. Azaba da zalunci da ake yi wa Musulmi ba su mayar da su daga tafarkinsu ba; akasin haka, sun sa sun ƙara riƙe juna, sun ƙara haɗa kai. Babu ɗayansu da ya bar addininsa, ba su kuma ƙi sadaukar da rayukansu a tafarkin Shugabanmu Manzon Allah ba. Ƙabilun da ke wajen Makka, da suka ji haka, sha’awarsu ta ƙaru, haskokin Musulunci kuma suka isa wurare masu nisa. Mushrikai, da suka ji cewa mutanen da suka aika Habasha ba su sami abin da suke so ba, har ma Najashi Ashama ya musulunta, yana kare Musulmi yana kyautata musu, sai suka haukace. Domin su ɗauki fansar wannan fiye da kima, su tumɓuke Musulunci daga tushe, suka taru suka yanke wannan mummunar shawara: “Duk inda yake, duk inda aka gan shi, dole ne a kashe Muhammadu!…”

Kafirai suka yi rantsuwa a kan rantsuwa a kan haka.

Abu Ɗalib, da ya ji wannan shawara ta mushrikai, ya yi baƙin ciki ƙwarai. Ya shiga damuwa a kan rayuwar ɗan ɗan’uwansa mai albarka, ƙwayar idonsa. Ya tara ƙabilarsa, ya umarce su da su kare Sarkin Halittu daga mushrikan Ƙuraishawa. Banu Hashim, saboda kishin zumunta, suka haɗa kai domin su aiwatar da wannan umarni. Saboda haka suka gayyaci Shugabanmu Annabi da dukkan Sahabbansa da suka yi imani da shi zuwa Shi’ibu Abu Ɗalib, wato unguwar Abu Ɗalib, da take a kan wani tudu a arewacin Makka, da nisan kimanin kilomita uku daga Ɗakin Allah. Shugabanmu Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya tara Sahabbansa, ya fara zama a Shi’ibu. Daga cikin Banu Hashim, Abu Lahab ne kaɗai ya ƙi amincewa da shawarar kare Shugabanmu Annabi, bai tafi Shi’ibu ba. Mushrikai, har da shi, suka haɗa kai, suka fara neman dama domin su kashe Annabinmu.1

Mushrikai, da suka ga Shugabanmu Annabi da Sahabbansa sun taru a unguwar Abu Ɗalib, suka sake haɗuwa. Sannan suka yanke wannan shawara: “Har sai an miƙa Muhammadu alaihis-salam ga Ƙuraishawa domin a kashe shi, ba za a auri ƴa daga Banu Hashim ba!… Ba za a ba su ƴa aure ba!… Ba za a sayar musu da kome ba!… Ba za a sayi kome daga gare su ba!… Ba za a haɗu da su a yi magana, ba za a yi mu’amala da su ba!… Ba za a shiga gidajensu da unguwoyinsu ba!… Ba za a taɓa karɓar buƙatar sulhu daga gare su ba!… Ba za a taɓa tausaya musu ba!…”

Wannan shawara, wadda wani mushriki mai suna Mansur ɗan Ikrima ya rubuta a takarda, suka buga mata hatimi. Suka rataye ta a bangon Ka’aba mai girma domin kowa ya gani ya bi.

Da wannan labari ya isa ga ƙaunataccen Annabinmu, ya yi baƙin ciki ƙwarai, ya yi addu’a. Addu’arsa ta karɓu nan take, hannuwan Mansur shaƙiyi suka shanye nan da nan. Mushrikai suka rikice, suka ce: “Ku duba! Saboda zaluncin da muka yi wa Banu Hashim, hannuwan Mansur sun shanye, masifa ta same shi.” Maimakon su dawo hayyacinsu, sai suka ƙara ɓarna. Suka sa masu gadi a bakin hanyoyin da suke zuwa Shi’ibu. Suka hana shigar da abinci da tufafi can. Suka gaya wa ƴan kasuwa masu zuwa Makka kada su shiga Shi’ibu, kada su kai kayansu can; in ya zama dole, su da kansu za su saya a kan farashi mai tsada. Ta haka suka zaci cewa za su kashe waɗanda suke Shi’ibu da yunwa, ko kuwa Banu Hashim za su yi nadama su miƙa musu Shugabanmu Annabi. Wannan hali yakan ci gaba har zuwa lokacin ziyarar Ka’aba a kowace shekara.

