HIJIRA ZUWA HABASHA

Hijira ta farko zuwa Habasha

A shekara ta biyar ta annabtar Shugabanmu Manzon Allah (ta bi’isa), duk da azabtarwar mushrikai, adadin Musulmi ya ci gaba da ƙaruwa. Amma mushrikai ma suna ƙara azabtarwarsu, ba sa barin duk abin da za su iya. Shugabanmu Annabi yana baƙin ciki ƙwarai da ganin Sahabbansa suna fuskantar azabtarwa da ba a iya jurewa, ana ɗaure ƙafafunsu da igiyoyi a raƙuma, ana ja su ta hanyoyi daban-daban, ana yayyaga su. Waɗannan azabtarwa suna ƙara tsananta kowace rana, zuciyarsa cike da tausayi kuwa ba ta iya jure musu.

Wata rana ya tara Sahabbai masu girma ya ce: “Ya ku Sahabbaina! Yanzu ku watsu a bayan ƙasa. Nan gaba kaɗan Allahu Ta’ala Zai sake tara ku wuri ɗaya.”

Su kuma suka tambaya: “Ya Manzon Allah! Ina za mu tafi?” Annabinmu ya nuna da hannunsa mai albarka, ya nuna ƙasar Habasha, ya ce: “Can! Ku tafi ƙasar Habasha!1 Domin a can akwai wani sarki da ba ya zaluntar kowa daga cikin waɗanda suke wurinsa. Kuma ƙasa ce ta gaskiya. Ku zauna a can har Allahu Ta’ala Ya buɗe muku mafita da hanyar kuɓuta daga ƙuncin da kuke ciki.”

Ta haka Jagoran Talikai, Muhammadu Mustafa (sallallahu alaihi wa sallam), ya yanke shawarar Sahabbansa su kuɓuta daga azabtarwa, shi kuma ya ci gaba da fafatawa da mushrikan Makka shi kaɗai. Ƙaunataccen Annabinmu, wanda lokacin da aka haife shi ya ce: “Ummati, ummati!” (Al’ummata, al’ummata!), yanzu ma yana sadaukar da kansa domin tsiran Sahabbansa. Bisa wannan izini nasa, wasu daga cikin Sahabbai masu girma suka bar ƙasarsu, suna yin hijira!.. Amma saboda sun rabu da ƙaunataccen Annabinmu, baƙin cikinsu ma yana da yawa ƙwarai.

A wannan hijira ta farko, Sayyidina Usman da matarsa Nana Ruƙayya, ƴar Manzon Allah, Abu Huzaifa da matarsa Sahla ƴar Suhail, Zubair ɗan Awwam, Mus’ab ɗan Umair, Abdurrahman ɗan Auf, Abu Salama ɗan Abdulasad da matarsa Ummu Salama, Haɗib ɗan Amr, Amir ɗan Rabi’a da matarsa Laila ƴar Abu Hasma, Usman ɗan Maz’un, Abu Sabra ɗan Abu Ruhm da matarsa Ummu Kulsum ƴar Suhail, Suhail ɗan Baida da Abdullahi ɗan Mas’ud (radiyallahu anhum) suka shiga.2 Shugabanmu Annabi ya ce game da Sayyidina Usman: “Babu shakka, Usman shi ne mutum na farko da ya yi hijira tare da matarsa bayan annabi Luɗu.”

Wasu daga cikin Sahabbai masu girma a kan dabbobi, wasu kuma a ƙafa, suka bar Makka a ɓoye. Lokacin da ayarin ya isa Shu’aiba, bisa falalar Allah Maɗaukaki, jiragen ruwa biyu na ƴan kasuwa sun iso. Sahabbai suka biya ƴan kasuwar rabin dinarin zinariya kowannensu, suka shiga jiragen. A lokacin mushrikai, da suka ji labarin haka, suka bi bayan Sahabbai. Lokacin da suka isa bakin teku, masu hijira (Muhajirun) sun riga sun shiga jirage, sun shiga teku, saboda haka ba su kama ko ɗayansu ba. Ƙoƙarinsu ya tafi a banza, suka koma cikin yanke ƙauna. Sahabbai suka isa Habasha lafiya ta Bahar Maliya.3 Sarkin Habasha, Najashi, ya zaunar da Musulmi a ƙasarsa. Ya kyautata musu ƙwarai.

“Ya ku Sahabbaina! Yanzu ku watsu a bayan ƙasa. Nan gaba kaɗan Allahu Ta’ala Zai sake tara ku wuri ɗaya” Hadisi mai daraja

Bayan Sahabbai sun tafi Habasha, aka saukar da Suratun Najm. Lokacin da Manzon Allah yake karanta wa Ƙuraishawa wannan sura a Masallacin Harami, da ya kai ga ayoyi masu girma na 19 da 20, inda aka ambaci gumakan mushrikai, la’anannen shaiɗan ya saka abubuwa irin su: “Gumakan nan gumaka ne masu ɗaukaka, ana fatan cetonsu.” Mushrikai suka zaci Manzon Allah ne ya faɗi waɗannan, suka ce: “Tun da ya yarda da addininmu, mu ma mun yi sulhu da shi.” A wancan lokaci, da Walid ɗan Mughira ma ya zo wurin Manzon Allah ya ce: “Daga yanzu ba za mu taɓa ka ba”, Shugabanmu Annabi ya yi mamaki. Wannan labarin “sulhu” (!) na mushrikai ya isa ga Sahabbai da suke Habasha a ƙarshen watan Ramadan mai albarka. Musulmin Habasha suka ji labari: “A Makka, mushrikai da Musulmi sun yi yarjejeniya!” Sai suka yi tunani: “Hijirarmu, barin wurinmu da ƙasarmu, saboda ƙiyayyar mushrikai ne. Yanzu ƙiyayyarsu ta koma abota. To, mu tafi mu sami darajar hidimar Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam).” A lokacin Jibrilu alaihis-salam ya sanar wa Manzon Allah wannan dabarar shaiɗan. Ya yi baƙin ciki ƙwarai. Allah Maɗaukakin Sarki Ya saukar da aya mai girma ta 52 ta Suratul Hajj, wadda ma’anarta ita ce: “Lokacin da manzanni masu shari’a da Muka aiko kafin kai, da annabawan da suka bi su, suka so su karanta wata aya mai girma ko su faɗi wani abu daga kansu, shaiɗan yakan saka wani abu a cikin abin da suka karanta ko suka faɗa. Allahu Ta’ala Yana raba abin da shaiɗan ya saka daga na gaskiya. Sannan Yana tabbatar da ayoyinSa. Allahu Ta’ala Masani ne ga halayen mutane, Mai zartar da hukuncinSa.” Da mushrikai suka ji wannan aya, suka sake fara cutarwa da azabtarwa. Masu hijira, da izinin sarkin Habasha, suka zo Makka al-Mukarrama a watan Shawwal. Amma suka gane cewa labarin da suka samu ƙarya ne.4 Da suka san abin da ya faru, suka rikice. Sannan suka zo gaban Shugabanmu Annabi, suka ce game da Habasha: “A can mun ga kyakkyawar maƙwabtaka da kariya. Ba a taɓa addininmu ba, ba a cutar da mu ba. Ba mu kuma ji wata magana da ba mu so ba. Mun bauta wa Allahu Ta’ala cikin kwanciyar hankali.”5 Suka ba da labari mai tsawo cewa ruwan Habasha, iskarta da ƴaƴan itatuwanta suna ba da ƙarfi; cewa akwai wuraren ibada guda huɗu; cewa kowace rana ana yanka raƙuma da tumaki a waɗannan wurare; cewa ana gayyatar talakawa da baƙi, ana kyautata musu; cewa sarkinsu ya ziyarce su, ya ba su aminci, an kuma kawar musu da ƙuncinsu; suka bayyana gamsuwarsu.6 Sun zauna a Habasha fiye da wata biyu.

