УМОВЫ ВЕРЫ (ІМАН)

1. Верыць у існаванне і адзінства Усявышняга Аллаха

(Аманту білляхі) азначае: «Я паверыў у існаванне і адзінства Усявышняга Аллаха, прыняў веру, пацвердзіў гэта сэрцам і прызнаў языком». Усявышні Аллах існуе, і Ён – адзін. Ні ў Яго сутнасці (зат), ні ў Яго атрыбутах (сіфат) ніякім чынам няма Яму супольніка. Як сутнасць і атрыбуты ўсіх створаных не падобныя на сутнасць і атрыбуты Таго, хто іх стварыў, так і сутнасць і атрыбуты Стваральніка не падобныя на сутнасць і атрыбуты ніводнага з таго, што Ён стварыў. Стваральнік кожнага органа і кожнай клеткі ўсіх створаных, той, хто стварае іх з небыцця, – толькі Усявышні Аллах. Ісціннай сутнасці Усявышняга Аллаха не можа спазнаць ніхто. Ён вольны і чысты ад усяго, што прыходзіць на розум і ва ўяўленне. Нельга ўяўляць Яго сутнасць розумам і ўяўленнем. Трэба толькі вывучыць на памяць Яго атрыбуты і імёны, абвешчаныя ў Святым Каране, і праз іх пацвярджаць і прызнаваць Яго боскасць. Усе Яго атрыбуты і імёны – беспачатковыя (азалі) і бясконцыя (абады). Усявышні Аллах – не матэрыя, не цела і не стан. У Яго няма ні падобнага, ні супольніка, ні процілеглага. Ён не такі, як рэчы, якія мы ведаем і можам уявіць. Якім Ён ёсць, зразумець і ўявіць немагчыма. Усё, што прыходзіць у думкі, – памылковае. Усявышні Аллах існуе, і Ён – адзін. Няма іншага бога, вартага пакланення, акрамя Яго. Усявышні Аллах не звязаны з часам, месцам і кірункам. Ён не знаходзіцца ні ў якім месцы і ні ў якім баку. Часы, месцы і кірункі стварыў Ён. Невукі думаюць, што Ён – над Аршам ці ўгары на небе. Арш, і тое, што над ім, і тое, што пад ім, стварыў Ён. Тое, што створана пазней, не можа быць месцам для Таго, хто беспачатковы (кадым). Яго сутнасць не знаходзіцца ні ў якім месцы і таксама вольная ад вядомых шасці кірункаў. Гэта значыць, Ён не спераду, не ззаду, не справа, не злева, не зверху і не знізу. Ён ні ўнутры Сусвету, ні па-за ім. Быць унутры ці звонку можна ўявіць толькі для дзвюх рэчаў, якія існуюць.

Нельга казаць, што Усявышні Аллах – усюды. Паколькі Усявышні Аллах вольны ад месца, сказаць «Ён усюды» азначала б вызначыць Яму месца. Усе месцы, гэта значыць кожнае месца, стварыў Усявышні Аллах. Створанае не можа быць месцам для Стваральніка. Таму трэба казаць не «Ён усюды», а «Усявышні Аллах вольны ад месца». Вось чаму не кажуць, што Аллах усюды. Кажуць: «Усявышні Аллах ва ўсе часы і ва ўсіх месцах прысутны (хазір) і бачыць (назір)».

«Кожны мусульманін павінен перш за ўсё навучыць сваё дзіця Аманту на памяць і добра растлумачыць яму яе сэнс» Hüseyin bin Sa’îd (рахматуллахі алейх)

Хазрат Сайід Абдулхакім Арвасі таксама сказаў:

«Паколькі Усявышні Аллах не звязаны з часам і месцам, словы „Ён прысутны і бачыць“ – гэта іншасказанне (маджаз). Яны азначаюць, што Ён прысутны (знаходзіцца) і бачыць па-за часам і па-за месцам, нідзе не знаходзячыся. Як усе атрыбуты Усявышняга Аллаха – па-за часам і месцам, так і Яго прысутнасць і бачанне – не ў часе і не ў месцы». Сусвет створаны на ступені ўяўнага (хаяль). Тое, што свет на ступені ўяўнага ўвесь час здаецца існым, адбываецца сілай Аллаха. Стваральнік, Уладальнік і Валадар кожнай існай рэчы – Ён. Трэба верыць, кажучы: «Над Ім няма ні валадара, ні таго, хто загадвае, ні вышэйшага». Кожная вышэйшасць і кожны дасканалы атрыбут належаць Яму. У Ім няма ніякай заганы і ніякага недасканалага атрыбута. Ён можа рабіць тое, што пажадае. Тое, што Ён робіць, Ён робіць не дзеля карысці сабе ці іншым. Ён не робіць нічога дзеля адплаты. Разам з тым у кожнай Яго справе ёсць мудрасць, карысць, ласкі і дабрыні. Ён не абавязаны даваць сваім рабам тое, што добрае і карыснае, і не абавязаны адным даваць саваб, а другіх караць. Калі б Ён увёў у Рай усіх непаслухмяных і грэшнікаў, гэта адпавядала б Яго ласцы і дабрыні. А калі б кінуў у Пекла ўсіх, хто Яму падпарадкоўваецца і пакланяецца, гэта не супярэчыла б Яго справядлівасці. Але Ён пажадаў і абвясціў, што ўвядзе ў Рай мусульман, тых, хто пакланяецца, і дасць ім бясконцыя дары і дабрыні, а няверуючых будзе бясконца караць у Пекле. Ён не адступае ад свайго слова. Калі б усе жывыя істоты прынялі веру і падпарадкаваліся, Яму ад гэтага не было б ніякай карысці. Калі б увесь свет стаў няверуючым, свавольным і непакорлівым і паўстаў супраць, Яму гэта не прынесла б ніякай шкоды. Чалавеку, які ўчыніў любы вялікі грэх, акрамя шырку і нявер’я (куфр), і памёр без пакаяння, Ён, калі пажадае, даруе. А за малы грэх, калі пажадае, пакарае. Ён абвясціў, што ніколі не даруе тым, хто памёр няверуючым або вераадступнікам (муртад), і будзе бясконца іх караць.

Таго, хто мусульманін, належыць да людзей кіблы і здзяйсняе пакланенне, але вера (ітыкад) якога не адпавядае веры Ахль ас-Сунна і які памёр без пакаяння, Ён будзе караць у Пекле; аднак такія мусульмане, якія прытрымліваюцца бідату, не застануцца ў Пекле назаўсёды.

Бачыць Усявышняга Аллаха на гэтым свеце вачыма дапушчальна (джаіз). Але ніхто Яго не бачыў. У Дзень уваскрасення на месцы збору (махшар) Ён з’явіцца няверуючым і грэшным вернікам з гневам і веліччу (кахр і джалаль), а праведным вернікам – з ласкай і хараством (лутф і джамаль). Вернікі ў Раі будуць бачыць Яго з атрыбутам хараства (джамаль). Бачыць Яго будуць таксама анёлы і жанчыны. Няверуючыя будуць гэтага пазбаўлены.

Нельга ўявіць, што над Усявышнім Аллахам праходзяць ноч, дзень і час. Паколькі ва Усявышнім Аллаху ні ў якіх адносінах не бывае ніякай змены, нельга сказаць, што ў мінулым ці ў будучыні Ён такі ці гэткі. Усявышні Аллах ні ў што не ўваходзіць (хулуль). Гэта значыць, Ён ні з чым не злучаецца. Ва Усявышняга Аллаха няма ні процілеглага, ні адваротнага, ні падобнага, ні супольніка, ні памочніка, ні абаронцы.

У Яго няма ні маці, ні бацькі, ні сына, ні дачкі, ні жонкі. Ён заўсёды прысутны, ахоплівае ўсё і ўсё бачыць. Ён кожнаму бліжэйшы за шыйную вену. Аднак тое, што Ён прысутны, што Ён усё ахоплівае, што Ён з намі і блізка, – не такое, як мы гэта разумеем. Яго блізкасць нельга спасцігнуць ні ведамі вучоных, ні розумам людзей навукі, ні адкрыццём і сузіраннем (кашф і шухуд) аўлія. Унутранай сутнасці гэтага чалавечы розум ахапіць не можа. Усявышні Аллах – адзін у сваёй сутнасці і ў сваіх атрыбутах; ні ў адным з іх не бывае змены і перамены.