“Ya AnnabiNa! Allah da muminai da suke bin sawunka sun ishe ka!” Anfal: 64

Bisa al’ada, a wannan lokaci ba a zubar da jini. Saboda haka Banu Hashim sukan tafi Makka cikin ƴanci, su yi ciniki, su yi ƙoƙarin biyan buƙatunsu na shekara guda. Idan ɗayansu ya zo wurin wani ɗan kasuwa domin ya sayi kaya, sai manyan mushrikai irin su Abu Lahab da Abu Jahal su iso nan take, su ce wa ƴan kasuwa: “Ya ku ƴan kasuwa! Ku ɗaga farashinku sosai ga Sahabban Muhammadu, yadda, saboda tsada, babu wanda zai iya sayen kome! Idan saboda haka kayanku ba su sayu ba, suka tsaya a hannunku, mu a shirye muke mu saye su duka.” Su kuma sai su faɗi farashi mai tsada a kan kayansu, Musulmi su koma ba su sayi kome ba…

A wannan tafarki ƙaunataccen Annabinmu, uwarmu Nana Khadija da Sayyidina Abubakar as-Siddiƙ suka kashe dukkan dukiyarsu, suka yi ƙoƙarin kwantar da kukan yara da yake hawa sama saboda yunwa. Suka ciyar da su ɓawon itatuwa, saiwoyin ciyayi, har ma da guntayen busasshiyar fata. Iyaye mata da iyaye maza, saboda rashin mafita, sun rage fata da ƙashi. Tun daga Shugabanmu Annabi da sauran Sahabbai masu girma, suka ɗaura duwatsu a cikinsu masu albarka saboda yunwa. Idan ɗaya daga cikin mushrikai ya ji tausayi ya kawo wani abu a ɓoye, sai su doke shi, su wulaƙanta shi ƙwarai. A taƙaice, zirga-zirga ta yanke, muminai suka shiga mawuyacin hali.

Mushrikai suka ci gaba da jira, suna fatan da wannan tsananin zalunci Banu Hashim za su dawo kan hanya, Abu Ɗalib ya miƙa musu Shugabanmu Annabi. Amma Musulmin da suke unguwar Abu Ɗalib, akasin wannan tunani nasu gaba ɗaya, suna kare Shugabanmu Annabi, suna ɗaukar kowane mataki domin kada wata cuta ta same shi. Abu Ɗalib, domin ya hana wani yunƙurin kisa da zai iya faruwa, yakan sa masu gadi bi da bi a wurin da Shugabanmu Manzon Allah yake kwana, ya tabbatar yana kwana a gidansa cikin kwanciyar hankali. Shugabanmu Annabi kuwa, ba tare da wata fargaba ba, ba ya ɓata ko daƙiƙa guda a banza domin ya aiwatar da umarnin Allahu Ta’ala, ya yaɗa Musulunci; yana kiran mutane zuwa ga addini, yana ƙoƙari ya zama sanadin tsiransu daga Wuta, yana ci gaba da nasihohinsa a kan wannan tafarki da haƙuri. Wata rana, domin mushrikan Ƙuraishawa da suke ƙaryata shi ma su fahimci mene ne yunwa, Shugabanmu Manzon Allah ya yi addu’a: “Ya Allah! Ka taimake ni a kan waɗannan, ta hanyar ba su azabar yunwa ta shekara bakwai, kamar shekarun yunwa bakwai na zamanin Yusufu (alaihis-salam).” A kwanakin da suka biyo baya, ko ɗigon ruwan sama guda bai sauko daga sama ba. Ƙasa ta ƙone saboda rashin ruwa. Ba a ƙara ganin wata koriyar tsiro a ƙasa ba. Mushrikan Ƙuraishawa suka rikice, ba su san abin da ya same su ba. Suka yi ƙoƙarin tsira daga mutuwa ta hanyar cin mushen dabbobin da suka mutu da yunwa, da fatun karnuka da suka ruɓe.