Musuluntar Sayyidina Hamza

Shekara ta shida ta bi’isa… Muryar Musulunci, kowace rana, tana yaɗuwa daga kunne zuwa kunne, tana isa zukata, tana ƙara zuwa gaba. Wannan hali yana haukatar da mushrikan Ƙuraishawa; duk da dukkan ƙoƙarinsu, ba su iya hana yaɗuwar Musulunci ba. A littattafan “Dala’ilun-Nubuwwa” da “Ma’arijun-Nubuwwa” an sanar da haka:

Wani daga cikin mushrikai mai suna Walid yana da wani gunki. Sukan taru a tudun Safa, su bauta wa wannan gunki. Wata rana Shugabanmu Annabi ya je wurinsu, ya kira mushrikai zuwa ga imani. Wani aljani kafiri ya shiga cikin gunkin, ya faɗi maganganun da ba su dace ba a kan ƙaunataccen Annabinmu. Abin Alfaharin Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) ya yi baƙin ciki. A wata rana daban, wani wanda ba a ganinsa ya yi wa Shugabanmu Annabi sallama, ya ce: “Ya Manzon Allah! Wani aljani kafiri ya faɗi abubuwan da ba su dace ba game da kai. Na same shi na kashe shi. Idan ka so, gobe ka je tudun Safa, ka sake kiransu zuwa ga Musulunci. Ni kuma zan shiga cikin wannan gunki, in faɗi maganganun yabonka.” Shugabanmu Annabi ya karɓi shawarar wannan aljani mai suna Abdullahi.

Washegari ƙaunataccen Annabinmu ya je can, ya sake kiran mushrikai zuwa ga imani.

Abu Jahal ma yana wurin. Aljani Musulmin ya shiga cikin gunkin da yake hannun mushrikai, ya faɗi kyawawan maganganu da waƙoƙi a kan ƙaunataccen Annabinmu da Musulunci. Da mushrikai suka ji waɗannan maganganu, suka farfasa gunkin da yake hannunsu, suka auka wa Manzon Allah. Gashinsa mai albarka ya watse. Fuskarsa mai albarka ta yi jini. Ya jure wa wannan cutarwa da wahala tasu, ya ce: “Ya ku Ƙuraishawa! Kuna dukana. Amma ni Annabinku ne.” Sannan ya bar wurin, ya koma gidansa. Wata yarinya mai hidima ta ga wannan al’amari tun daga farko har ƙarshe. A lokacin Sayyidina Hamza yana farauta a dutse. Lokacin da yake shirin harbin wata barewa da kibiya, barewar ta yi magana, ta ce: “Ya Hamza! A maimakon ka harbe ni da kibiya, da ka harbi waɗanda suke son kashe ɗan ɗan’uwanka da kibiya, da ya fi alheri.” Sayyidina Hamza ya yi mamakin waɗannan maganganu, ya nufi gidansa da sauri. Al’adarsa ce, idan ya dawo daga farauta, sai ya fara wucewa ta Harami mai daraja domin ɗawafi, sannan ya je gida. A ranar, lokacin da yake ɗawafi, yarinyar mai hidima ta zo wurinsa. Ta ba shi labarin abin da Abu Jahal ya yi wa Muhammadu alaihis-salam. Da Sayyidina Hamza ya ji cewa an zagi Shugabanmu Annabi, jinin dangi ya tashi a jikinsa. Ya ɗauki makamansa, ya zo wurin da mushrikai suke. Ya ce: “Kai ne ka faɗa wa ɗan ɗan’uwana mummunar magana, ka ɓata masa zuciya? To, addinina ma addininsa ne. Idan kana da ƙarfi, ka yi mini ni ma abin da ka yi masa, mu gani!” Da bakan da yake wuyansa ya fasa kan Abu Jahal. Kafiran da suke wurin suka so su auka wa Sayyidina Hamza. Amma Abu Jahal ya ce: “Kada ku taɓa shi, Hamza yana da gaskiya. Na faɗa wa ɗan ɗan’uwansa munanan maganganu.” Bayan Sayyidina Hamza ya bar wurin, Abu Jahal ya ce wa waɗanda suke kewaye da shi: “Kada ku taɓa shi! Zai yi fushi da mu, ya musulunta. Da wannan Muhammadu zai ƙara ƙarfi.” Domin Hamza mutum ne abin girmamawa, mai daraja kuma mai ƙarfi. Domin kada Sayyidina Hamza ya musulunta, Abu Jahal ya yarda a fasa kansa. Sayyidina Hamza ya zo wurin Shugabanmu Annabi, ya ce: “Ya Muhammadu! Na ɗauki fansarka a kan Abu Jahal. Na bar shi cikin jini. Kada ka yi baƙin ciki, ka yi farin ciki!” Ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Ni ba na farin ciki da irin waɗannan abubuwa.” Da Sayyidina Hamza ya ce: “Domin in faranta maka rai, in kuɓutar da kai daga baƙin ciki, zan yi duk abin da kake so!”, Shugabanmu Annabi ya ce: “Ina farin ciki ne kawai da ka yi imani, ka kuɓutar da jikinka mai daraja daga wutar Jahannama.”

Sayyidina Hamza ya musulunta nan take. An saukar da aya mai girma game da shi. A cewar Sayyidina Abdullahi ɗan Abbas: “A cikin Alƙur’ani mai girma, a aya mai girma ta 122 ta Suratul An’am, mutumin da aka ce game da shi: ‘An rayar da shi, aka kai shi ga nuri…’ shi ne Sayyidina Hamza, wanda aka ce game da shi: ‘Yana tangaɗi a cikin duffai…’ kuma Abu Jahal ne.”

Sayyidina Hamza ya je wurin mushrikai, ya sanar da cewa ya musulunta, kuma zai kare Muhammadu alaihis-salam, Habibin Allahu Ta’ala, ko da da ransa ne, ya karanta wata ƙasida. A ƙasidar da ya karanta ya ce: “Godiya ta tabbata ga Allahu Ta’ala, domin Ya karkatar da zuciyata zuwa ga Musulunci da gaskiya. Wannan addini, Allahu Ta’ala ne Ya aiko da shi – Ubangijin talikai, Wanda Ya san duk abin da bayinSa suke yi, Wanda Yake mu’amala da kowa da falalarSa, Wanda ƙudurarSa take rinjayar kowane abu. Lokacin da ake karanta Alƙur’ani mai girma, hawaye suna zuba daga idanun masu zuciya da hankali. Alƙur’ani mai girma ya sauka ga Muhammadu alaihis-salam a matsayin ayoyi da aka bayyana da harshe fasihi. Shi, Muhammadu Mustafa, a cikinmu mutum ne mai albarka, wanda ake sauraron maganarsa, ake sunkuyar masa da kai. Ya ku mushrikai! Kada hankalinku ya fice daga kawunanku, idanunku su yi duhu, har ku faɗi maganganu masu tsanani, masu nauyi kuma marasa kunya a kansa. Idan kuka faɗa cikin irin wannan tunani, babu wanda zai iya taɓa shi, sai ya taka gawarwakinmu, mu Musulmi, ya wuce.”

“Ya ku Ƙuraishawa! Kuna dukana. Amma ni Annabinku ne” Ƙaunataccen Annabinmu Muhammadu alaihis-salam

Ƙaunataccen Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam) ya yi farin ciki ƙwarai da musuluntar Sayyidina Hamza. Musulmi, da shi ma ya shiga cikinsu, suka ƙara ƙarfi ƙwarai. Da musuluntar Sayyidina Hamza, halin da ake ciki ya canza. Domin mutanen Makka sun san cewa Sayyidina Hamza jarumi ne, mai ƙarfin hali, mai mutunci, ɗan kokawa kuma babban gwarzo. Saboda haka mushrikan Ƙuraishawa ba su ƙara iya yi wa Musulmi mummunar mu’amala ba tare da wani dalili ba; musamman suna tsoron tsananin takobin Sayyidina Hamza.7

Da ƙaunarka na kama hanya,
Ceto, ya Rasulallah!
Ni mai zunubi ne, fuskata baƙa,
Ceto, ya Rasulallah!