Імёны Усявышняга Аллаха бясконцыя. Вядома, што ў Яго тысяча і адно імя; гэта значыць, што тысячу і адно са сваіх імёнаў Ён абвясціў людзям. У рэлігіі Мухаммада алейхіс-салям з іх абвешчаны дзевяноста дзевяць. Іх называюць «Асма аль-хусна».

Атрыбуты сутнасці (заты) і субуты атрыбуты Усявышняга Аллаха

Усявышні Аллах мае шэсць атрыбутаў, якія называюцца сіфат аз-затыя:

1. Аль-Вуджуд: Усявышні Аллах існуе. Яго існаванне беспачатковае (азалі). Ён – Ваджыб аль-вуджуд, гэта значыць Яго існаванне неабходнае. 2. Аль-Кідам: Існаванне Усявышняга Аллаха не мае пачатку.

3. Аль-Бака: Існаванне Усявышняга Аллаха не мае канца. Ён ніколі не перастане існаваць. Як немагчыма, каб у Яго быў супольнік, так немагчыма і небыццё Яго сутнасці і атрыбутаў.

4. Аль-Вахданія: Ва Усявышняга Аллаха няма ні супольніка, ні падобнага ні ў Яго сутнасці, ні ў Яго атрыбутах, ні ў Яго справах.

5. Аль-Мухалафатун-ліль-хавадыс: Усявышні Аллах сваёй сутнасцю і сваімі атрыбутамі не падобны на сутнасць і атрыбуты ніводнага са створаных.

6. Аль-Кіям бі-нафсіхі: Усявышні Аллах існуе сваёй сутнасцю. Ён не мае патрэбы ў месцы. Калі не было ні матэрыі, ні месца, Ён быў, бо Ён вольны ад усякай патрэбы. Якой была Яго сутнасць да таго, як Ён вывеў гэты Сусвет з небыцця ў быццё, такой яна застаецца заўсёды, без канца.

Усявышні Аллах мае восем атрыбутаў, якія называюцца сіфат ас-субутыя:

1. Хаят: Усявышні Аллах – жывы. Яго жыццё не падобнае на жыццё створаных: гэта жыццё, вартае Яго сутнасці і ўласцівае толькі Яму, беспачатковае і бясконцае. 2. Ільм: Усявышні Аллах ведае ўсё. Яго веданне не такое, як веданне створаных. Ён бачыць і ведае, як цёмнай ноччу мурашка поўзае па чорным камені. Ён ведае думкі і намеры, якія праходзяць праз сэрцы людзей. У Яго веданні не бывае змены. Яно беспачатковае і бясконцае.

3. Сам: Усявышні Аллах чуе. Ён чуе без пасрэдніка і без кірунку. Яго слых не падобны на слых рабоў. Гэты атрыбут, як і кожны Яго атрыбут, беспачатковы і бясконцы. 4. Басар: Усявышні Аллах бачыць. Ён бачыць без прылады і без умоў. Ён бачыць не вачыма. 5. Ірада: Усявышні Аллах мае волю. Ён стварае тое, што пажадае. Усё ўзнікае паводле Яго волі. Няма ніякай сілы, якая магла б перашкодзіць Яго волі.

6. Кудрат: Усявышні Аллах усемагутны. Для Яго няма нічога цяжкага.

7. Калям: Усявышні Аллах гаворыць. Яго маўленне – не праз прылады, не літарамі, не гукамі і не языком.

8. Таквін: Усявышні Аллах – Стваральнік. Няма іншага стваральніка, акрамя Яго. Усё стварае Ён. Нельга называць стваральнікам нікога, акрамя Усявышняга Аллаха. Ён стварыў з небыцця ўсё існае. Рухі і спакой (нерухомасць), думкі, хваробы і ацаленне, дабро і зло, карысць і шкоду людзей і жывёл стварае толькі Ён. Чалавек не можа стварыць ні сваіх рухаў, ні думак, ні наогул чаго-небудзь. Думкі, рухі, адкрыцці і вынаходніцтвы чалавека заўсёды творыць і стварае Ён. Называць стваральнікам каго-небудзь іншага, акрамя Яго, – гэта невуцкія і ілжывыя словы.

«Паколькі Усявышні Аллах не звязаны з часам і месцам, словы „Ён прысутны і бачыць“ – гэта іншасказанне (маджаз). Яны азначаюць, што Ён прысутны (знаходзіцца) і бачыць па-за часам і па-за месцам, нідзе не знаходзячыся» Сайід Абдулхакім Арвасі (рахматуллахі алейх)

Сіфат ас-субутыя Усявышняга Аллаха, як і сіфат аз-затыя, беспачатковыя (кадым). Гэтыя атрыбуты неаддзельныя ад Яго сутнасці. Гэта значыць, Яго атрыбуты – не тое самае, што Яго сутнасць, але і не нешта іншае. Ніхто і нішто не можа быць супольнікам Яго атрыбутаў ці мець падобныя на іх. Атрыбуты сутнасці (заты) – гэта атрыбуты, уласцівыя толькі сутнасці Усявышняга Аллаха. Гэтых атрыбутаў няма ні ў кога са створаных. Яны ніякім чынам не звязаны і са створанымі. Субуты атрыбуты ж – гэта атрыбуты, звязаныя са створанымі. Акрамя атрыбута стварэння, астатнія з іх Ён дараваў і сваім рабам, хоць і ў малой, абмежаванай меры. У гэтых Яго атрыбутах таксама не бывае ніякай змены. Яны, як і атрыбуты сутнасці, кадым, гэта значыць беспачатковыя. А іх сувязь са створанымі – хадыс, гэта значыць не беспачатковая, бо ўсё створанае ўзнікла пазней. Гэтыя Яго атрыбуты – тое, што Ён жывы, ведае, чуе, бачыць, мае магутнасць, жадае і гаворыць, – зусім не падобныя на атрыбуты рабоў; падобныя толькі іх назвы. Зразумець ісціну Яго сутнасці і Яго атрыбутаў немагчыма.

Ніводнае створанае ніколі не можа зразумець і спасцігнуць свайго Стваральніка. Наш уладар Прарок сказаў: «Разважайце пра тое, што стварыў Усявышні Аллах, але не разважайце пра Яго сутнасць. Бо вы не можаце належна ацаніць Яго веліч і не здольныя Яго спасцігнуць». У іншым святым хадзісе сказана: «Усявышні Аллах далёкі ад усяго, што прыходзіць у думкі».1

2. Верыць у анёлаў

Ва Малаікатіхі: гэта значыць верыць у анёлаў. Анёлы – целы (джысм), але яны тонкія (латыф), танчэйшыя нават за газ. Яны светлыя (нураны). Яны жывыя. Яны маюць розум. Тых заганаў, што ёсць у людзях, у анёлах няма. Яны могуць прымаць любы выгляд. Як газы становяцца вадкімі і цвёрдымі і, стаўшы цвёрдымі, набываюць форму, так і анёлы могуць прымаць прыгожыя вобразы. Анёлы – не душы, якія аддзяліліся ад цел вялікіх людзей. Хрысціяне лічаць анёлаў такімі душамі. Яны не падобныя і на энергію ці сілу. Так думала частка старажытных філосафаў.

Анёл (малак) азначае пасланца, вястуна. Множны лік – «малаіка». Анёлы былі створаны раней за ўсе жывыя істоты. Таму абвешчана, што ў анёлаў трэба верыць раней, чым у кнігі. Кнігі таксама ідуць раней за прарокаў. І ў Святым Каране тое, у што трэба верыць, названа ў такім парадку. Вера ў анёлаў павінна быць такой: анёлы – рабы Усявышняга Аллаха. Яны не Яго супольнікі. Яны не Яго дочкі. Так думалі няверуючыя і ідалапаклоннікі (мушрыкі). Усявышні Аллах задаволены ўсімі анёламі. Яны падпарадкоўваюцца загадам Усявышняга Аллаха. Яны не ўчыняюць грахоў. Яны не паўстаюць супраць загадаў. Яны не мужчынскага і не жаночага полу. Яны не жэняцца. У іх не бывае дзяцей. Яны маюць жыццё, гэта значыць жывыя.