Yaransu ma suka fara kuka da ihu saboda yunwa. Da yawa daga cikinsu suka mutu da yunwa. Saboda yunwa, idan suka dubi sama, sukan ga kamar hayaƙi ya rufe ko’ina. Suka yi kamar sun dawo hayyacinsu, sun fahimci girman zaluncin da suka aikata. Suka aika Abu Sufyan daga cikinsu zuwa gaban Shugabanmu Annabi mai daraja. Abu Sufyan ya zo, ya yi rantsuwa yana cewa: “Ya Muhammadu! Kana cewa an aiko ka rahama ga talikai, kana umartarmu da mu yi imani da Allah, mu kiyaye haƙƙoƙin zumunta. Alhali kuwa mutanenka suna ta mutuwa saboda fari da yunwa. Ka yi wa Ubangijinka addu’a domin a ɗauke mana wannan masifa; Allah Yana karɓar addu’ar da kake yi. Idan ka yi irin wannan addu’a, dukkanmu za mu yi imani!…”

Ta haka, suka ajiye zalunci da azabar da suka yi a gefe guda, suka shiga ƙunci, suka fara roƙon Shugabanmu Manzon Allah. Shugabanmu Annabi bai fallasa musu abin da suka aikata ba; bisa maganarsu “Za mu yi imani”, ya ɗaga hannuwansa masu albarka, ya yi addu’a ga Allah Maɗaukakin Sarki. Allahu Ta’ala Ya karɓi addu’ar HabibinSa, Ya aiko da ruwan sama mai yawa a kan Makka; ƙasa ta ƙoshi da ruwa, tsirrai suka fara yin kore. Mushrikai, duk da cewa sun tsira daga fari da yunwa, suka manta da alkawarin da suka ɗauka, suka dage a kan kafirci…

Allahu Ta’ala, a cikin ayoyi masu girma da Ya saukar da su amsa gare su, Ya ce, a ma’ana: “A’a, su (ba su yi imani da Allahu Ta’ala da Muhammadu alaihis-salam ba; game da Alƙur’ani mai girma, Lahira da tashin ƙiyama…) suna wasa ne a cikin shakka. To (ya MasoyiNa!) ka jira ranar da sama za ta zo da hayaƙi bayyananne. Wannan hayaƙi zai rufe dukkan mutane gaba ɗaya. Wannan azaba ce mai tsanani! (Mutane) za su ce: ‘Ya Ubangijinmu! Ka ɗauke mana wannan azaba, mu yi imani.’ Ina tunani da ɗaukar darasi gare su, alhali wani annabi mai bayyana musu gaskiya ya zo musu? Sannan suka juya masa baya, suka ce: ‘Mahaukaci ne da aka koyar.’ Idan Muka ɗauke wannan azaba kaɗan, ku za ku koma halinku na can baya. A ranar da za a kama su da tsananin damƙa (ranar Badar), lalle Mu, za Mu ɗauki fansa (daga gare su). Na rantse da girmaNa, lalle Mu, kafin waɗannan (mushrikan Ƙuraishawa), Mun jarrabi mutanen Fir’auna ma. Wani annabi mai daraja daga gare Mu ya zo musu (wato Musa alaihis-salam). Ya ce musu: ’Ku ba ni bayin Allah (Bani Isra’ila). (Ku bar su su tafi tare da ni. Ku sake su, kada ku azabtar da su.) Lalle ni annabi ne amintacce, da Allahu Ta’ala Ya aiko zuwa gare ku da wahayi. Kada ku yi girman kai ga Allahu Ta’ala. Domin na zo muku da dalili mai bayyana gaskiyar da’awata, da mu’ujiza bayyananniya. Ku sani, ni na nemi tsari daga Allahu Ta’ala, Ubangijina kuma Ubangijinku, daga jifanku da ni da kashe ni; Shi Zai kiyaye ni. Idan ba ku gaskata ni ba, ba ku yi imani da ni ba, ku bar ni a halina. (Na yi watsi da alherinku. Aƙalla kada sharrinku ya same ni.)’ (Da ba su yi imani ba, suka ƙaryata shi, har ma suka fara yi masa cuta da zalunci iri-iri,) Musa (alaihis-salam) ya yi addu’a ga Allahu Ta’ala, ya ce: ‘Ya Ubangijina! Waɗannan mutane ne masu dagewa a kan kafirci.’ Allahu Ta’ala Ya yi masa wahayi, Ya ce: ’Ka fita da bayiNa (Bani Isra’ila) da dare (daga Masar)! Fir’auna da mabiyansa, idan suka ji labarin fitarku, lalle za su bi ku. Bayan ka ƙetare teku da mutanenka, ka bar shi yadda yake (kada ka sake bugawa da sandarka ka rufe hanyoyin da suka buɗu; ka bar su a buɗe). Domin Fir’auna da rundunarsa za su shiga waɗannan hanyoyi, su nutse, su halaka.’”2