Musuluntar Sayyidina Umar

Addinin Musulunci yana yaɗuwa kowace rana, nurin Alƙur’ani mai girma kuma yana haskaka rayuka. Masu rabo suna yin imani, suna samun shiriya bisa falalar Allahu Ta’ala. Waɗannan mutane masu albarka, waɗanda suka sami darajar kasancewa Sahabbai (radiyallahu anhum), suna haɗa hannu da hannu, zuciya da zuciya, suna kewaya Shugabanmu Manzon Allah kamar asu a kewayen haske. Suna ɗaukar ƙaramar buƙatarsa da alamarsa a matsayin babban umarni, suna gasa wajen aiwatar da shi, har ma ba sa jinkirin sadaukar da rayukansu a kan wannan hanya. Firgici da damuwar mushrikai kuwa sun kai matuƙa. Domin Sayyidina Hamza ma, ɗaya daga cikin gwarzayen da ake nunawa da yatsa, ya musulunta, ya ɗauki matsayi a sahun Manzon Allah. Wannan al’amari da ba a zata ba ya fitar da mushrikai daga hayyacinsu gaba ɗaya. Saboda haka Umar ɗan Khaɗɗab (bai musulunta ba tukuna), wata rana, ya fita daga gidansa da niyyar kashe Shugabanmu Manzon Allah a duk inda ya gan shi.

Ya sami ƙaunataccen Annabinmu yana salla a Masallacin Harami. Lokacin da yake jiran ya gama salla, abin da yake karantawa ya ja hankalinsa, ya fara saurara cikin sha’awa. Habibi Mafi Daraja yana karanta Suratul Haƙƙa mai daraja… A ma’ana: “Ƙiyamar da aukuwarta gaskiya ce!.. Mene ne ƙiyamar da aukuwarta gaskiya ce (ka sani)? Mene ne ya sanar da kai abin da ƙiyamar da aukuwarta gaskiya ce take? Samudawa da Adawa (al’ummomin) sun ƙaryata ƙiyamar da zukata za su yi rawa saboda tsoronta. Mutanen Samudawa an halakar da su saboda wuce iyakarsu (da tsawar Jibrilu alaihis-salam).

Amma mutanen Adawa, su kuma an halakar da su da wata iska (guguwa) mai hallakarwa, mai ƙara, mai tsanani kuma mai ƙarfi. Allahu Ta’ala Ya sa wannan guguwa a kansu a jere na dare bakwai da yini takwas. (Sun kai wani hali da,) da kana nan a lokacin, da ka ga yadda suka mutu, suka faɗi kamar kututturan dabino marasa ciki da aka tumɓuke daga tushensu, aka shimfiɗa a ƙasa! Yanzu kana ganin wani abu da ya rage daga gare su (wani mutum, wata halitta mai rai)? Fir’auna ma, da waɗanda suka gabace shi, da mutanen garuruwan da aka birkice (mutanen Luɗu) duk sun aikata wannan kuskure (shirka da tawaye)… Ta haka suka yi wa annabin Ubangijinsu tawaye (Luɗu alaihis-salam da sauran). Sai wata azaba mafi tsanani fiye da wadda ta zo wa sauran al’ummomi ta kama su… Lalle Mu, lokacin da ruwa ya mamaye ko’ina (a ɗufanar Nuhu), Mun ɗauke ku (kakanninku da suka zama sanadin samuwarku) a cikin jirgi, domin ya zama izina a gare ku, kunnuwan da suka ji shi kuma su kiyaye shi, su haddace shi.

Lokacin da aka busa ƙaho sau ɗaya, aka ɗaga ƙasa da duwatsu daga wurarensu, aka buga su da juna da ƙarfi har suka ragargaje, a ranar nan Ƙiyama za ta tashi. A ranar nan sama, da ta rasa ƙarfinta da ƙwarinta, za ta tsage, ta watse.

Mala’iku kuma suna a gefen sama (suna jiran umarnin Ubangijinsu). A ranar nan mala’iku takwas (daga cikin waɗanda suke kewayen sama) za su ɗauki Al’arshin Ubangijinka. A ranar nan za a gabatar da ku (ga Allahu Ta’ala domin hisabi), ta yadda babu wani asirinku (wanda kuke zaton kun ɓoye a duniya) da zai ɓoyu (ga Allahu Ta’ala). A lokacin nan, wanda aka ba littafinsa a hannun damansa zai ce (yana farin ciki): ‘Ku karɓa, ku karanta littafina! Lalle ni na sani sarai cewa zan haɗu da hisabina.’

Shi yana cikin rayuwa yardaddiya, a cikin Aljanna maɗaukakiya… wadda (ƴaƴan itatuwanta) suke kusa, ana tsinkarsu cikin sauƙi. (Za a ce musu:) ’Ku ci, ku sha, da lafiya, a matsayin sakamakon ayyukan ƙwarai da kuka gabatar a kwanakin da suka wuce (a duniya).’

Amma wanda aka ba littafinsa a hannun hagunsa, shi kuma zai ce: ’Kaitona! Da ma ba a ba ni littafina ba… Da ma ban san abin da hisabina yake ba! Kaitona! Da ma ita (mutuwa) ta zama mai kawo ƙarshe tabbatacce (ga rayuwata) (da ban tashi ba)! Dukiyata ba ta amfane ni ba. (Dukkan) mulkina (ƙarfina, hujjata, duk abin da nake da shi) ya rabu da ni, ya ɓace!..’ (Allahu Ta’ala Zai ce wa mala’ikun da aka ɗora wa aikin Wuta:) ’Ku kama shi, ku ɗaure shi (hannuwansa a wuyansa)!.. Sannan ku jefa shi cikin Jahim (wurin azaba mafi tsanani a Wuta)! Daga baya ku shigar da shi (kuma) a can cikin sarƙa mai tsawon kamu saba’in!.. Domin shi ba ya imani da Allahu Ta’ala Maɗaukaki. Ba ya kwaɗaitarwa ga ciyar da matalauci (balle ma shi da kansa ya ciyar). Saboda haka a yau a nan ba shi da wani dangi (da zai tausaya masa, ko aboki). Ba shi kuma da wani abinci sai ghislin (mugunya da jini na ƴan Wuta), wanda babu mai cinsa sai masu kuskure (da gangan) (kafirai)…’”8 Sayyidina Umar yana sauraron abin da Shugabanmu Annabi yake karantawa cike da sha’awa. A rayuwarsa bai taɓa jin irin waɗannan kyawawan maganganu ba. Shi da kansa ya ba da labarin wannan daga baya kamar haka: “Na yi mamakin iya maganar waɗannan kalmomi da nake saurara, tsarinsu da taƙaitarsu. Na ce wa kaina: ‘Na rantse, wannan tabbas mawaƙi ne, kamar yadda Ƙuraishawa suke faɗa!’” A lokacin Annabinmu ya ci gaba da karanta ayoyi masu girma: “Ina rantsuwa da abin da kuke gani da abin da ba ku gani: babu shakka, shi (Alƙur’ani mai girma) kalami ne da wani Manzo mai daraja ƙwarai a wurin Allahu Ta’ala ya kawo (daga Ubangijinsa). Shi ba maganar mawaƙi ba ce. Ina misalin ƙarancin imaninku!..”9 Sayyidina Umar ya ce: “Na sake cewa a raina: ‘Wannan tabbas boka ne, domin ya fahimci abin da ya ratsa zuciyata!..’” Manzon Allah ya ci gaba da karanta surar: “Shi ba maganar boka ba ce ma. Ina misalin ƙarancin tunaninku!.. Shi (Alƙur’ani mai girma) an saukar da shi daga Ubangijin talikai (ga Muhammadu alaihis-salam ta hannun Jibrilu alaihis-salam). Da shi (Annabi) ya ƙirƙiri wasu maganganu (da ba Mu faɗa ba) a kanMu daga kansa, da lalle Mun kama shi da ƙarfi, sannan, babu shakka, Mun yanke masa jijiyar rai (babbar jijiyar zuciya), Mun halakar da shi!