«Разважайце пра тое, што стварыў Усявышні Аллах, але не разважайце пра Яго сутнасць. Бо вы не можаце належна ацаніць Яго веліч і не здольныя Яго спасцігнуць» Святы хадзіс

Калі Усявышні Аллах абвясціў, што створыць людзей, анёлы запыталіся: «О мой Госпадзе! Няўжо Ты створыш такіх істот, якія будуць сеяць на зямлі псоту і праліваць кроў?» Такія пытанні анёлаў, якія называюцца «залла» (спатыканне), не шкодзяць таму, што анёлы беззаганныя (масум) і бязвінныя. Сярод створаных больш за ўсё анёлаў. Іх колькасці не ведае ніхто, акрамя Усявышняга Аллаха. На нябёсах няма пустога месца, дзе анёлы не пакланяліся б. Кожнае месца на нябёсах поўнае анёлаў, якія стаяць у руку (паясным паклоне) ці ляжаць ніц у саджды. На нябёсах і на землях, у травах і зорках, у жывым і нежывым, у кроплях дажджу, у лісці дрэў, у кожнай малекуле, у кожным атаме, у кожнай рэакцыі, у кожным руху – ва ўсім анёлы маюць свае абавязкі. Яны ўсюды выконваюць загады Усявышняга Аллаха. Яны – пасрэднікі паміж Усявышнім Аллахам і створанымі. Некаторыя з іх – начальнікі над іншымі анёламі. Некаторыя прыносяць весткі прарокам людзей. Некаторыя прыносяць у сэрцы людзей добрыя думкі, і гэта называецца натхненнем (ільхам).

Некаторыя ж нічога не ведаюць ні пра людзей, ні пра ўсіх астатніх створаных: яны забыліся пра сябе перад хараством (джамаль) Усявышняга Аллаха. Кожны з іх мае пэўнае месца і не можа яго пакінуць. Анёлы Раю – у Раі. Імя старэйшага з іх – Рыдван. Анёлаў Пекла называюць Забанія. Яны выконваюць у Пекле абавязкі, якія ім загаданы. Агонь Пекла ім не шкодзіць, як мора не шкодзіць рыбе. Старэйшых з анёлаў Забанія – дзевятнаццаць. Імя найстарэйшага – Малік. Чатырох анёлаў, якія запісваюць усе справы кожнага чалавека, добрыя і дрэнныя, – двое прыходзяць ноччу і двое днём, – называюць Кіраман катыбін або анёламі Хафаза.

Перадаецца таксама, што анёлы Хафаза – іншыя, не гэтыя. Анёл з правага боку – старэйшы над тым, што злева, і запісвае добрыя справы. Той, што злева, запісвае дрэнныя. Ёсць анёлы, якія будуць караць у магілах няверуючых і непаслухмяных мусульман, і анёлы, якія будуць задаваць пытанні ў магіле. Анёлаў, што задаюць пытанні, называюць «Мункар і Накір». Тых, хто пытаецца ў вернікаў, называюць таксама «Мубашшыр і Башыр». Анёлы маюць перавагу адзін над адным. Найвышэйшых з іх – чатыры. 1. Джыбрыль алейхіс-салям. Яго абавязак – прыносіць прарокам адкравенне (вахй) і абвяшчаць загады і забароны. 2. Ісрафіл алейхіс-салям. Ён будзе дзьмуць у трубу, якая называецца Сур. Ён дзьмухне ў Сур два разы. Пасля першага памрэ ўсё жывое, акрамя Усявышняга Аллаха. Пасля другога ўсе зноў ажывуць. 3. Мікаіл алейхіс-салям. Яго абавязак – рабіць таннасць і дарагоўлю, голад і дастатак і рухаць кожную матэрыю. 4. Азраіл алейхіс-салям. Ён забірае душы людзей.

Гэтыя чатыры – прарокі ўсіх анёлаў. Пасля гэтых чатырох найвышэйшыя – чатыры групы: анёлы, якія называюцца Хамалат аль-Арш (носьбіты Арша): іх чатыры, а ў Дзень уваскрасення будзе восем; анёлы, якія перабываюць у боскай прысутнасці, называюцца Мукаррабін; старэйшыя з анёлаў пакарання называюцца Карубіян; анёлы міласэрнасці называюцца Руханіян. Усе яны – выбраныя (хаваас), гэта значыць найвышэйшыя з анёлаў.

Яны вышэйшыя за ўсіх людзей, акрамя прарокаў. Праведнікі (саліх) і аўлія з мусульман – больш годныя і вышэйшыя за простых анёлаў. А простыя анёлы – больш годныя за простых мусульман, гэта значыць непаслухмяных і грэшных (фасік).

3. Верыць у кнігі

Ва Кутубіхі: гэта значыць: «Я паверыў у кнігі, якія ніспаслаў Усявышні Аллах». Гэтыя кнігі Усявышні Аллах ніспаслаў: адным прарокам – праз анёла па імені Джыбрыль, даючы адкравенне (вахй), гэта значыць даючы прачытаць; другім – напісанымі на скрыжалі; а трэцім – даючы пачуць без анёла. Усе яны – слова (калям) Усявышняга Аллаха. Яны беспачатковыя і бясконцыя. Яны не створаныя. Гэта не ўласныя словы анёлаў ці прарокаў. Усе кнігі, якія ніспаслаў Усявышні Аллах, – ісціна і праўда. Нам абвешчана сто чатыры нябесныя кнігі. Вядома, што з іх дзесяць сухуф былі ніспасланы Адаму алейхіс-салям, пяцьдзесят сухуф – Шысу (Шыту) алейхіс-салям, трыццаць сухуф – Ідрысу алейхіс-салям і дзесяць сухуф – Ібрахіму алейхіс-салям. Таўрат быў ніспасланы Мусу алейхіс-салям, Забур – Давуду алейхіс-салям, Інджыль – Ісу алейхіс-салям, а Святы Каран – Мухаммаду алейхіс-саляту вас-салям. Святы Каран адмяніў (наскх) усе кнігі і пазбавіў сілы іх палажэнні. У Святым Каране да канца свету ніколі не будзе ні памылкі, ні забытага, ні дадатку, ні недахопу. Усе веды пра мінулае і будучае ёсць у Святым Каране. Таму ён вышэйшы і каштоўнейшы за ўсе кнігі. Найвялікшы цуд (муджыза) нашага ўладара Найшляхетнейшага Пасланніка (саллаллаху алейхі ва саллям) – Святы Каран. Калі б усе людзі і джыны сабраліся разам і стараліся сказаць нешта падобнае да самай кароткай суры Святога Карана, яны не змаглі б. Сёння ўсе людзі павінны ісці за Святым Каранам. Цяпер ні ў адной краіне няма сапраўдных Таўрата і Інджыля. Ёсць скажоныя Евангеллі. Гэтыя кнігі пазней былі скажоны (тахрыф), гэта значыць зменены людзьмі. Але нават калі б яны не былі скажоны, яны не мелі б сілы: усе яны адменены Усявышнім Аллахам.

