APA KAN
Ọ̀gá wa, Anabi, Sultan ti àwọn ayé

Ìṣẹ̀dá nûr (ìmọ́lẹ̀) ìbùkún Rẹ̀

“Iwọ, iyẹn ni, nûr rẹ ti de ọdọ rẹ lẹhin ti o ti gbe nigbagbogbo lati ọdọ eniyan kan ti o tẹriba (ti n ṣe sajda) si ekeji.”
Ash-Shu’arâ’: 219

Allahu taâlâ, niwaju ohun gbogbo, iyẹn ni, ṣaaju ki O to ṣẹda ohunkohun, o ṣẹda nûr ibukun (imole) ti Anabi olufẹ wa Muhammad ‘alaihis-salâm. Pupọ julọ awọn ọjọgbọn wa ti Tafsîr (itumọ Al-Qur’an), ati Hadîth (awọn ọrọ Anabi alaihis-salâm) ti sọ pe: “Janâb al-Haqq ṣẹda nkan kan ti o jẹ latîf (ti a ko le fi oju ri) ti o si tobi lati inu nûr ti ara Rẹ, O si mu gbogbo agbaye wa si aye lati inu rẹ. Nkan yii ni a npe ni “Nûr al-Muhammadî”. Ibẹrẹ ati orisun ti gbogbo awọn ẹmi ati awọn nkan jẹ nkan yẹn.”

Ni ọjọ kan, Jâbir ibn Abdullah, ọkan ninu Ashâb al-kirâm, beere, “Iwọ Rasûlallah! Kini Allahu taâlâ ṣẹda ṣaaju ohun gbogbo?” Ó dáhùn pé, “Níwájú ohun gbogbo, Ó dá nûr Wòlíì yín, ìyẹn ni nûr mi, láti inú nûr ti ara Rẹ̀. Ko si Lawh (Pátákó Kádàrá), Qalam (Gègé Kádàrá), Jannah, Jahannam, angẹli, samâwât (awọn ọrun), ard (ilẹ), oorun, oṣupa, eda eniyan tabi jinns lẹhinna.”

Nigba ti a ṣẹda Âdam alaihis-salâms ọkan ati ara ibukun, Nûr al Muhammadî ni a fi si aarin oju oju meji Rẹ. Nigbati a fi ẹmi Rẹ fun Un, Âdam alaihis-salâm ṣe akiyesi pe nûr kan wa, ti o nmọlẹ bi ìràwọ̀ Àríwá (Kutup yıldızı), ni iwaju Rẹ.

Nigbati a ṣẹda Âdam alaihis-salâm, O loye, nipasẹ awokose, Janâb al-Haqq n ba a sọrọ bi Abû Muhammad, iyẹn ni, baba Muhammad. O beere, “Rabbi mi! Kini idi ti o fi fun mi ni orukọ Abû Muhammad?” Allahu taâlâ sọ fun Un pe, “Iwọ âdam! Gbe ori rẹ soke!” Nigbati Âdam alaihis-salâm gbe ori Re soke, O ri oruko Ahmad, ti a ko lati nûr, ti Anabi olufẹ wa (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) lori Arsh al-a’lâ5. Nigbana ni o beere pe, “Rabb mi! Tani eyi?” Allahu taâlâ sọ pé, “Wòlíì kan láti inú àwọn àtọmọdọ́mọ rẹ ni èyí. Orukọ rẹ ni Ahmad ni awọn ọrun, Muhammad lori aiye. Ti kii ba ṣe fun Rẹ, Emi kii ba ti ṣẹda rẹ. Bẹ́ẹ̀ ni Emi kì bá ti ṣẹda ilẹ̀ ati ọ̀run.”6

Gbigbe nûr Rẹ lati iwaju mímọ́ si iwaju mímọ́

Nigba ti a da Âdam alaihis-salâm, Anabi olufẹ wa Muhammad ‘alaihis-salâm, nûr ìbùkún Rẹ̀ ni a fi si iwaju Rẹ. Nûr yẹn bẹ̀rẹ̀ sí í tàn sí iwájú orí Rẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí a ti kọ ọ́ ní “Tafsîr al-Mazharî”, láti ìgbà Âdam ‘alaihis-salâm, nûr yìí kọjá lọ́wọ́ àwọn bàbá mímọ́ sí àwọn ìyá mímọ́, ó sì dé ọ̀dọ̀ Ọ̀gá wa, Anabi. Allahu taâlâ sọ eyi ni âyat al-karîma:

“Iwọ, iyẹn ni, nûr rẹ ti de ọdọ rẹ lẹhin ti o ti gbe nigbagbogbo lati ọdọ eniyan kan ti o tẹriba (ti n ṣe sajda) si ekeji.”7

O ti kede ni Hadîth ash-sharîf, “Allahu taâlâ ṣẹda eniyan. Ó dá mi láti inú àwọn ènìyàn tí ó dára jùlọ. Lẹhinna O mu awọn eniyan wọnyi ti o dara julọ (ni Arabia). O si ṣe mi lati wọn. Lẹhinna yan awọn ile ti o dara julọ, ti o dara julọ ti awọn idile, O ṣẹda mi lati ọdọ wọn. Nitorina, ọkàn mi ati ara mi ni o dara julọ ti awọn ẹda. Ìran mi àti àwọn baba ńlá mi ni ó dára jùlọ nínú ọmọ ènìyàn.”