“(Ya baffa!) Ina farin ciki ne kawai da ka yi imani, ka kuɓutar da jikinka mai daraja daga wutar Jahannama” Hadisi mai daraja

A lokacin babu ɗayanku da zai iya hana wannan! Babu shakka, shi (Alƙur’ani mai girma) wa’azi ne tabbatacce ga masu taƙawa. Lalle Mun sani cewa a cikinku akwai masu ƙaryata shi (kamar yadda akwai masu gaskata shi). Haƙiƙa shi (Alƙur’ani mai girma) nadama ce (wadda ba a iya guje mata) ga kafirai (waɗanda, a Lahira, za su ga ni’imomin da aka ba masu gaskata shi). Haƙiƙa shi (Alƙur’ani mai girma) gaskiya ne tabbatacciya (haƙƙul-yaƙin) (shi, lalle, haƙiƙanin sani tabbatacce ne, ya ƙunshi sani tabbatacce). To, ka tsarkake sunan Ubangijinka Maɗaukaki.”10

Sayyidina Umar ya ce: “Da Manzon Allah ya karanta surar gaba ɗaya, wata karkata zuwa ga Musulunci ta samu a zuciyata.” Kwana uku bayan musuluntar Sayyidina Hamza, Abu Jahal ya tara mushrikai ya ce: “Ya ku Ƙuraishawa! Muhammadu ya ci zarafin gumakanmu. Ya ce kakanninmu da suka zo kafin mu suna shan azaba a Wuta, mu ma za mu je can!..

Babu wata mafita sai a kashe shi!.. Wanda ya kashe shi zan ba shi jajayen raƙuma ɗari da zinariya marar adadi!..” A take karkatar zuwa ga Musulunci ta ɓace daga zuciyar Umar ɗan Khaɗɗab, ya tashi tsaye daga wurinsa, ya ce: “Babu mai yin wannan aiki sai ɗan Khaɗɗab.” Suka yaba masa suna cewa: “Yauwa, ɗan Khaɗɗab! Mu gan ka!”

Ya ɗaura takobinsa, ya kama hanya. A hanya ya gamu da Nu’aim ɗan Abdullahi. Nu’aim ya tambaya: “Ina za ka da wannan tsanani da fushi, ya Umar?” Umar ya ce: “Zan je in kashe Muhammadu, wanda ya shigar da rabuwa a tsakanin jama’a, ya sa ɗan’uwa ya zama maƙiyin ɗan’uwansa.” Nu’aim ya ce: “Ya Umar! Wannan aiki ne mai wuya. Sahabbansa sun zama kamar asu a kewayensa, suna rawar jiki a kansa don kada wani abu ya same shi. Kusantarsu yana da wuya ƙwarai. Ko da ka kashe shi, ba za ka kuɓuta daga hannun ƴaƴan Abdulmuɗɗalib ba.”

Sayyidina Umar ya husata ƙwarai da waɗannan maganganu. Ya ce: “Ko kai ma ɗaya daga cikinsu ne? Bari in fara gama da kai!”, ya kama takobi. Nu’aim ya ce: “Ya Umar! Ka bar ni! Ka je wurin ƴar’uwarka Fatima da mijinta Sa’id ɗan Zaid; su ma sun musulunta.” Sayyidina Umar bai yarda da wannan magana ba. Nu’aim ya ce: “Idan ba ka yarda ba, ka je ka tambaya! Za ka fahimta.”

Da Sayyidina Umar ya cim ma wannan aiki, da rabuwar addini ta ƙare, amma da ɗaukar fansar jini, al’adar Larabawa, ta bayyana, Ƙuraishawa kuma da sun rabu gida biyu, faɗace-faɗace marasa ƙarewa da sun fara. Ta haka, ba Umar ɗan Khaɗɗab kaɗai ba, da an kashe dukkan ƴaƴan Khaɗɗab. Amma Umar ɗan Khaɗɗab, saboda yana da ƙarfi ƙwarai, mai ƙarfin hali kuma mai saurin fushi, bai iya tunanin waɗannan ba. Ya damu da ƴar’uwarsa, nan take ya tafi gidansu.

A wancan lokaci Suratu Ɗaha ta sauka kwanan nan, Sa’id da Fatima (radiyallahu anhuma) sun sa aka rubuta ta, sun kawo wani Sahabi, Sayyidina Khabbab ɗan Aratt, gidansu, suna karantawa. Sayyidina Umar ya ji muryoyinsu daga ƙofa. Ya buga ƙofa da ƙarfi ƙwarai. Da suka gan shi cikin fushi, takobinsa rataye a ƙugunsa, suka ɓoye rubutun, suka ɓoye Sayyidina Khabbab. Sannan suka buɗe ƙofa. Da ya shiga, ya ce: “Me kuke karantawa?” Suka ce: “Ba kome.”

Fushinsa ya ƙaru, ya yi tsawa: “Ashe abin da na ji gaskiya ne, ku ma sihirinsa ya yaudare ku!” Ya kama Sayyidina Sa’id a wuyan riga, ya jefa shi ƙasa. Da ƴar’uwarsa ta so ta ceci mijinta, ita ma ya mare ta a fuska cikin fushi. Da ya ga jini ya fara zuba daga fuskarta, ya ji tausayin ƴar’uwarsa. Fatima ta ji ciwo, ta yi jini. Amma ƙarfin imani ya motsa ta, ta nemi tsari ga Allahu Ta’ala, ta ce: “Ya Umar! Don me ba ka jin kunyar Allah, ba ka yin imani da Annabin da Ya aiko da ayoyi da mu’ujizozi? Ga shi ni da mijina mun sami darajar Musulunci. Ko da ka yanke kawunanmu, ba za mu koma baya daga wannan ba.” Ta karanta kalmar shahada.

Ganin wannan imanin ƴar’uwarsa, sai Sayyidina Umar ya sassauta ba zato ba tsammani, ya zauna ƙasa. Da murya mai laushi ya ce: “To, ku fito mini da wannan littafi da kuke karantawa.” Fatima ta ce: “Har sai ka tsarkaka, ba zan ba ka shi ba.” Sayyidina Umar ya yi wankan janaba.