Ɗage kewayen

Mushrikai suka janye maganarsu “Za mu yi imani”, suka sake fara zalunci. Wata rana Allahu Ta’ala Ya sanar wa Shugabanmu Annabi ta wahayi “cewa Ya aika wa takardar alkawarin da aka rataye a Ka’aba wata gara (asu), kuma wannan gara ta cinye dukkan rubutun, in ban da sunan Allahu Ta’ala…” Shugabanmu Annabi kuma ya ce wa Abu Ɗalib: “Ya baffa! Allahu Ta’ala, Ubangijina, Ya aika wa takardar alkawarin Ƙuraishawa gara. In ban da sunan Allahu Ta’ala, bai bar ko ɗaya daga cikin abubuwan da aka rubuta a cikinta ba – zalunci, yanke zumunta, ƙazafi… – Ya shafe su duka.”

“Ya Allah! Ka taimake ni a kan waɗannan, ta hanyar ba su azabar yunwa ta shekara bakwai, kamar shekarun yunwa bakwai na zamanin Yusufu (alaihis-salam)!” Hadisi mai daraja

Da Abu Ɗalib ya tambaya: “Ubangijinka ne Ya sanar maka da wannan?”, Shugabanmu Annabi ya ce: “E.” A lokacin Abu Ɗalib ya ce: “Na shaida cewa kai gaskiya kaɗai kake faɗa.” Nan take ya sa tufafinsa, ya tafi Ka’aba. Manyan mushrikai suna zaune a can. Da suka ga Abu Ɗalib yana zuwa, suka ce: “Tabbas yana zuwa ne ya miƙa mana Muhammadu!..” Da Abu Ɗalib ya iso wurinsu, ya ce: “Ya ku jama’ar Ƙuraishawa! Ɗan ɗan’uwana, wanda ake kira al-Amin, wanda bai taɓa faɗar ƙarya ba, ya sanar mini cewa wata gara ta cinye dukkan rubutun da ke takardar da kuka rubuta, in ban da sunan Allahu Ta’ala. Ku zo, ku kawo takardar da kuka rubuta a kanmu, mu gani!.. Idan wannan magana gaskiya ce, na rantse, dukkanmu za mu ci gaba da kare shi har mu mutu! Ku ma ku daina wannan zalunci naku da mummunan hali…” Mushrikai cikin zaburewa suka sauko da takardar daga bangon Ka’aba suka kawo. Da Abu Ɗalib ya ce: “Ku karanta!”, ɗaya daga cikinsu ya buɗe takardar domin ya karanta, sai ya ga dukkan rubutun ya goge, in ban da kalmomin “Bismika Allahumma”.3 Mushrikai suka rasa abin da za su ce da abin da za su yi. Har ma, da wasunsu suka janye, suka ɗage wannan kewaye mai tsanani, wanda ya ɗauki shekara uku, ya bar raɗaɗin da ba a mantawa da shi, ya buɗe manyan raunuka a zukata. Amma ba su daina ƙiyayyarsu ko kaɗan ba; har ma suka ƙara tsanani. Suka gwada kowace hanya domin su hana yaɗuwar Musulunci. Duk da dukkan waɗannan ƙoƙarinsu, Musulunci yana yaɗuwa da sauri. Ƙaunataccen Annabinmu Muhammadu alaihis-salam yana ƙoƙarin ceto mutanen da suka shaƙe a cikin duhun (zulmat) Zamanin Jahiliyya, yana kai su ga farin ciki na haƙiƙa. Waɗanda suka sami wannan farin ciki suna godiya a kan babbar ni’imar da suka samu, ba sa jin tsoro ko kaɗan a gaban wulaƙanci da azabar mushrikai. Zukata nawa ne, da suka ga mu’ujizozin Muhammadu alaihis-salam da tsayuwar Musulmi a kan addininsu, suka haskaka da nurin Musulunci!