Святы Каран ніспасылаўся аят за аятам і быў завершаны за 23 гады. Святы Каран мае сілу да Дня ўваскрасення. Ён ахаваны ад таго, каб страціць сілу, і ад таго, каб яго змянілі людзі. Хто верыць, што ў Святым Каране ёсць недахоп ці лішак, той не паверыў ва Усявышняга Аллаха. У святых аятах паводле сэнсу сказана:

«Святы Каран ніспаслалі Мы, і, вядома ж, Мы яго і ахоўваем». (аль-Хіджр, 15:9)

«Святы Каран – вельмі каштоўная, надзвычай моцная (непараўнальная) кніга. Да яе не можа прыйсці ілжывае ні спераду, ні ззаду (ні з якога боку, ніякім чынам не можа ўвайсці нішто беспадстаўнае. Бо) яна ніспаслана Усявышнім Аллахам, які – хакім (у кожным слове і справе якога ёсць мудрасць) і махмуд (варты ўсялякай хвалы)». (Фуссілат, 41:41–42) Святы Каран паведамляе пра шмат якія схаваныя рэчы, што адбыліся ў мінулым і адбудуцца ў будучыні. Тыя, хто яго слухае і чытае, не могуць наталіцца яго смакам. Нават калі стамляюцца, ім не надакучвае. Незлічоныя выпадкі пацвердзілі, што чытанне ці слуханне яго здымае з душы цяжар. Бачылі нават, як некаторых з тых, хто яго чуў, ахопліваў жах і страх, а некаторыя ад гэтага нават паміралі. У многіх заўзятых ворагаў ісламу, калі яны слухалі Святы Каран, сэрцы мякчэлі, і яны прымалі веру.

Святы Каран з таго часу, як быў ніспасланы, не зазнаў ніякай змены і далей не зазнае. Святы Каран – слова Аллаха. Людзі не могуць скласці такую кнігу. Ніхто не змог сказаць нічога падобнага нават да аднаго яго аята. Усе паэты і літаратары, якія жылі дагэтуль, заставаліся бяссільнымі і ў захапленні перад складам (назм) і сэнсам Святога Карана. Пасля таго як наш Прарок (саллаллаху алейхі ва саллям) перайшоў у вечны свет, яго першы халіф хазрат Абу Бакр ас-Сіддык (радыяллаху анху) загадаў сабраць аяты Святога Карана разам. Так з’явіўся Мусхаф. Усе шаноўныя асхабы аднагалосна абвясцілі, што гэты мусхаф – слова Аллаха. Трэці халіф Усман (радыяллаху анху) загадаў перапісаць з гэтага мусхафа яшчэ шэсць асобнікаў і разаслаў іх у некаторыя правінцыі.

Святы Каран трэба чытаць у арыгінале. Тое, што напісана іншымі літарамі, не называецца Святым Каранам. Беручы мусхаф у рукі, трэба мець абдэст, сесці тварам да кіблы і чытаць уважліва, павольна, з пакорай (хушу), гледзячы ў мусхаф і аддаючы кожнаму аяту належнае паводле правілаў таджвіду. Трэба памятаць, што чытаеш слова Аллаха, і выконваць загады і забароны Святога Карана.

4. Верыць у прарокаў

Ва Русуліхі: гэта значыць: «Я паверыў у прарокаў Усявышняга Аллаха». Прарокі былі пасланы, каб давесці людзей да шляху, якім задаволены Усявышні Аллах, і паказаць правільны шлях. Яны – людзі, вышэйшыя, каштоўнейшыя і шаноўнейшыя за ўсіх людзей свайго часу і стварэннем, і норавам, і ведамі, і розумам. У іх няма ніякага дрэннага нораву і ніякіх непахвальных паводзін.

Прарокам уласцівы атрыбут ісмат (беззаганнасць). Гэта значыць, ні да таго, як было абвешчана, што ён прарок, ні пасля гэтага прарок не ўчыняе ніякага граху, ні малога, ні вялікага. Пасля таго як абвешчана, што ён прарок, і пакуль яго прароцтва не распаўсюдзіцца і не стане вядомым, у яго таксама не бывае ні слепаты, ні глухаты, ні іншых падобных заганаў і недахопаў. Прарокаў, якія прынеслі новую рэлігію, называюць расул. Прарокаў, якія не прынеслі новай рэлігіі, а заклікалі людзей да ранейшай рэлігіі, называюць набі. У абвяшчэнні загадаў і ў закліку людзей да рэлігіі Аллаха няма ніякай розніцы паміж расулам і набі. Верыць у прарокаў – значыць, не робячы паміж імі ніякай розніцы, верыць, што ўсе яны праўдзівыя і гавораць праўду. Хто не верыць у аднаго з іх, той не паверыў ні ў аднаго.

Нягледзячы на мноства ворагаў, на насмешкі і крыўды тых, хто не верыў, прарокі абвяшчалі і перадавалі людзям загады Усявышняга Аллаха і не баяліся ворагаў. Каб паказаць, што прарокі праўдзівыя і гавораць праўду, Усявышні Аллах умацаваў іх цудамі (муджыза). Ніхто не змог супрацьстаяць гэтым цудам. Таго, хто прыняў прарока і паверыў у яго, называюць уммай гэтага прарока. У Дзень уваскрасення ім будзе дадзены дазвол заступацца за тых са сваёй уммы, у каго шмат грахоў, і іх заступніцтва (шафаат) будзе прынята. Усявышні Аллах дасць дазвол на заступніцтва і вучоным, праведнікам і аўлія з іх умм і прыме іх заступніцтва.

«Святы Каран ніспаслалі Мы, і, вядома ж, Мы яго і ахоўваем» Аль-Хіджр: 9

Прарокі (алейхімус-салавату ват-таслімат) жывыя ў сваіх магілах жыццём, якога мы не ведаем. Зямля не псуе іх дабраславёных цел. Таму ў святым хадзісе сказана: «Прарокі здзяйсняюць намаз у сваіх магілах». Калі дабраславёныя вочы прарокаў (алейхімус-салям) спяць, вочы іх сэрца не спяць. У выкананні абавязкаў прароцтва і ў тым, што яны валодаюць перавагамі прароцтва, усе прарокі роўныя. Прарокі (алейхімус-салавату ват-таслімат) – з людзей. Ні з джынаў, ні з анёлаў, ні з жанчын прарокаў для людзей не бывае. Джыны і анёлы не могуць падняцца да ступені прарокаў. Прарокі маюць перавагі адзін над адным: напрыклад, паводле такіх пераваг, як шматлікасць іх уммы, вялікія памеры краін, у якія яны былі пасланы, шырокае распаўсюджванне іх ведаў і спазнання (марыфат), большая колькасць і працягласць іх цудаў, асаблівыя каштоўнасці і дабрыні, дадзеныя ім, Прарок апошніх часоў Мухаммад алейхіс-салям вышэйшы за ўсіх прарокаў. Прарокі, якія называюцца Улуль-азм, вышэйшыя за тых, хто да іх не належыць, а расулы – за набі, якія не расулы. Адам алейхіс-салям – Сафіюллах, што значыць чысты чалавек, створаны выбраным па ласцы Усявышняга Аллаха. Нух алейхіс-салям – Наджыюллах, што значыць той, хто заўсёды заняты Усявышнім Аллахам і атрымлівае боскія дары (файз). Ібрахім алейхіс-салям – Халілуллах, бо ў яго сэрцы не было любові ні да аднаго створанага, акрамя любові да Аллаха. Муса алейхіс-салям – Калімуллах, бо ён размаўляў з Усявышнім Аллахам. Іса алейхіс-салям – Рухуллах і Каліматуллах, бо ў яго няма бацькі: ён прыйшоў на свет ад сваёй маці толькі праз боскае слова «Будзь!» Акрамя таго, ён, прамаўляючы пропаведзі, даносіў да вушэй людзей поўныя мудрасці словы Усявышняга Аллаха.

Мухаммад алейхіс-салям, які стаў прычынай стварэння ўсіх створаных і які найвышэйшы, найшаноўнейшы і найкаштоўнейшы з сыноў Адама, – Хабібуллах. Ёсць вельмі шмат сведчанняў таго, што ён – Хабібуллах, і сведчанняў яго велічы і перавагі. Таму пра яго нельга казаць такіх слоў, як «быў пераможаны» ці «пацярпеў паражэнне». У Дзень уваскрасення ён раней за ўсіх устане з магілы.

Ён першым пойдзе на месца збору (махшар). Ён увойдзе ў Рай раней за ўсіх. Яго добры нораў немагчыма пералічыць да канца, і ў чалавека не хопіць сіл, каб яго апісаць.