Bayan haka Fatima ta kawo shafin Alƙur’ani mai girma. Sayyidina Umar yana iya karatu da kyau. Ya fara karanta Suratu Ɗaha. Fasahar Alƙur’ani mai girma, iya maganarsa, ma’anoninsa da ɗaukakokinsa suka riƙa sassauta zuciyarsa kaɗan-kaɗan. Da ya karanta aya mai girma wadda ma’anarta ita ce: “Abin da yake a sammai da ƙasa, da abin da yake tsakaninsu da abin da yake ƙarƙashin ƙasa (mai hawa bakwai) duk naSa ne”11, ya nutse cikin tunani mai zurfi. Ya ce: “Ya Fatima! Dukkan waɗannan halittu marasa iyaka, na Allah wanda kuke bauta wa ne?” Ƴar’uwarsa ta amsa: “E, mana! Akwai shakka ne?” Mamakinsa ya ƙaru, ya ce: “Ya Fatima! Mu muna da gumaka kusan dubu da ɗari biyar, na zinariya, na azurfa, na tagulla, na dutse, sassaƙaƙƙu, ƙawatattu. Ko ɗayansu ba shi da kome a bayan ƙasa.” Ya ƙara karantawa kaɗan, ya yi tunani a kan aya mai girma wadda ma’anarta ita ce: “Babu abin bauta na gaskiya da za a bauta masa sai Allahu Ta’ala. Sunaye mafiya kyau naSa ne.”12 Ya ce: “Haƙiƙa, ina misalin gaskiyar wannan!” Da Khabbab ya ji wannan magana, ya fito daga wurin da ya ɓuya, ya yi kabbara, sannan ya ce: “Bushara, ya Umar! Manzon Allah ya yi addu’a ga Allahu Ta’ala yana cewa: ‘Ya Ubangijina! Ka ƙarfafa wannan addini da Abu Jahal ko da Umar!’ Ga shi wannan rabo, wannan farin ciki, ya zama naka.”

Wannan aya mai girma da wannan addu’a suka goge ƙiyayyar da take zuciyar Sayyidina Umar, suka share ta. Nan take ya ce: “Ina Manzon Allah yake?” Zuciyarsa ta riga ta rataya ga Manzon Allah. A ranar Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) yana yi wa Sahabbansa nasiha a gidan Sayyidina Arƙam. Sahabbai masu girma sun taru, suna goge zukatansu da ganin fuskarsa mai nuri, da jin maganganunsa masu daɗi, masu tasiri; suna juyawa daga hali zuwa hali cikin daɗi, jin daɗi da farin ciki marasa iyaka, suna wartsake rayukansu.

Daga gidan Arƙam aka ga zuwan Sayyidina Umar. Takobinsa ma yana tare da shi. Saboda yana da kwarjini kuma mai ƙarfi, Sahabbai masu girma suka kewaye Manzon Allah. Sayyidina Hamza yana cewa: “Me za a ji tsoro daga Umar? Idan da alheri ya zo, maraba da shi. In ba haka ba, kafin ya zare takobinsa, zan fille kansa!”, sai Manzon Allah ya ce: “Ku ba shi hanya, ya shigo!”

“Shi ba maganar boka ba ce ma. Ina misalin ƙarancin tunaninku!.. Shi (Alƙur’ani mai girma) an saukar da shi daga Ubangijin talikai (ga Muhammadu alaihis-salam ta hannun Jibrilu alaihis-salam)” Haƙƙa: 42–43

Jibrilu alaihis-salam ya riga ya sanar a baya cewa Sayyidina Umar yana zuwa domin ya yi imani, kuma yana hanya. Shugabanmu Manzon Allah ya tarbi Sayyidina Umar da murmushi, ya ce: “Ku bar shi, ku rabu da shi.” Sayyidina Umar ya durƙusa a gaban Manzon Allah. Manzon Allah ya kama Sayyidina Umar a hannu, ya ce: “Zo ga imani, ya Umar!” Shi kuma da zuciya tsarkakiya ya faɗi kalmar shahada. Sahabbai masu girma, saboda farin ciki, suka ɗaga muryoyin kabbara zuwa sama.

Bayan ya musulunta, Sayyidina Umar ya ba da labarin halinsa kamar haka:

“Lokacin da na musulunta, Sahabbai masu girma suna ɓuya daga mushrikai, suna yin ibadarsu a ɓoye. Na yi baƙin ciki ƙwarai da wannan hali, na tambaya: ‘Ya Manzon Allah! Mu ba mu kan gaskiya ba ne?’ Shugabanmu Annabi ya ce: ‘E. Na rantse da Allahu Ta’ala, wanda samuwata take a hannun ƙudurarSa, ko matattu ko rayayyu kuke, lalle kuna kan gaskiya.’

Sai na ce: ‘Ya Manzon Allah! Tun da mu muna kan gaskiya, mushrikai kuma suna kan hanyar ƙarya, to don me muke ɓoye addininmu? Wallahi, mu ne muka fi cancanta kuma muka fi dacewa da bayyana addinin Musulunci a gaban kafirci. Addinin Allahu Ta’ala, babu shakka, zai rinjaya a Makka. Idan mutanenmu suka yi mana adalci, to madalla; idan kuma suna son wuce iyaka, za mu yaƙe su.’ Shugabanmu Manzon Allah ya ce: ‘Mu ƙalilan ne ƙwarai a adadi!’

Na ce: ‘Ya Manzon Allah! Na rantse da Allahu Ta’ala, wanda Ya aiko ka Annabi na gaskiya, ba za a bar wata majalisar mushrikai ba face na zauna na bayyana Musulunci a cikinta, ba tare da fargaba ko tsoro ba. Yanzu mu fito fili!’ Da ya karɓa, muka fita a sahu biyu, muka nufi Harami mai daraja. A gaban ɗaya daga cikin sahun Hamza yake, a gaban ɗayan kuma ni. Da taku masu ƙarfi, kamar za mu niƙa ƙasa ta zama gari, da tafiya mai nauyi kuma mai kwarjini, muka shiga Masallacin Harami. Mushrikan Ƙuraishawa suna dubana sau ɗaya, su dubi Hamza sau ɗaya. Suka faɗa cikin baƙin ciki da damuwa har kamar ba su taɓa faɗa cikin irin wannan yanke ƙauna a rayuwarsu ba.” Bisa wannan zuwan Sayyidina Umar, Abu Jahal ya fito gaba, ya ce: “Ya Umar! Wane hali ne wannan?” Sayyidina Umar, ba tare da ya kula da shi ko kaɗan ba, ya ce: “Ash-hadu an la ilaha illallah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhu wa rasuluh.” Abu Jahal ya rasa abin da zai faɗa. Ya yi tsit kamar dutse. Sayyidina Umar ya juya ga wannan gungun mushrikai ya ce: “Ya ku Ƙuraishawa!… Wanda ya san ni ya san ni! Wanda bai san ni ba, ya sani cewa ni Umar ɗan Khaɗɗab ne… Duk wanda yake son ya bar matarsa gwauruwa, ƴaƴansa marayu, ya motsa daga wurinsa! Duk wanda ya motsa, zan yayyanka shi da takobina, in shimfiɗa shi a ƙasa!…” Sai mushrikan Ƙuraishawa suka watse a take, suka nisanci wurin. Manzon Allah da Sahabbansa maɗaukaka suka yi sahu, suka yi kabbara da babbar murya. Sammai na Makka suka girgiza da kiraye-kirayen Sahabbai masu girma: “Allahu akbar!… Allahu akbar!…” A karon farko aka yi salla a fili a Harami mai daraja.13 Da Sayyidina Umar ya musulunta, aka saukar da aya mai girma ta 64 ta Suratul Anfal. A ma’ana: “Ya AnnabiNa! Allahu Ta’ala da muminan da suke bin sawunka sun ishe ka a matsayin mataimaka.” Wasu mutane da suke tangaɗi cikin shakka, da suka ga Sayyidina Umar ya musulunta, suka zaɓi Musulunci. Suka sami darajar zama Sahabbai.

Yanzu adadin Musulmi ya fara ƙaruwa kowace rana kamar rigyawa.

“Ya Ubangijina! Ka ƙarfafa wannan addini da Abu Jahal ko da Umar!” Hadisi mai daraja

A kowane aiki yakan ambaci sunan Mai rahama, wancan ma’adanin karamci, Annabi ma’adanin yabo da godiya ne, wancan ma’adanin karamci. Shi ne mazaunin falalolin Allah, mabuɓɓugar ilimi da haƙuri, Ran nan ya cika da kyawawan ɗabi’u, wancan ma’adanin karamci. Yana tausasawa da tawali’u ga halittun Gaskiya saboda Allah, Yakan yi wa dukkan mutane falala da kyauta, wancan ma’adanin karamci.