Tsagewar wata gida biyu

Ɗaya daga cikin manyan mu’ujizozin Shugabanmu Annabi ita ce tsagewar wata gida biyu. Wani gungun mushrikai, waɗanda Abu Jahal da Walid ɗan Mughira suke cikinsu, suka ce wa Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam): “Idan da gaske kai annabi ne, ka tsaga wata gida biyu, yadda rabinsa zai bayyana a kan dutsen Ƙu’aiƙi’an, rabinsa kuma a kan dutsen Abu Ƙubais!..” Shugabanmu Manzon Allah ya ce: “Idan na yi haka, za ku yi imani?” Suka ce: “E, za mu yi imani.” Shugabanmu Manzon Allah ya yi addu’a ga Allahu Ta’ala domin wata ya tsage gida biyu. Jibrilu alaihis-salam ya zo wa ƙaunataccen Annabinmu nan take, ya ce: “Ya Muhammadu! Ka sanar wa mutanen Makka cewa su kalli mu’ujizar a daren nan.” Shugabanmu Annabi ya sanar cewa a daren goma sha huɗu ga wata, lokacin da wata ya zama cikakke (badar), wato a daren da ya fi zagaye kuma ya fi haske, wata zai tsage gida biyu, kuma masu son ɗaukar darasi su kalla. A daren nan, da ƙaunataccen Annabinmu ya yi nuni da yatsansa mai albarka, sai wata ya tsage gida biyu. Ɗaya ya bayyana a kan dutsen Abu Ƙubais, ɗayan kuma a kan dutsen Ƙu’aiƙi’an. Sannan ya sake haɗuwa a sama.

Manzon Allah, bayan ya ce: “Ya Abu Salama ɗan Abdulasad, Arƙam ɗan Abul-Arƙam! Ku zama shaidu!”, ya ce wa sauran Sahabbansa da suke tare da shi ma: “Ku zama shaidu!” Mushrikai kuwa sun ga wata mu’ujiza bayyananniya kuma da idanunsu. Amma maimakon su cika maganarsu su yi imani, domin su hana wasu ma yin imani, suka ce: “Wannan sihiri ne kawai da Muhammadu ya yi mana! Amma ba zai iya sihirce dukkan mutane ba!.. Mu tambayi mutanen da suke zuwa daga wasu garuruwa ma. Mu gani ko su ma sun shaidi wannan al’amari. Idan sun gani, da’awar annabtar Muhammadu gaskiya ce. In ba haka ba, sihiri ne.” Suka tambayi masu zuwa, har ma suka aika mutane zuwa wasu wurare su tambaya. Daga kowa suka ji magana ɗaya: “E, a daren nan mun ga wata ya tsage gida biyu!” Duk da haka suka sake musu. A gaban masu musun Abu Jahal yake. Domin mutane kada su sami ni’imar imani, yana ɓata zukata yana cewa: “Sihirin marayan Abu Ɗalib ya yi tasiri har a sama!..”4 Saboda wannan musu nasa, Allahu Ta’ala Ya saukar da ayoyi masu girma, a ma’ana:

“Sa’a (Ƙiyama) ta kusa, wata kuma ya tsage (ya rabu gida biyu). Su (kafiran Ƙuraishawa), idan suka ga wata mu’ujiza (mu’ujizar da take nuni ga annabtar Muhammadu alaihis-salam), sai su juya baya (daga tunani a kanta da yin imani) su ce: ’Sihiri ne mai dawwama (wanda ba ya yankewa, mai yaɗuwa, mai ƙarfi).’ Kuma su, sun ƙaryata (Annabi ko mu’ujizar), suka bi son zuciyarsu (buƙatu da sha’awoyin ransu). Alhali kuwa kowane al’amari yakan kai ga ƙarshen (da ya nufa), ya sami wurinsa. Na rantse, lalle manyan labarai (hukunce-hukunce, hane-hane) da yawa sun zo musu (mushrikan Makka), waɗanda za su iya hana su (mummunan aiki). (Waɗannan umarni da ilimomi) hikima ce cikakkiya. Amma manzanni, gargaɗi da tsoratarwa ba sa amfanar (su) ko kaɗan. To, kai ma (ya MasoyiNa! Idan sun dage a kan musu) ka juya musu baya. A ranar da mai kira (Isra’filu alaihis-salam) zai kira zuwa ga wani abu da ba a taɓa gani ba, ba a sani ba (filin Mahshar, hisabi), za su fito daga kaburburansu, idanunsu ƙasƙantattu, wulaƙantattu (saboda tsoro da razana, ba su san inda za su ba), kamar fari da suka watse. Kafirai, suna gudu zuwa ga mai kiran (sunkuye da wuyoyinsu), za su ce: ‘Yau, wannan rana ce mai wuya da tsanani a gare mu!’”5

Ubangijina Ya ba ku ma shiriya

Bayan ƙarewar kewayen shekara uku da mushrikai suka yi wa Musulmi, wani gungun mutane daga Najran suka zo wurin Shugabanmu Manzon Allah. Sun kai kusan mutum ashirin; sun ji labarin Musulunci daga Sahabbai masu girma da suka yi hijira zuwa Habasha, suka zo Makka domin su koyi Musulunci, su sami farin cikin ganin Shugabanmu Annabi. Suka gana da Shugabanmu Manzon Allah kusa da Ka’aba mai girma. Suka yi tambayoyi masu yawa, suka sami amsoshi mafi kyau da kamala fiye da yadda suke so. Mushrikan Ƙuraishawa kuwa suna kallonsu daga kewaye. Ƙaunataccen Annabinmu, wanda aka aiko rahama ga talikai, ya karanta musu wasu ayoyi masu girma daga Alƙur’ani mai girma. Hakan ya shafe su ƙwarai, suka kasa riƙe hawayensu, suka yi kuka. Sannan, bisa kiran Shugabanmu, suka ji daɗi matuƙa, suka faɗi kalmar shahada cikin babban farin ciki, suka sami darajar zama Musulmi. Lokacin da suka nemi izinin komawa ƙasarsu, Abu Jahal ya zo wurinsu, ya faɗi maganganu cike da wulaƙanci: “Ba mu taɓa ganin wawaye irinku ba!.. Da zama guda ɗaya a wurinsa kuka bar addininku, duk abin da ya faɗa kuka gaskata!..” Waɗannan mutane, da suka sami darajar zama Sahabbai yanzu-yanzu, suka amsa: “Muna fatan Allahu Ta’ala Ya ba ku ma shiriya. Wannan wulaƙanci da jahilci da kuka yi mana, mu ba za mu yi muku ba. Haƙiƙa, mu ba mu taka wani haƙƙi naku ba. Amma ku sani sarai: saboda maganar ƴan jahilai kaɗan, ba za mu taɓa son mu rasa wannan babbar ni’ima da muka samu ba, ba za mu bar wannan addini na gaskiya ba.”6

“Ya baffa! Allahu Ta’ala, Ubangijina, Ya aika wa takardar alkawarin Ƙuraishawa gara. In ban da sunan Allahu Ta’ala, bai bar ko ɗaya daga cikin abubuwan da aka rubuta a cikinta ba – zalunci, yanke zumunta, ƙazafi… – Ya shafe su duka” Hadisi mai daraja