У Дзень уваскрасення ўсе прарокі будуць у цені пад яго сцягам. Усявышні Аллах загадаў кожнаму прароку: «Калі вы дажывяце да часу, калі прарокам стане Мухаммад алейхіс-салям, Мой Хабіб, якога Я выбраў і палюбіў сярод Маіх стварэнняў, паверце ў яго і дапамажыце яму!» І ўсе прарокі таксама завяшчалі і загадалі гэта сваім уммам. Мухаммад алейхіс-салям – «Хатам аль-анбія» (пячатка прарокаў), гэта значыць, пасля яго ніводзін прарок больш не прыйдзе.

Атрыбуты прарокаў

Трэба верыць, што прарокі (алейхімус-салям) маюць сем атрыбутаў:

1. Ісмат: не ўчыняць грахоў. Прарокі не ўчыняюць ніякага граху, ні малога, ні вялікага, які быў ці будзе харамам у якой-небудзь рэлігіі.

«Прарокі здзяйсняюць намаз у сваіх магілах» Святы хадзіс

2. Аманат: Прарокі ва ўсіх адносінах – людзі, якім можна давяраць. Яны ніколі не здраджваюць даверу.

3. Сідк: Прарокі – праўдзівыя і сумленныя людзі ў сваіх словах, справах і ва ўсіх сваіх паводзінах. Яны ніколі не хлусяць.

4. Фатанат: Прарокі – вельмі разумныя і вельмі праніклівыя людзі. Ні з людзей, якія мелі такія заганы, як слепата ці глухата, ні з жанчын прарок не прыходзіў. 5. Табліг: Усё, што прарокі паведамлялі і тлумачылі людзям, яны даведаліся праз адкравенне (вахй), якое прыйшло ад Усявышняга Аллаха. Ніводзін з загадаў і забарон, якія яны абвясцілі, не быў іх уласнай думкай. Яны абвясцілі ўсё, што ім было загадана. 6. Адалат: Прарокі ніколі не чыняць прыгнёту і несправядлівасці. Ні дзеля каго яны не адыходзяць ад справядлівасці. 7. Амн аль-азл: Іх не пазбаўляюць прароцтва. І на гэтым свеце, і ў вечным свеце яны заўсёды прарокі.

Колькасць прарокаў невядомая. Вядома, што іх было больш за сто дваццаць чатыры тысячы. З іх трыста трынаццаць – расулы. Паміж адным расулам і другім у сярэднім – тысяча гадоў. Сярод расулаў шасцёра – вышэйшыя за астатніх. Іх называюць прарокамі Улуль-азм. Гэта Адам, Нух, Ібрахім, Муса, Іса і Мухаммад Мустафа алейхімус-салям. Вядомыя імёны трыццаці трох прарокаў. Гэта Адам, Ідрыс, Шыт, Нух, Худ, Саліх, Ібрахім, Лут, Ісмаіл, Ісхак, Якуб, Юсуф, Аюб, Шуайб, Муса, Харун, Хідр, Юша ібн Нун, Ільяс, Альяса, Зулькіфл, Шамун, Ішмоіл, Юнус ібн Мата, Давуд, Сулайман, Лукман, Закарыя, Яхья, Узайр, Іса ібн Мар’ям, Зулькарнайн і Мухаммад алейхі ва алейхімус-саляту вас-салям.

Толькі дваццаці васьмі з іх імёны абвешчаны ў Святым Каране. Наконт таго, ці былі прарокамі Зулькарнайн, Лукман, Узайр і Хідр, ёсць рознагалоссе. Хазрат Мухаммад Масум у 36-м лісце 2-га тома піша, што вестка, якая паведамляе, што Хідр алейхіс-салям – прарок, моцная. А ў 182-м лісце ён кажа: тое, што Хідра алейхіс-салям бачаць у выглядзе чалавека і што ён робіць некаторыя справы, не паказвае, што ён жывы. Усявышні Аллах дазволіў, каб яго душу, а таксама душы многіх прарокаў і аўлія бачылі ў выглядзе чалавека. Тое, што іх бачаць, не паказвае, што яны жывыя.

5. Верыць у вечны свет (ахірат)

Валь-яўміль-ахіры: гэта значыць: «Я паверыў у Апошні дзень (дзень ахірату)». Пачатак гэтага часу – дзень, калі чалавек памірае, і ён працягваецца да канца Дня ўваскрасення. Апошнім днём ён называецца таму, што за ім не прыходзіць ноч, або таму, што ён прыходзіць пасля гэтага свету. Калі надыдзе Дзень уваскрасення (кіямат), не абвешчана. Але наш уладар Прарок (саллаллаху алейхі ва саллям) паведаміў пра многія яго прыкметы:

Рэлігійныя веды будуць забыты. Распуста (фіск) і зло памножацца.

Кіраўнікамі стануць бязбожныя, амаральныя і бессаромныя людзі. Загады Усявышняга Аллаха не будуць выконвацца. Харам будуць рабіць усюды. Прыйдзе хазрат Махды. Іса алейхіс-салям сыдзе з неба ў Дамаск. З’явіцца Даджжал. Народы, якія называюцца Яджудж і Маджудж, усюды ўчыняць смуту. Сонца ўзыдзе на захадзе. Будуць вялікія землятрусы. З Емена выйдзе агонь. Нябёсы і горы раскрышацца. Сонца і Месяц пацямнеюць. Моры змяшаюцца, закіпяць і высахнуць…2

Мусульман, якія ўчыняюць грахі, называюць фасікамі. Фасікаў і ўсіх няверуючых у магіле чакае пакаранне. У гэта абавязкова трэба верыць.

Пытанне ў магіле – ісціна. Калі нябожчыка кладуць у магілу, ён ажыве невядомым жыццём і будзе альбо ў спакоі, альбо ў пакутах. Святыя хадзісы ясна паведамляюць, што два анёлы па імені Мункар і Накір прыйдуць у магілу ў невядомым страшным чалавечым выглядзе і будуць задаваць пытанні.3

Пытанні ў магіле, паводле некаторых вучоных, будуць пра некаторыя асновы веры (акаід), а паводле іншых – пра ўсе асновы веры. Таму трэба навучыць дзяцей на памяць такім пытанням і адказам:

«Хто твой Госпад? Хто твой прарок? Якая твая рэлігія? Якая твая кніга? Дзе твая кібла? Які твой мазхаб у веры (ітыкад) і ў справах (амаль)?»

«Мой Госпад – Усявышні Аллах. Мой Прарок – Мухаммад алейхіс-салям. Мая рэлігія – іслам. Мая кніга – Святы Каран. Мая кібла – шаноўная Кааба. Мой мазхаб у веры – Ахль ас-Сунна валь-джамаа, мой мазхаб у справах – мазхаб імама Азама Абу Ханіфы. Я – вернік, я – мусульманін, альхамдулілях».

У кнізе «Тазкірат аль-Куртубі» напісана, што той, хто не належыць да Ахль ас-Сунна, не зможа адказаць правільна. Магіла тых, хто адкажа добра, пашырыцца, і для іх адкрыецца акно ў Рай. Раніцай і ўвечары яны будуць бачыць свае месцы ў Раі, анёлы будуць рабіць ім дабро і даваць радасныя весткі. А калі нябожчык не зможа добра (правільна) адказаць, яго будуць так біць жалезнымі малатамі, што яго крык пачуюць усе стварэнні, акрамя людзей і джынаў. Магіла так звузіцца і так сцісне яго, быццам хоча ўвагнаць яго косці адна ў адну. З Пекла адкрыецца адтуліна. Раніцай і ўвечары ён будзе бачыць сваё месца ў Пекле і ў магіле аж да Дня збору будзе цярпець горкія пакуты.

Трэба верыць, што пасля смерці зноў ажывуць. Пасля таго як косці і мяса згніюць і ператворацца ў зямлю і газ, усё зноў збярэцца разам, душы ўвойдуць у свае целы, і кожны ўстане з магілы. Таму гэты час называецца Днём уваскрасення (кіямат). Усе жывыя істоты збяруцца на месцы збору (махшар).