Hijira ta biyu zuwa Habasha

Da Sahabbai masu girma (alaihimur-ridwan) suka zo Makka, mushrikai suka sake fara cutarwa da wahalarwa. Zaluncinsu ya riƙa ƙaruwa. Suna yin kowace irin azabtarwa ba tare da wata fargaba ba. Wata rana Sayyidina Usman ya ce: “Ya Manzon Allah! Na ga Habasha wuri ne mai kyau na kasuwanci. Kasuwancin wata ɗaya yana kawo riba mai yawa. Har Allahu Ta’ala Ya ƙayyade wurin hijira, babu wani wuri da ya fi wannan kyau ga Musulmi. Aƙalla muminai za su kuɓuta daga wahalar Ƙuraishawa. Najashi yana da falaloli da yawa da kyautatawa masu yawa a gare mu.” Sai Shugabanmu Annabi ya ce: “Ku sake komawa Habasha, domin ku kasance a tsare da sunan Allahu Ta’ala.” Da Sayyidina Usman ya ce: “Ya Manzon Allah! Da kai da kanka ka albarkaci can da zuwanka, wataƙila su musulunta. Tun da su Ma’abuta Littafi ne, za su zo Musulunci da sauri, ba za su yi rowar taimakonsu ba”, ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Ba a umarce ni da neman nutsuwa da jin daɗi ba. A kan hijira, ina jiran umarnin Allahu Ta’ala mai daraja. Yadda aka umarce ni, haka zan aikata.”

A shekara ta shida ta bi’isa, bisa wata riwaya, wani ayari na Sahabbai masu girma (radiyallahu anhum) mutum ɗari da ɗaya, maza 83 da mata 18, ya kama hanyar Habasha a karo na biyu. An naɗa Sayyidina Ja’afar ɗan Abu Ɗalib shugaban wannan ayari. Suka isa ƙasar Najashi lafiya. Nana Ummu Salama (radiyallahu anha) ta ba da labarin abubuwan da suka faru da su a Habasha kamar haka: “Lokacin da muka isa Habasha, mun sami maƙwabci mai kyau ƙwarai a can. Wannan maƙwabci shi ne Sarki Najashi. Shi da kansa ya biya mana kowace buƙatarmu. Muna iya aiwatar da umarnan addininmu yadda muke so. Muna iya bauta wa Allahu Ta’ala a sake, ba a cutar da mu ko kaɗan. Ba mu jin wata mummunar magana.” Da mushrikan Makka suka ji wannan hali, suka yanke shawarar aika jakadu biyu zuwa ga sarkin Habasha. Aka shirya wa Najashi kyautai na fatun Makka da ya fi so ƙwarai, tare da kayayyaki masu daraja ƙwarai. Ban da haka, aka tanadi kyautai ga malaman addini da manyan ƙasa. Aka ɗora wa Abdullahi ɗan Abu Rabi’a da Amr ɗan As wannan aiki. Aka koya wa waɗannan jakadu biyu abin da za su faɗa a gaban Najashi. Aka ce musu: “Kafin ku yi magana da sarki, ku ba kowane ɗaya daga cikin manyan malaman addininsa da kwamandojinsa kyautarsa. Sannan ku gabatar da ta Najashi. Bayan kun yi wannan, ku nemi a miƙa muku Musulmin da suke can. Kada ku ba Najashi damar haɗuwa da Musulmi ya yi magana da su.”14 Jakadun suka isa Habasha. Bayan sun ga manyan ƙasa suka ba su kyautansu, suka ce wa kowane ɗaya daga cikinsu: “Wasu mutane sun ɓullo a cikinmu. Sun ƙirƙiri wani sabon addini da mu ba mu sani ba, ku ma ba ku sani ba. Muna son mu mayar da waɗannan da suka zo ƙasarsu. Lokacin da kuka yi magana da sarkinku game da su, ku yi ƙoƙari domin a miƙa mana su ba tare da an yi magana da waɗanda suka zo ba. Waɗanda suka fi iya shagaltuwa da waɗannan mutane su ne iyayensu na haihuwa da maƙwabtansu. Su sun san su sosai.”15 Manyan malaman addinin suka karɓi wannan shawara. Sannan jakadun Makka suka gabatar da kyautan Najashi. Sarki Najashi ya karɓi kyautan, ya gayyace su, ya tattauna da su na ɗan lokaci.

“Ku sake komawa Habasha, domin ku kasance a tsare da sunan Allahu Ta’ala” Hadisi mai daraja

Jakadun suka ce wa Najashi: “Ya sarki! Wasu mutane daga cikinmu sun nemi mafaka a ƙasarka. Waɗannan da suka zo, kamar yadda suka bar addinin al’ummarsu, haka kuma ba su shiga addininka ba. Suna da wani ƙirƙirarren addini da ya dace da kawunansu. Mu ba mu san wannan addini ba, kai ma ba ka sani ba. Manyan al’ummar da suke ciki ne suka aiko mu gare ka. Waɗannan manya su ne ubannin mutanen da suka nemi mafaka a ƙasarka da danginsu na kusa. Buƙatarsu ita ce a mayar da waɗanda suka zo. Domin su sun fi sanin halayensu daga kusa. Sun fi sanin abin da waɗannan ba su yarda da shi a addininsu…” Abin da Amr ɗan As da Abdullahi ɗan Abu Rabi’a suka fi so shi ne Najashi ya saurari waɗannan maganganu, ya aikata bisa buƙatunsu. Bayan jakadun sun faɗi waɗannan maganganu, manyan malaman addini na Najashi suka karɓi magana, suka ce: “Waɗannan sun faɗi gaskiya sosai. Al’ummarsu ta fi iya shagaltuwa da su, ta fi iya tantance abin da suke so da abin da ba sa so. Saboda haka ka miƙa waɗannan mutane, domin waɗannan su mayar da su ƙasarsu da al’ummarsu.” Sarki Najashi ya husata ƙwarai da waɗannan maganganu, ya ce: “Wallahi, a’a! Ba zan miƙa waɗannan mutane ba. Ba zan iya cin amanar mutanen da suka nemi mafaka a wurina, suka zo ƙasata ba. Waɗannan sun fifita ni a kan wasu, suka zo ƙasata. Saboda haka zan gayyaci masu hijira da suka zo zuwa fadata, in tambaye su abin da za su ce a kan maganganun waɗannan mutane, in saurari amsoshinsu. Idan masu hijira suna kamar yadda waɗannan suka faɗa, zan ba waɗanda suka zo su, in mayar da su ga al’ummarsu. Idan ba haka ba ne, zan kare su, in kyautata musu muddin suna ƙasata.” Tun kafin haka Najashi ya yi nazarin littattafan sama. Ya san cewa lokacin zuwan Muhammadu alaihis-salam ya kusa, cewa mutanensa za su kira shi maƙaryaci, ba za su yi imani da shi ba, kuma za su fitar da shi daga Makka. Najashi ya tambayi jakadun Makka: “Wane ne suke imani da shi?” Suka ce: “Muhammadu ne.” Da Najashi ya ji wannan suna, ya fahimci cewa shi annabi ne, amma bai nuna ba. Ya sake tambayar waɗanda suka zo: “Mene ne addininsa da mazhabarsa, kuma zuwa ga me yake kira?” Amr ya ce: “Ba shi da mazhaba.” Najashi ya ce: “Ta yaya zan miƙa jama’ar da suka nemi mafaka a wurina, ba tare da na san mazhabarsu da addininsu ba? Mu kafa majalisa. Mu kawo su ma. Mu fuskantar da su da ku. Halin dukkanku ya bayyana. Ni ma in san addininsu.” Aka gayyaci Musulmi zuwa fada. Musulmi suka fara shawara a tsakaninsu, suka yi magana: “Me za mu faɗa da zai yi wa sarkin Habasha daɗi, ya dace da halayensu?” Sayyidina Ja’afar ya ce: “Wallahi, abin da muka sani a kan wannan al’amari shi ne abin da Annabinmu ya umarce mu kawai. Duk inda sakamakon ya kai, mun yarda.” Dukkansu suka karɓa, suka haɗu a kan cewa Sayyidina Ja’afar kaɗai zai yi magana, suka zo gaban Najashi. Sarki Najashi ma ya tara malamansa. Aka kafa babbar majalisa. Sannan suka kawo masu hijira. Musulmi, da suka zo, suka yi sallama.

