حَجَّة الوَدَاع

"މާތް ﷲ އެވެ! މި ޙައްޖަކީ، މުނާފިޤުކަމާއި، ބޮޑަވެގަތުމާއި، މަޝްހޫރުކަން ނެތް، އަޅާ އަށް ޤަބޫލުކުރެއްވިގެންވާ ޙައްޖެއް ކަމަށް ލައްވާދޭވެ!"
حديث الشّريف

ހިޖުރައިން ދިހަ ވަނަ އަހަރު، ޙައްޖަށް ތައްޔާރުވެ ވަޑައިގެން، މަދީނާ ގައި ތިބި މުސްލިމުން ޙައްޖަށް ދިއުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް އަންގަވައިފި އެވެ. މަދީނާގެ އެތެރޭގައި ތިބި މީހުންނަށް ވެސް އެކަލޭގެފާނު ޚަބަރު ފޮނުއްވި އެވެ. އެއާއެކު، އެތަކެއް ހާސް މުސްލިމުން މަދީނާ އަށް އެއްވެއްޖެ އެވެ. ޤުރުބާންކުރެއްވުމަށް ޓަކައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ސަތޭކަ ޖަމަލު ބައްލަވައިގަތެވެ. އެ ބޭކަލުން މަދީނާ އިން ދަތުރަށް ފެއްޓެވުމުގެ ކުރިން ނާނޭފުޅު ބެއްލެވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ބަރަކާތްތެރި އިސްތަށިފުޅު ގައި ފުނާއަޅުއްވައި، މީރު ވަސްދުވާ އަތަރު ލެއްވައި، އިޙްރާމް ތުރުކުރެއްވި އެވެ. ތައްޔާރުވެ ނިމުމުން، ޢަޞްރު ނަމާދަށް ފަހު رَسُوْلُ اللهِ ﷺ މަދީނާ އިން ނުކުންނެވީ ތިރީސް ހާހަށް ވުރެ ގިނަ މީހުންގެ ޤާފިލާ އާ އެކު ޛުލްޤަޢިދާ މަހުގެ 25 ވަނަ ދުވަހު އެވެ. އެ ބޭކަލުން ޝަޖާރާ މަގުން ލާފައި ޛުލްޙުލައިފާ އަށް ވަޑައިގެންފި އެވެ. މި ތަނުގައި، އަޞްޙާބުންގެ ތެރެއަށް ހަތަރު ހާސް އިތުރުވި އެވެ. އެ ބޭކަލުން އެ ރޭ ހޭދަކުރެއްވީ އެތާނަގއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ބައްލަވައިގަތް ސަތޭކަ ޖަމަލުގެ ތެރެއިން ޖަމަލެއް رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އާ ހަމައަށް ގެނެވުނެވެ. ޤުރުބާންކުރެއްވުމުގެ ފާހަގައެއްގެ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނު އެ ޖަމަލުގެ ކަނާތްފަރާތް ކަހާލައްވައި، އޭތީގެ ކަރުގައި ބަރުއަޅުއްވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް ވެސް އެ ގޮތަށް ކަންތައް ކުރެއްވުމަށް އެންގެވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދެ ރަކްޢަތުގެ އިޙްރާމްގެ ނަމާދެއް ކުރެއްވި އެވެ. الله تعالى އަށް ޙަމްދާއި ޝުކުރު ކުރެއްވުމަށް ފަހު، رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަންނަނިވި ދުޢާކުރެއްވި އެވެ. "މާތް ﷲ އެވެ! މި ޙައްޖަކީ، މުނާފިޤުކަމާއި، ބޮޑަވެގަތުމާއި، މަޝްހޫރުކަން ނެތް، އަޅާ އަށް ޤަބޫލުކުރެއްވިގެންވާ ޙައްޖެއް ކަމަށް ލައްވާދޭވެ"!