Кнігі спраў кожнага чалавека прыляцяць да сваіх уладальнікаў. Усё гэта зробіць Усявышні Аллах, Стваральнік зямель і нябёсаў, часцінак і зорак, Валадар бясконцай магутнасці. Пра тое, што так будзе, паведаміў Пасланнік Усявышняга Аллаха, наш уладар (саллаллаху алейхі ва саллям). Тое, што ён сказаў, несумненна праўда. Усё гэта несумненна адбудзецца.

Кнігу праведнікаў (саліх), добрых людзей, ім дадуць з правага боку, а кнігу грэшнікаў (фасік), дрэнных людзей, – ззаду або з левага боку. Усё, добрае і дрэннае, вялікае і малое, зробленае тайна і яўна, будзе ў кнізе. Нават справы, пра якія не ведаюць анёлы Кіраман катыбін, будуць выяўлены – праз сведчанне органаў цела і праз абвяшчэнне Усявышняга Аллаха, – і за ўсё будуць пытаць і патрабаваць адказу. На месцы збору выйдзе на святло кожная тайна, якую пажадае Усявышні Аллах. У анёлаў спытаюць: «Што вы рабілі на землях і на нябёсах?» У прарокаў: «Як вы абвяшчалі рабам рашэнні Усявышняга Аллаха?» А ва ўсіх: «Як вы ішлі за прарокамі? Як вы выконвалі абавязкі, якія вам былі абвешчаны? Як вы шанавалі правы, што ёсць паміж вамі?» На месцы збору тыя, хто мае веру і чые справы і нораў добрыя, атрымаюць узнагароды і дабрыні, а тыя, у каго дрэнны нораў і сапсаваныя справы, атрымаюць цяжкія пакаранні.

«Салават, які прыносяць мне, стане для вас святлом (нур) на мосце Сірат» Святы хадзіс

Усявышні Аллах па сваёй справядлівасці пакарае і за некаторыя малыя грахі, а вернікам, якім пажадае, па сваёй ласцы і дабрыні даруе ўсе вялікія і малыя грахі. Акрамя шырку і нявер’я (куфр), Ён, калі пажадае, даруе любы грэх, а калі пажадае, пакарае і за малы грэх. Ён абвяшчае, што ніколі не даруе таму, хто памёр ідалапаклоннікам (мушрык) і няверуючым. Няверуючыя, якія маюць Пісанне і якія яго не маюць, гэта значыць тыя, хто не верыць, што Мухаммад алейхіс-салям – прарок для ўсіх людзей, і не ўхваляе хоць бы аднаго з рашэнняў (ахкам), якія ён абвясціў, гэта значыць з загадаў і забарон, калі памруць у такім стане, несумненна будуць кінуты ў Пекла і будуць бясконца пакутаваць.

У Дзень уваскрасення будзе невядомы нам Мізан – вымяральная прылада, шалі, каб узважваць учынкі і справы. Зямля і неба змесцяцца на адной яго шалі. Шаля дабрачынстваў светлая і знаходзіцца справа ад Арша, з боку Раю. А шаля грахоў – злева ад Арша, з боку Пекла, у цемры. Справы, словы, думкі і позіркі гэтага свету там набудуць форму: дабро будзе выглядаць светлым, а зло – цёмным і агідным, – і будуць узважаны на гэтых шалях. Гэтыя шалі не падобныя на шалі гэтага свету. Казалі, што цяжэйшая шаля падымаецца ўгору, а лягчэйшая апускаецца ўніз. Паводле часткі вучоных, шаляў будзе некалькі.

Ёсць мост Сірат. Мост Сірат паводле загаду Усявышняга Аллаха будзе пастаўлены над Пеклам. Усім будзе загадана перайсці праз гэты мост. У той дзень усе прарокі будуць маліць: «О мой Госпадзе! Дай выратаванне!» Тыя, каму наканаваны Рай, лёгка пяройдуць мост і пойдуць у Рай. Адны з іх пяройдуць, як маланка, другія – як вецер, трэція – як конь, што імчыць. Мост Сірат – танчэйшы за волас і вастрэйшы за меч. Гэтак жа і на гэтым свеце ісці за ісламам: старацца цалкам ісці за ісламам – гэта як пераходзіць мост Сірат. Тыя, хто тут пераносіць цяжкасць барацьбы з нафсам, там пяройдуць Сірат лёгка і спакойна. Таму Усявышні Аллах назваў правільны шлях, які паказвае іслам, «Сірат аль-мустакім». Гэта падабенства назваў таксама паказвае, што быць на шляху ісламу – гэта як пераходзіць мост Сірат. Тыя, каму наканавана Пекла, упадуць з Сірата ў Пекла. Верыць у мост Сірат – фард, бо мост Сірат пацверджаны святым тэкстам (насс). У Святым Каране паводле сэнсу сказана: «Вядзіце іх да Сірата Пекла і затрымайце! Бо яны адказныя. (Спыніце іх на месцы рахунку! Іх будуць судзіць; іх будуць пытаць пра тое, у што яны верылі і што рабілі.)» (ас-Саффат, 37:23–24)

У кнізе «Нухбат аль-лаалі» сказана: Сірат – гэта мост над Пеклам. У святым аяце паводле сэнсу сказана: «Няма нікога з вас, хто не прыйдзе туды». (Мар’ям, 19:71) Вучоныя Ахль ас-Сунна тлумачылі святы аят «Вы прыйдзеце туды» як праход праз Сірат. [Birgivî Vasiyetnâmesi] У святых хадзісах сказана:

«Над Пеклам будзе пастаўлены мост Сірат. Першы прарок, які пяройдзе праз яго са сваёй уммай, – я». [Бухары] «У таго, хто вельмі любіць маю сям’ю (Ахль аль-Байт) і маіх асхабаў, нага не саслізне, калі ён будзе пераходзіць мост Сірат». [Дайламі]

«У Дзень уваскрасення я стаю ля пачатку моста Сірат і чакаю, пакуль пяройдзе мая ўмма. Усявышні Аллах кажа: „Прасі, чаго пажадаеш, заступайся, за каго хочаш, тваё заступніцтва будзе прынята“. Пасля заступніцтва за маю ўмму я працягваю маліць. Я не сыду са свайго месца, пакуль мой Госпад не скажа мне: „Увядзі ў Рай кожнага з тваёй уммы, хто хоць раз шчыра сказаў Ля іляха ілляллах і памёр з верай“». [Імам Ахмад]

«Праход праз мост Сірат залежыць ад святла (нур) кожнага. Адны пяройдуць Сірат за імгненне вока, другія – як маланка, трэція – як падаючая зорка, чацвёртыя – як конь, што імчыць. А той, у каго святла вельмі мала, будзе поўзаць ніцма. Рукі і ногі ў яго слізгаюць, і ён зноў чапляецца. Нарэшце, поўзаючы, ён выратуецца». [Табарані] «Ніводзін з людзей бідату не зможа перайсці Сірат: ён упадзе ў Пекла». [Ібн Асакір]

«Шмат хто, не ведаючы, што перайшоў Сірат, скажа анёлам: „Дзе ж Сірат і Пекла? Хіба мы іх ужо перайшлі?“ А анёлы адкажуць: „Вы перайшлі Сірат, які над Пеклам; але агонь Пекла адступіў ад вашага святла і быў схаваны“». [аль-Джамі ас-сагір]

«Сірат – танчэйшы за волас і вастрэйшы за меч. Анёлы стараюцца выратаваць вернікаў. Джыбрыль (алейхіс-салям) трымае мяне за пояс. А я малю: „О мой Госпадзе, дай маёй умме выратаванне, выратуй іх!“ У той дзень шмат хто спатыкаецца і падае». [Байхакі]

Некаторыя людзі з уммы нашага ўладара Прарока, устаўшы з магілы, пойдуць проста ў Рай. Анёлы скажуць ім: – Вы праходзілі рахунак? – Не, ніякага рахунку мы не праходзілі. – Вы пераходзілі мост Сірат? – Не, ніякага Сірата мы не бачылі. – Вы бачылі Пекла? – Не, і Пекла мы не бачылі. – Якія ж справы вы рабілі, што прыйшлі проста ў Рай, не праходзячы рахунку і не пераходзячы праз Сірат? – У нас былі дзве якасці. Дзякуючы ім мы атрымалі гэты дар. Мы саромеліся Аллаха і не грашылі нават тады, калі былі адны. І яшчэ мы задавальняліся тым малым пражыткам, які даваў нам Аллах.