Amma ba su yi sujada ba. Da Najashi ya tambaye su: “Don me ba ku yi sujada ba?”, suka ce: “Mu ba ma yi wa kowa sujada sai Allahu Ta’ala. Shugabanmu Annabi ya hana mu yi wa wanin Allahu Ta’ala sujada, ya ce: ‘Sujada ta Allahu Ta’ala ce kaɗai.’” Najashi ya ce wa masu hijira: “Ya ku jama’ar da kuka zo gabana! Ku faɗa mini: don me kuka zo ƙasata? Mene ne halinku? Ku ba ƴan kasuwa ba ne, ba ku kuma da wata buƙata. Mene ne halin wannan Annabinku da ya bayyana? Don me ba ku yin sallama kamar yadda mutanen ƙasarku da suke zuwa nan suke yi?”

Ja’afar (radiyallahu anhu) ya ce: “Ya sarki! Zan fara faɗar maganganu uku. Idan na faɗi gaskiya, ka gaskata ni; idan na yi ƙarya, ka ƙaryata ni. Kafin kome, ka ba da umarni cewa daga cikin waɗannan mutane ɗaya kaɗai ya yi magana, ɗayan ya yi shiru!”

Amr ɗan As ya ce: “Ni zan yi magana.” Najashi ya ce: “Ya Ja’afar, ka fara magana kai.”

Sayyidina Ja’afar ya ce: “Ina da maganganu uku. Ka tambayi wannan mutum: mu bayi ne da za a kama a mayar da su ga iyayengijinsu?” Najashi ya tambaya: “Ya Amr! Su bayi ne?” Amr ya ce: “A’a! Su ba bayi ba ne, ƴantattu ne!” Sayyidina Ja’afar ya ce: “Shin mun zub da jinin wani ba bisa ƙa’ida ba ne, da za a mayar da mu ga waɗanda aka zub da jininsu?” Da Najashi ya tambayi Amr: “Waɗannan sun kashe wani ba bisa ƙa’ida ba ne?”, Amr ya ce: “A’a, ba su zub da ko ɗigon jini ɗaya ba.” Sayyidina Ja’afar ya ce wa Najashi: “Shin muna da dukiyar da muka ɗauka daga dukiyar wasu ba bisa ƙa’ida ba, da ya wajaba a kanmu mu biya?” Najashi ya ce: “Ya Amr! Ko da waɗannan talakawa suna da zinariya mai yawa da za su biya, idan suna da bashi, ni zan biya; ku faɗa!” Amr ya ce: “A’a, ko ƙirat ɗaya (wani ma’aunin kuɗi) babu!” Da Najashi ya tambaya: “To, me kuke so daga gare su?”, Amr ya ce: “Mu da su muna kan addini ɗaya da hanya ɗaya. Suka bar waɗannan. Suka bi Muhammadu da addininsa.” Najashi ya tambayi Ja’afar: “Don me kuka bar addinin da kuke kai, kuka bi wani? Tun da kun rabu da addinin mutanenku, ba ku kuma kan addinina ba, yaya wannan addini da kuke imani da shi yake? Za ka iya ba ni bayani a kansa?”

Sayyidina Ja’afar ya ce: “Ya sarki! Mu al’umma ce ta jahilci. Muna bauta wa gumaka. Muna cin mushen dabbobi, muna aikata kowace irin mugunta. Muna yanke zumunci da danginmu, ba ma kyautata wa maƙwabtanmu. Masu ƙarfinmu suna zaluntar marasa ƙarfi, ba su san mene ne tausayi ba. Mun kasance a wannan hali har Allahu Ta’ala Ya aiko mana da wani annabi daga cikinmu, wanda muka san gaskiyarsa, amanarsa, kamun kansa da tsarkinsa, da kuma tsarkin nasabarsa. Wannan annabi ya kira mu zuwa ga imani da samuwar Allahu Ta’ala da kaɗaitakarSa, bauta maSa, da barin duwatsu da gumakan da mu da kakanninmu muke bauta wa. Ya umarce mu da zama masu gaskiya, kada mu ci amana, mu kiyaye haƙƙoƙin zumunci, mu zauna lafiya da maƙwabta, mu nisanci zunubai da zub da jini. Ya hana mu kowace irin lalata, faɗar ƙarya, cin dukiyar marayu da ƙazafin mata masu kamun kai. Ya umarce mu mu bauta wa Allahu Ta’ala ba tare da mun ba Shi kini ko abokin tarayya ba. Mu kuma muka karɓa, muka yi imani da duk abin da ya kawo daga Allahu Ta’ala, muka aiwatar da abin da ya faɗa. Muka bauta wa Allahu Ta’ala. Abin da Ya haramta mana muka ɗauke shi haram, abin da Ya halatta mana muka ɗauke shi halal, muka aikata haka. Saboda haka mutanenmu suka zama maƙiyanmu, suka zalunce mu. Domin su mayar da mu daga addininmu, su sa mu daina bauta wa Allahu Ta’ala, mu sake bauta wa gumaka, suka jefa mu cikin azabtarwa da wahalhalu iri-iri. Suka zalunce mu. Suka matse mu matsi a kan matsi. Suka shiga tsakaninmu da addininmu, suka so su raba mu da addininmu. Mu kuma muka bar ƙasarmu da gidajenmu, muka nemi mafaka a ƙasarka. Muka fifita ka a kan wasu. Muka yi marmarin kariyarka da maƙwabtakarka. Muna fatan ba za mu sha zalunci da rashin adalci a wurinka ba.” Sayyidina Ja’afar ya ci gaba da maganarsa kamar haka: “Amma al’amarin sallama, mu mun gaishe ka da sallamar Manzon Allah. Haka muke yi wa juna sallama. Shugabanmu Annabi ya sanar da mu cewa sallamar ƴan Aljanna ma haka take. Saboda haka, ya mai girma, haka muka gaishe ka. Kuma tun da Shugabanmu Annabi ya ce ba a yi wa mutane sujada, muna neman tsari ga Allahu Ta’ala daga yin sujada ga wanin Allahu Ta’ala.” Najashi ya tambaya: “Ka san wani abu daga abin da Allah Ya sanar?” Da Sayyidina Ja’afar ya ce: “E”, Najashi ya ce: “Ka karanta mini shi.” Sayyidina Ja’afar ya fara karanta ayoyin farko na Suratu Maryam. (An kuma sanar da cewa ya karanta daga Suratul Ankabut da Suratur Rum.) Najashi yana kuka. Hawayen da suke zuba daga idanunsa suka jiƙa gemunsa. Fadawan coci ma suka yi kuka. Najashi da fadawan coci suka ce: “Ya Ja’afar! Ka ƙara karanta mana kaɗan daga wannan kalami mai daɗi kuma mai kyau.” Sayyidina Ja’afar ya karanta tun daga farkon Suratul Kahf, inda ake cewa, a ma’ana: “Godiya ta tabbata ga Allah, wanda Ya saukar wa bawanSa (Muhammadu alaihis-salam) Littafi madaidaici (Alƙur’ani mai girma), wanda bai sanya karkata a lafazinsa ba, bai kuma sanya saɓani a ma’anarsa ba (nesa da wuce gona da iri da gazawa), domin ya tsoratar da kafirai da azaba mafi tsanani (Wuta) daga wurinSa (maɗaukaki), ya yi wa muminan da suke aikata ayyukan ƙwarai bushara da kyakkyawan sakamako (Aljanna), wanda za su dawwama a cikinsa har abada, ya kuma tsoratar da waɗanda suke cewa: ‘Allahu Ta’ala Ya riƙi ɗa.’ Su (waɗanda suke cewa Allahu Ta’ala Ya riƙi ɗa) ba su da wani ilimi (ko sani) a kan wannan (maganar), kakanninsu ma ba su da shi. Wannan magana da take fitowa daga bakunansu (mummuna ce kuma) mai haɗari ƙwarai. Ba kome suke faɗa ba face ƙarya. (Ya ManzoNa!) Idan ba su yi imani da wannan Alƙur’ani mai girma ba, za ka halakar da kanka a bayansu saboda baƙin ciki da fushi ne? Mu Mun sanya abin da yake a bayan ƙasa (dazuzzuka, koguna, ma’adanai, dabbobi da tsirrai…) ado, domin Mu jarraba wane ne a cikin mutane ya fi kyawun aiki…”16