Allahu Ta’ala, a cikin ayoyi masu girma da Ya saukar bisa wannan al’amari, Ya ce, a ma’ana: “Kafin wannan (Alƙur’ani mai girma), akwai mutane da yawa da Muka ba su littafi, suna imani da wannan (Alƙur’ani mai girma). Idan aka karanta musu shi (Alƙur’ani mai girma), sukan ce: ’Mun yi imani da shi. Babu shakka, wannan gaskiya ce (da ta zo) daga Ubangijinmu. Haƙiƙa, mu tun kafin wannan ma mutane ne da suka karɓi Musulunci.’ Ga waɗannan, saboda haƙurinsu (da tsayuwarsu), za a ba su ladarsu sau biyu. Waɗannan suna tunkuɗe mummuna da kyakkyawa. Suna ciyarwa (a cikin alheri) daga abin da Muka azurta su da shi. Waɗannan, idan suka ji mummunar magana, sukan juya mata baya, su ce: ’Ayyukanmu namu ne, ayyukanku naku ne. Aminci ya tabbata a gare ku (ku kasance cikin aminci daga gare mu). Ba ma neman jahilai (ba ma kuma son abotarsu).’”7

ƘASIDAR RUWA8
Ya idona, kada ka zubar da hawaye a kan wutar zuciyata – ruwa,
Domin wuta mai ci irin wannan ba ta warkewa da ruwa.
Ban sani ba ko launin sararin sama mai juyawa na ruwa ne,
Ko kuwa hawayen idona ne suka rufe sararin da ruwa.
Ba abin mamaki ba ne in zuciyata ta tsattsage da daɗin takobinka,
Domin inda ya wuce, yakan bar tsagewa a bango ruwa.
Zuciya mai rauni tana faɗar maganar kan kibiyarka9 da tsoro,
Mai rauni, duk inda yake, da taka-tsantsan yake sha ruwa.
Bari mai lambu ya shayar da lambun fure, kada ya wahala a banza,
Fure irin fuskarka ba zai buɗe ba, ko da ya ba lambuna dubu ruwa.
Babu marubucin da zai iya kwaikwayon kyawun sifarka,
Ko da ya zuba ido kamar alƙalami, idanunsa zai rufe baƙin ruwa.
In girana sun jiƙe da tunawa da kumatunka, me zai hana?
Ba a banza ba ne a ba ƙaya, da fatan samun fure, ruwa.
A ranar baƙin ciki kada ka hana zuciya mara lafiya kallonka mai kaifin takobi,
Alheri ne a ba mara lafiya, a cikin dare mai duhu, ruwa.
Ya zuciya, ki nemi kan kibiyarsa, ki kashe zafin rabuwa,
Na ji ƙishirwa; a wannan hamada sai an nemo mini ruwa.
Ni mai kwaɗayin leɓenka ne, masu zuhudu kuwa masu neman Kausar ne,
Kamar yadda giya take wa mashayi daɗi, haka ga mai hankali ruwa.
Zuwa lambun unguwarka kullum yake wucewa ba tsayawa,
Da alama ya yi ƙaunar wancan mai tafiya kyakkyawa kamar itacen sarwi – ruwa.
Ya kamata in zama turɓaya, in toshe hanyarsa daga wannan unguwa,
Domin abokin hamayyata ne, ba zan bar shi ya isa wancan unguwa ba – ruwa.
Ya abokai, idan na mutu da kwaɗayin sumbantar hannunsa,
Ku yi tulu da turɓayata, ku ba Masoyi da shi ruwa.

“Kafin wannan, akwai mutane da yawa da Muka ba su littafi, suna imani da wannan. Idan aka karanta musu (Alƙur’ani mai girma), sukan ce: ‘Mun yi imani da shi. Babu shakka, wannan gaskiya ce (da ta zo) daga Ubangijinmu. Haƙiƙa, mu tun kafin wannan ma mutane ne da suka karɓi Musulunci’” Ƙasas: 52–53

Jannatul-Mu’alla

Maƙabartar da ƙubbobin Sahabbai masu girma da yawa suke a cikinta, tun daga uwarmu Nana Khadija (radiyallahu anha). A yau ba a iya ganin waɗannan ƙubbobi. Abin takaici, waɗannan kyawawan kayayyakin tarihi an rushe su gaba ɗaya.