«У Раі ёсць дары, якіх ніхто не бачыў, пра якія ніхто не чуў і якіх ніхто нават не можа ўявіць» Святы хадзіс

Анёлы скажуць: «Гэтыя дары належаць вам па праве». [Ібн Хіббан] Калі кажуць «мост Сірат», не трэба думаць, што ён такі, як вядомыя нам масты! Мы ж кажам: «Каб перайсці ў наступны клас, трэба прайсці праз мост экзаменаў». Але экзамен нічым не падобны на мост. Так і мост Сірат зусім не падобны ні на вядомыя масты, ні на мост экзаменаў.4

Ёсць басейн Каўсар, які належыць толькі нашаму ўладару Прароку (саллаллаху алейхі ва саллям). Памерам ён – як месяц шляху. Яго вада бялейшая за малако, а пах прыемнейшы за мускус. Келіхаў вакол яго больш, чым зорак. Хто вып’е з яго адзін раз, той больш ніколі не адчуе смагі, нават калі будзе ў Пекле. Заступніцтва (шафаат) – ісціна. Прарокі, аўлія, праведнікі, анёлы і тыя, каму дазволіць Усявышні Аллах, будуць заступацца, каб былі дараваны малыя і вялікія грахі вернікаў, якія памерлі без пакаяння, і іх заступніцтва будзе прынята.

Рай і Пекла існуюць ужо цяпер. Рай – над сямю слаямі нябёсаў. Пекла – ніжэй за ўсё. Ёсць восем Раёў і сем Пеклаў. Рай большы за зямны шар, за сонца і за нябёсы. Пекла таксама большае за сонца. «Гэты свет для верніка – як турма». [Муслім] «Гэты свет у параўнанні з улоннем маці – Рай, а ў параўнанні з Раем – як сметнік». [Ma’rifetnâme] Хіба можна параўноўваць сметнік з Раем? Як немагчыма дзіцяці ва ўлонні маці ведаць, што яно прыйдзе на свет і сустрэне розныя падзеі, так немагчыма і верніку, які пойдзе ў Рай, ведаць дары, якія ён там атрымае.

У святых хадзісах сказана: «У Раі ёсць дары, якіх ніхто не бачыў, пра якія ніхто не чуў і якіх ніхто нават не можа ўявіць». [Муслім] «Паміж дарамі Раю і дарамі гэтага свету ёсць толькі падабенства назваў». [Байхакі]

Хто верыць у бясконцую магутнасць Усявышняга Аллаха, той павінен верыць ва ўсё, што Ён абвясціў. Велічны Аллах абвяшчае, што ў Раі не будзе ніякай цяжкасці і што жыхарам Раю будзе дадзены кожны дар, якога яны пажадаюць.

Побач з дарамі Раю дары гэтага свету не падобныя нават на іх цень ці малюнак. Як малюнак дрэва і само дрэва – не адно і тое ж, так і дары гэтага свету побач з дарамі Раю. Як Усявышні Аллах з небыцця стварыў дары, уласцівыя гэтаму свету, так і ў вечным свеце Ён з небыцця створыць дары, якія не прыходзяць ні ў думкі, ні ва ўяўленне. Для Усявышняга Аллаха няма нічога цяжкага. У Раі няма ні смутку, ні цяжкасці. Сэнс некалькіх святых аятаў: «Тым, хто робіць дабро, – найпрыгажэйшая ўзнагарода і яшчэ больш (сузіранне хараства Усявышняга Аллаха). Іх твары не пакрые ні чарната (пляма), ні прыніжэнне. Вось яны – жыхары Раю. Яны будуць там заўсёды». (Юнус, 10:26) «Для тых, хто паверыў і рабіў праведныя справы, месцам прыстанку будзе Рай Фірдаўс. Яны будуць там заўсёды і ніколі не захочуць адтуль выйсці». (аль-Кахф, 18:107–108) «Куды б вы ні паглядзелі ў Раі, убачыце багацце дароў і вялікае валоданне (уладу, вялікія дабрыні)». (аль-Інсан, 76:20)

У святых хадзісах таксама сказана: «Усявышні Аллах сказаў: „Я падрыхтаваў для праведнікаў тое, чаго не бачылі вочы, не чулі вушы і што не прыходзіла чалавеку ў думкі“». [Бухары] «Той, хто ўвайшоў у Рай, не памрэ, ён будзе жыць вечна. Ён заўсёды шчаслівы, не смуткуе, не ўпадае ў адчай, яго адзенне не зношваецца, і маладосць яго не праходзіць». [Ібн Абі ад-Дунья] «Жыхары Раю ніколі не хварэюць і не старэюць, ніколі не смуткуюць і заўсёды радасныя». [Муслім] «Калі той, хто ўвайшоў у Рай, скажа: „Сяду на каня“, – ён сядае; калі скажа: „Палячу“, – ён ляціць». [Тырмізі] «Таму, хто будзе на найніжэйшай ступені Раю, скажуць: „Прасі, чаго хочаш“. І ён папросіць усё, што прыйдзе яму ў думкі. Тады яму скажуць: „Табе будзе дадзена ўдвая больш за ўсё, што ты папрасіў“». [Муслім] «Кожнаму будзе 33 гады». [Тырмізі, Куртубі, Наўаві]

6. Верыць у прадвызначэнне (кадар)

Ва біль-кадары хайрыхі ва шаррыхі міналлахі таала: гэта значыць: «Я паверыў у прадвызначэнне (кадар) і ў тое, што дабро і зло – ад Усявышняга Аллаха». Дабро і зло, карысць і шкода, набытак і страта, якія прыходзяць да людзей, – усё адбываецца паводле вызначэння Усявышняга Аллаха.

Тое, што Усявышні Аллах пажадаў існавання нейкай рэчы, называецца кадарам (прадвызначэннем). Стварэнне кадару, гэта значыць прывядзенне ў існаванне таго, існаванне чаго прадвызначана, называецца када. Словы кадар і када ўжываюцца таксама адно замест аднаго. Тое, што будзе ад вечнасці без пачатку да вечнасці без канца, – рэчы, іх уласцівасці, рухі, падзеі – Ён стварае паводле таго, што ведаў у азалі (беспачатковай вечнасці). Усе добрыя і дрэнныя справы людзей, тое, што яны становяцца мусульманамі, і іх нявер’е, усе іх справы, зробленыя па сваёй волі і без волі, стварае Усявышні Аллах. Той, хто стварае і робіць, – толькі Ён. Усё, што ўзнікае праз прычыны, стварае Ён. Ён стварае ўсё праз нейкую прычыну (сабаб). Прарокі, якія былі на найвышэйшай ступені ведаў і навукі і цалкам бачылі ісціны, і вучоныя ісламу, якія ішлі следам за гэтымі вялікімі людзьмі і атрымалі кроплі з мораў іх ведаў, абвяшчаюць, што рэчы, якія сёння лічацца тымі, што паляць ці твораць, – бяссільныя, нікчэмныя пасрэднікі і стварэнні, прычыны, якія ісцінны Творца і Стваральнік паставіў пасярэдзіне. Паліць – Усявышні Аллах.