“Sujada ta Allahu Ta’ala ce kaɗai” Hadisi mai daraja

Najashi bai iya riƙe kansa ba, sai ya ce: “Wallahi, wannan nuri ne da yake ɓuɓɓugowa daga fitila guda. Musa da Isa ma (alaihimas-salam) da shi suka zo.” Sannan ya juya ga jakadun Ƙuraishawa ya ce: “Ku tafi! Wallahi, ba zan miƙa muku su ba, ba kuma zan yi tunanin wani mugun abu a kansu ba.” Abdullahi ɗan Abu Rabi’a da Amr ɗan As suka fita daga gaban Najashi.17 Amr ya ce wa Abdullahi: “Na rantse, zan fallasa wani laifinsu a gaban Najashi, in sa a tumɓuke su daga tushe. Za ka gani!” Abokinsa ya ce wa Amr: “Ko da yake suna saɓa mana, ko ta yaya dai muna da zumunta da su. Kada ka yi haka.” Amr ya ce: “Zan sanar wa Najashi cewa suna ɗaukar Isa alaihis-salam a matsayin bawa.” Washegari ya tafi wurin Najashi ya ce: “Ya sarki! Suna faɗar manyan maganganu a kan Isa (alaihis-salam) ɗan Maryamu. Ka aika musu mutum, ka tambaye su abin da suke faɗa a kan Isa alaihis-salam.” Najashi ya aika wa Musulmi mutum domin ya tambaye su ra’ayinsu a kan Isa alaihis-salam. Suka sake zuwa. Suka ce wa juna: “Idan suka tambaye mu a kan Isa alaihis-salam, me za mu amsa?” Sayyidina Ja’afar ya ce: “Wallahi, za mu faɗi abin da Allahu Ta’ala Ya ce a kan Isa alaihis-salam, abin da Shugabanmu Annabi ya kawo mana.” Da suka fito gaban Najashi, Najashi ya tambaya: “Me kuke cewa a kan Isa alaihis-salam ɗan Maryamu?” Sayyidina Ja’afar ya ce: “A kan Isa alaihis-salam muna faɗar abin da Shugabanmu Annabi ya kawo mana daga Allahu Ta’ala, ya isar mana. Mun yarda cewa shi bawan Allahu Ta’ala ne kuma manzonSa, kuma shi kalmarSa ce wadda Allahu Ta’ala Ya jefa zuwa ga Nana Maryamu, mace mai kamun kai, wadda ta rabu da duniya da maza, ta miƙa kanta ga Allah Maɗaukaki. Halin Isa ɗan Maryamu da matsayinsa ke nan. Muna cewa: kamar yadda Ya halicci Adamu alaihis-salam daga turɓaya, haka Ya halicci Isa alaihis-salam ba tare da uba ba.” Da ya faɗi haka, sai Najashi ya miƙa hannunsa ƙasa, ya ɗauki ƙwayar kara daga ƙasa, ya ce: “Na rantse, Isa ɗan Maryamu ma bai wuce abin da kuka faɗa ba. A tsakaninsu babu bambanci ko gwargwadon wannan ƙwayar kara.”

Da Najashi ya faɗi haka, manyan ma’aikatan gwamnatinsa da kwamandojinsa da suke kewaye da shi suka fara raɗa da gunaguni a tsakaninsu.

Da Najashi ya ga haka, ya ce musu: “Na rantse, ko me kuka ce, ni dai alheri nake tunani a kan waɗannan mutane.” Sannan ya juya ga Musulmi masu hijira ya ce: “Ina taya ku murna, ku da kuma wanda kuka zo daga wurinsa! Na yi imani cewa shi manzon Allah ne. Tuni mun gan shi a cikin Injila. Isa ɗan Maryamu ma ya ba da labarin wannan Manzo. Wallahi, da yana nan, da na je na ɗauki takalmansa, na wanke ƙafafunsa! Ku tafi! Ku zauna a yankin ƙasata da ba a taɓa ba, nesa da kowane irin hari, cikin aminci da kwanciyar hankali. Duk wanda ya cuce ku zan halaka shi. Ko da an ba ni zinariya gwargwadon dutse, ba zan sa ɗayanku cikin baƙin ciki ba!”

Bayan haka, game da kyautukan da jakadun Ƙuraishawa suka kawo, Najashi ya ce: “Ba ni da buƙatar waɗannan! Lokacin da Allahu Ta’ala Ya mayar mini da wannan mulki nawa da wasu suka ƙwace, Ya kuma sa mutane suka miƙa mini wuya, bai karɓi cin hanci daga gare ni ba”, ya mayar musu da kyautukansu. Jakadun Ƙuraishawa suka koma daga gaban Najashi hannu wofi. Najashi mai sa’a kuwa ya zaɓi Musulunci, ya faranta wa Sahabbai masu girma rai ƙwarai da gaske.18

GASKIYA YA HALICCI TALIKAI
Gaskiya (wato Allah) Ya halicci talikai, saboda ƙaunar Muhammadu.
Ya halicci wata da rana, saboda shauƙin Muhammadu.
Ya ce: “Kasance!” – sai talikai suka kasance; aka rubuta Lauhu da Alƙalami,
Aka karanta kalami har ƙarshensa, saboda ɗaukakar Muhammadu.
Dukkan waliyyai suka zo, suka shafa fuska a bakin ƙofarSa,
Suka yi zikirin tauhidi, saboda nurin Muhammadu.
Uwaisul-Ƙarani ya samu, duk da haka ya ƙara kwaɗayi,
Aljanna guda takwas aka ƙawata, saboda ƙaunar Muhammadu.
Tsuntsaye suna tashi a sama, duwatsu da tsaunuka suna yin kore,
Itatuwa suna ba da ƴaƴa, saboda ƙaunar Muhammadu.
Marasa imani suka zo, daga gare shi suka karɓi imani,
Suka yi salloli biyar, saboda ƙaunar Muhammadu.
Mala’iku suka zo, suka tsaya sahu-sahu,
Suka yi salloli biyar, saboda ƙaunar Muhammadu.
Wane ne Yunus da zai yabe shi? Ayar Alƙur’ani ce take yabonsa.
Ka tuna, ka yi salati, saboda ƙaunar Muhammadu.

“Ina taya ku murna, ku da kuma wanda kuka zo daga wurinsa! Na yi imani cewa shi manzon Allah ne. Tuni mun gan shi a cikin Injila. Isa ɗan Maryamu ma ya ba da labarin wannan Manzo” Najashi Ashama