އެކަލޭގެފާނު އިޙްރާމް ތުރުކުރެއްވުމަށް ފަހު، جبريل (‏عليه السّلام)‏ ގެ ބަސްފުޅަށް ފަހު، ހަރު އަޑުފުޅުން تلبية ކިޔުއްވަން ފެއްޓެވި އެވެ. އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ވެސް ބައިވެރިވުމުން، تلبية ގެ އަޑުން އުޑުތަކާއި، ބިން ތެޅުވެން ފަށައިފި އެވެ.

"لبّيك! اللهم لبّيك! لبّيك لا شريك لك لبّيك! إنّ الحمد و النّعمة لك و الملك لا شريك لك"!

ބައިދާ މަގަށް ފަހު، އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެންނެވީ މަލާލަށެވެ. އަޞްޙާބު ބޭކަލުން އެކަލޭގެފާނުގެ ފަހަތްޕުޅުން ވަޑައިގަތެވެ. އެ ވަޑައިގަތް މަގުމަތީ ގައި ޤާފިލާ އާ އިތުރު މީހުން ދިޔައީ ގުޅެމުންނެވެ. މޫސާ (‏عليه السّلام)‏ ހިމެނޭހެން އެ ތަނެއް ގައި ގާތްގަޑަކަށް ހަތްދިހަ ރަސޫލުން ނަމާދު ކުރެއްވި ރަޙްވާ ވާދީ އާ ހަމަޔަށް رَسُوْلُ اللهِ ﷺ ވަޑައިގެންނެވުމުން، އެކަލޭގެފާނު حديث ކުރެއްވި އެވެ. "މި ވާދީ އަކީ ސުވަރުގޭގެ ވާދީތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ވާދީ އެވެ". އެކަލޭގެފާނު އެ ތާނގައި ނަމާދު ކުރެއްވި އެވެ. އެ ތަނުން ދެން އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގަތީ މުންޞަރަފަށެވެ. އަދި ފަތިސް ނަމާދު ކުރެއްވީ އަސާސާ ގައެވެ. އެކަލޭގެފާނު لحي الجمل އަށް ވަޑައިގަތްތަނާ އާލާސްކަންފުޅު ޖެހި ޙިޖާމާ ކުރެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ސުކްޔާ ގައި މަޑުކުރެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނު މަންމާފުޅު އެ ތަނެއް ގައި އަވަހާރަވި ޢަބްވާ އަށް ވަޑައިގެންނެވުމުން، އެ ކަމަނާގެ މަހާނަ އަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވާ ކީރިތިކުރެއްވި އެވެ. އެކަލޭގެފާނާ އެކު ތިބި މީހުން ވެސް ރުޔެވެ. އޭގެ ފަހުން، އެ ބޭކަލުން طلعة اليمان އާއި، حُحفة އާއި، قادر الحم، އަދި قُديد އަށް ގޮސް ޢުޞްފާން ވާދީ އާ ހަމައަށް ފޯރައިފި އެވެ. މިތާނގައި، أبوبكر ގެފާނާ މުޚާޠަބުކުރައްވައި رَسُوْلُ اللهِ ﷺ حديث ކުރެއްވިއެވެ. "هُود އަދި صالح (‏عليهم السّلام)‏ ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމަށް تلبية ކިޔުއްވަމުން މިހެން ވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ޒުވާނުންގެ ހިމުގެ ވަށައިގެން އުއި ފޮތިން އޮޅާލައްވައި، އޭގެ މަތީގައި ފޮތި އަޅައި، ކަދުރު ރުކުގެ ފަނުގެ ލަގަނާ އެކު ވާ ރަތް ޖަމަލުތަކާ އެކުގައެވެ".1ޣަނީމް، މައްރުއްޒަހްރާން، އަދި ޝަރީފު، މި ސަރަޙައްދުތަކުން ލާފައި އެ ބޭކަލުންނަށް ޒީ ޠުވާ އަށް ވާޞިލުވެއްޖެ އެވެ. އެތާނގައި ރޭގަނޑު ހޭދަކުރައްވައި، ފަތިސް ނަމާދު ކުރެއްވުމަށް ފަހު، އެ ބޭކަލުން ހަޖޫން އިން ލާފައި މައްކާ އަށް ވެންނެވީ ޤަދަޢް އަޑިގަނޑުން ލާފަ އެވެ. ދިހަ ދުވަހުގެ ދަތުރަށް ފަހު، އެ ބޭކަލުންނަށް މައްކާ އަށް ވާޞިލުވެވުނީ 4 ޛުލް ޙުއްޖާ ގައެވެ. ޔަމަނާއި، އެހެން ސަރަޙައްދުތަކުން ޙައްޖަށް އައި މީހުން ވެސް ގުޅި، މުސްލިމުންގެ ޢަދަދު 90 ހާހަށް ވުރެ ގިނަވެއްޖެ އެވެ. (‏އެހެން ރިވާޔަތެއް ގައި ވާ ގޮތުގައި، އެ ވަގުތު ޙައްޖަށް ގޮސްތިބި މުސްލިމުންގެ ޢަދަދު އެއް ލައްކަ ސާދަ ހާހަށް އަރައެވެ؛ އެހެން ރިވާޔަތެއް ގައި ބުނާގޮތުގައި އެ ޢަދަދަކީ އެއް ލައްކަ ވިހި ހާހެވެ.)‏ رَسُوْلُ اللهِ ﷺ އަށް ގެފުޅު ފެނިވަޑައިގަތުމުން، އެކަލޭގެފާނު އަންނަނިވި ދުޢާކުރެއްވި އެވެ. "اللهم زد هذا البيت شرفا وتعظيما ومهابة وتكريما، وزد من شرفه وعظمة ممن حجه أو اعتمر تشريفا وتعظيما وتكريما ومهابة". މާނައީ: މާތް ﷲ އެވެ! މި ގެފުޅުގެ ޝަރަފުވެރިކަމާއި، މަތިވެރިކަމާއި، ހައިބަތްތެރިކަމާއި، މަޝްހޫރުކަން އިތުރުކުރައްވާދޭވެ! އަދި މު ގެފުޅަށް ޙައްޖާއި ޢުމްރާކުރާ މީހުންގެ ޝަރަފުވެރިކަމާއި، މަތިވެރިކަން އިތުރުކުރައްވާދޭވެ"! އެއަށް ފަހު، ޙައްޖުގެ މަނާސިކު ފެއްޓެވި އެވެ. ޙައްޖުކުރައްވަމުން ގެންދެވި އިރު، އެކަލޭގެފާނު މަޑުކުރެއްވީ، މައްކާ އާއި، މިނާ އާ ދެމެދުގައި ވާ ޢަތްބާ ގައެވެ. رَسُوْلُ اللهِ ﷺ މިނާ އަށް ވަޑައިގަތީ ޛުލްޙިއްޖާ މަހުގެ 8 ވަނަ ދުވަހު އެވެ. އަދި ޢަރަފާތަށް ވަޑައިގަތީ ޛުލްޙއްޖާ މަހުގެ 9 ވަނަ ދުވަހު އެވެ، ޢަރަފާތުގެ މެދުގައިވާ ޢުރާނާ ވާދީ އަށް ވަޑައިގެން އެ ތާނގައި މަޑުކޮށްލެއްވި އެވެ. މެންދުރު ފަހުގެ ވަގުތުގައި، قُصْوَى ކިޔާ އެކަލޭގެފާނުގެ ޖަމަލުކޮޅަށް ސަވާރުވެ އިންނަވާ ޙައްޖަތުލް ވަދާޢު ދެއްވައި، އަޞްޙާބުންނަށް އަލްވަދާޢު ކިޔުއްވި އެވެ.2