Ён паліць і без агню. Але Яго звычай – паліць агнём. Калі Ён не захоча паліць, не спаліць і ў агні. Ён не спаліў Ібрахіма алейхіс-салям у агні: паколькі вельмі любіў яго, Ён парушыў свой звычай. Калі б Усявышні Аллах пажадаў, Ён ствараў бы ўсё без прычын: паліў бы без агню, насычаў бы без ежы. Але, праяўляючы ласку і робячы дабро сваім рабам, Ён звязаў стварэнне ўсяго з прычынай. Ён пажадаў ствараць пэўныя рэчы праз пэўныя прычыны. Ён схаваў свае справы пад прычынамі. Ён утаіў сваю магутнасць пад прычынамі. Хто хоча, каб Ён стварыў нейкую рэч, хапаецца за прычыну гэтай рэчы і дасягае яе. Хто хоча запаліць лямпу, карыстаецца запалкамі. Хто хоча атрымаць аліўкавы алей, карыстаецца прэсам. У каго баліць галава, прымае аспірын. Хто хоча пайсці ў Рай і атрымаць бясконцыя дары, ідзе за ісламам. Хто страляе ў сябе з пісталета ці п’е яд, памірае. Хто п’е ваду спацелым, захворвае. Хто ўчыняе грахі і ўпадае ў нявер’е, ідзе ў Пекла. Да якой прычыны хто звернецца, той і дасягне таго, для чаго гэтая прычына зроблена сродкам. Хто чытае мусульманскія кнігі, той пазнае іслам, любіць яго і становіцца мусульманінам. Хто жыве сярод бязбожнікаў і слухае іх словы, становіцца невукам у рэлігіі. Большасць невукаў у рэлігіі застаюцца без веры. Чалавек едзе туды, куды ідзе транспарт, у які ён сеў. Калі б Усявышні Аллах не ствараў свае справы праз прычыны, ніхто ні ў кім не меў бы патрэбы. Кожны прасіў бы ўсё ва Усявышняга Аллаха і ні да чаго не звяртаўся б. Тады паміж людзьмі не засталося б такіх сувязей, як начальнік і служачы, работнік і рамеснік, вучань і настаўнік і шмат іншых чалавечых сувязей, і парадак гэтага і вечнага свету парушыўся б. Не засталося б розніцы паміж прыгожым і брыдкім, добрым і дрэнным, паслухмяным і непаслухмяным.

«Клянуся Усявышнім Аллахам, які даў душы (нафс) дабро і зло: той, хто ачысціў сваю душу ад нявер’я і непаслушэнства, выратаваўся. А той, хто пакінуў яе ў іх, пацярпеў страту» Аш-Шамс: 7–10

ПАГЛЯДЗІМ, ШТО ЗРОБІЦЬ МАЎЛА

Ісціна зло ў дабро ператварае,
Усе Яго справы – цудоўныя,
Не думай, што гэта робіць іншы,
Пасуюць яны адна да адной,
Мудры на ўсё гэта глядзіць,
Што б Ён ні рабіў – усё да ладу,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Ты на Ісціну спадзявайся,
Гора з сэрца прэч прагані,
Даручы Яму ўсё – знойдзеш спакой,
З Госпадам сваім у спакоі будзь,
Будзь цярплівым і задаволеным,
Усе свае справы Яму даручы,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Сэрца сваё да Яго прывяжы,
Справядлівасць прыгнётам не лічы,
Пакінь свае ўласныя задумы,
Скарыся, не гары ў агні,
Спазнай Яго прадвызначэнне,
Цярпі і не стамляйся,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Ён – Халлак і Рахім,
Не кажы: «Чаму гэта так?»
Ён – Раззак і Карым,
Пэўны час так павінна быць,
Ён – Фаал і Хакім,
Глядзі на канец і цярпі,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Ведай Таго, хто ўсе патрэбы спаўняе,
Ні на каго звысоку не глядзі,
Да Яго са сваёй малітвай звяртайся,
Не крыўдзі, сэрцаў не разбівай,
Ад сваіх жаданняў адмоўся,
За свой нафс не заступайся,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Не ўпірайся ні ў якую справу,
Там, дзе застанешся бяссільным,
Калі ўжо сталася – не спрачайся,
Ён раптам адкрые тую заслону,
Гэта ад Ісціны – не адкідай,
Ён вылечыць тую бяду,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Усе справы – ад Ісціны,
Кожную хвіліну Яго ўспамінай,
Марныя гора і трывогі,
Сваю хітрасць адкладзі,
Ён сваю мудрасць ажыццяўляе,
Захапляйся Ісцінай і кажы:
«Паглядзім, што Маўла зробіць,
Паглядзім, што Маўла зробіць,
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць.
Што б ні зрабіў – прыгожа зробіць».
İbrâhim Hakkı Erzurûmî

Усявышні Аллах даў сваім рабам волю (ірада) і зрабіў гэтую іх волю, іх жаданне прычынай стварэння спраў. Калі раб хоча нешта зрабіць, Усявышні Аллах, калі таксама пажадае, стварае гэтую справу. Калі раб не пажадае, Усявышні Аллах таксама не пажадае і гэтага не створыць.

Дзеянні рабоў, якія яны робяць па сваёй волі, узнікаюць з дзвюх рэчаў. Першае – праз волю і здольнасць раба. Таму дзеянні раба, гэта значыць тое, што задуманыя справы робяцца органамі (членамі цела), называюцца «касб» (набыццё); касб – уласцівасць чалавека. Другое – праз тое, што Усявышні Аллах іх стварае, прыводзіць у існаванне. Загады і забароны Усявышняга Аллаха, тое, што Ён дае саваб і карае, – таму, што ў чалавеку ёсць касб. Усявышні Аллах сваім беспачатковым (азалі) веданнем ведае ўсё мінулае і будучае. Напрыклад, Ён ведае, ці застанецца няверуючы няверуючым назаўсёды. Ён ведае, як адбудзецца тое, што павінна адбыцца. Рухі ўсіх жывёл, раслін, нежывых рэчаў, цвёрдых цел, вадкасцей, газаў, зорак, малекул, атамаў, электронаў, электрамагнітных хваль, карацей – кожнага існага, фізічныя з’явы, хімічныя рэакцыі, ядзерныя рэакцыі, абмен энергіяй, фізіялагічныя працэсы ў жывых істотах, існаванне ці неіснаванне кожнай рэчы, добрыя і дрэнныя справы рабоў, тое, што яны атрымаюць за іх адплату на гэтым свеце і ў вечным свеце, і ўсё астатняе ў азалі было ў веданні Усявышняга Аллаха. Усё гэта Ён ведаў у азалі. У календарах, вылічыўшы, запісваюць, калі цягам года сонца ўзыходзіць і калі заходзіць. Сонца ўзыходзіць і заходзіць у той час, які паказаны ў календары. Але сонца ўзыходзіць і заходзіць у вядомы час не таму, што так напісана ў календары. Тое, што гэта запісана ў календары, не ўплывае на ўзыход і заход сонца. Так і Усявышні Аллах, ведаючы, што здарыцца з людзьмі, запісаў гэта на Захаванай Скрыжалі (Лаўх аль-махфуз). Тое, што Усявышні Аллах абвяшчае, што некаторыя людзі будуць пазбаўлены долі, – таму, што яны па ўласным жаданні хочуць застацца ў нявер’і і не хочуць прыняць веру. Не таму яны няверуючыя, што так паведаміў Усявышні Аллах. У Святым Каране Ён кажа: «Велічны Аллах навучыў чалавека дабру і злу (або паслушэнству і граху) і іх станам і даў чалавеку выбар (права выбару, ірада аль-джузія), каб ён мог рабіць адно з іх. Хто ачысціў сваю душу (ачысціў яе ад заганаў і напоўніў годнымі якасцямі), той выратаваўся. А хто пакінуў сваю душу ў граху, невуцтве і аблудзе, той пацярпеў страту». (аш-Шамс, 91:7–10) Чалавек свабодны карыстацца сваёй частковай воляй (ірада аль-джузія); ён не прымушаны. Гэта значыць, калі частковую волю скіроўваюць на дабро, Усявышні Аллах стварае дабро, а калі на зло – стварае зло. Раб карыстаецца сваёй частковай воляй, а Усявышні Аллах стварае. [İrade-i cüziyye risalesi] Значыць, таму, хто хоча дабра, Ён дае дабро, і той атрымлівае долю. Таму, хто хоча зла, Ён дае зло, і той застаецца без долі. Тут няма ніякага прымусу. Гэта значыць, Усявышні Аллах не прымушае грашыць і сілай не кідае ў Пекла. У выніку не адбываецца нічога, што супярэчыла б справядлівасці. Усявышні Аллах абвясціў, што дасць узнагароду сваім рабам, якія выконваюць загады і асцерагаюцца забаронаў, а тым, хто робіць наадварот, – пакаранне.