O ti kede ni Hadîth ash-sharîf miiran, “Allahu taâlâ ṣẹda ohun gbogbo laisi nkankan. Ninu ohun gbogbo, O fẹran eniyan o si jẹ ki wọn niyelori. Ti eda eniyan, O ṣe awọn ti O yan lati gbe ni Arabia. Ati ti awọn olokiki ni Arabia, O yan mi. O gbe mi si laarin awọn olokiki, ti o dara julọ ninu awọn eniyan ti gbogbo ọjọ ori. Nítorí náà, àwọn tí wọ́n nífẹ̀ẹ́ àwọn ará Arébíà tí wọ́n ṣègbọràn sí mi, nífẹ̀ẹ́ wọn nítorí mi. Awọn ti o korira si wọn jẹ ikorira si mi.”

Haqq taâlâ ṣẹda Âdam,
Ṣe ọṣọ awọn agbaye pẹlu Âdam.
Olohun pase fun awon angeli lati se sajda fun Âdam,
Ó fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbùkún fún un.
O fi nûr Mustafâ si iwaju Re,
O ni, mọ pe eyi ni nûr ti olufẹ mi.
Nûr yẹn tẹ̀dó sí iwájú orí Rẹ̀,
Fun awọn ọjọ ori, pẹlu Rẹ, o duro.
Mọ pe, lẹhinna o kọja ni iwaju ti Hawwâ (Efa),
O duro pẹlu rẹ, paapaa, fun ọpọlọpọ awọn osu ati ọdun.
A bi Shîs, o kọja si ọdọ Rẹ, nûr,
Lori iwaju Re, o fi nûr han.
O de Ibrâhîm ati Ismâîl paapaa,
Ọrọ naa yoo pẹ ti mo ba sọ iyokù fun ọ.
Ni ọna yii, ti a so pọ̀ ti a si dapọ̀,
Titi di Mustafâ, o de.
Fun aanu fun awọn aye ti de,
Ó dé ọ̀dọ̀ Rẹ̀, ó dúró lọ́dọ̀ Rẹ̀.
Ti o ba fẹ sa fun ina,
Sọ as-salât pẹlu ifẹ ati itara.

Nítorí pé Âdam ‘alaihis-salâm, ènìyàn àkọ́kọ́ tí a dá, gbé èérún (zarra) ti Muhammad ‘alaihis-salâm, nûr Rẹ̀ ń tàn ní iwájú orí Rẹ̀. Èérún yìí kọjá sí Hadrat Hawwâ, láti ọ̀dọ̀ rẹ̀ sí Shîs ‘alaihis-salâm; bẹ́ẹ̀ ni ó ń kọjá láti ọ̀dọ̀ àwọn ọkùnrin mímọ́ sí àwọn obìnrin mímọ́, àti láti ọ̀dọ̀ àwọn obìnrin mímọ́ sí àwọn ọkùnrin mímọ́. Nûr Muhammad ‘alaihis-salâm kọjá láti iwájú mímọ́ sí iwájú mímọ́ pẹ̀lú èérún náà.

Nigbakugba ti awọn angẹli ba wo oju Âdam alaihis-salâm, wọn yoo ri nûr Muhammad ‘alaihis-salâm ni iwaju Rẹ, wọn yoo si ṣe istighfâr (bibeere idariji) fun Âdam ‘alaihis-salâm.

Nigbati O fẹ́ kú, Âdam alaihis-salâm sọ fun ọmọ Rẹ, Shîs alaihis-salâm, “Ọmọ mi! Nûr yii ti n tan si iwaju rẹ ni nûr ti Anabi ikẹhin, Muhammad ‘alaihis-salâm. Fi nûr yii fun awọn obinrin mimọ ati mimọ, ti wọn gbagbọ ninu Allah, ki o si sọ fun ọmọ rẹ lati ṣe bẹ́ẹ̀ ninu ìfẹ́ ìkẹyìn rẹ!”

Titi di igba ti o fi de Muhammad ‘alaihis-salâm, gbogbo baba ni ki awon omo won se bee. Olukuluku wọn mu ifẹ yii ṣẹ nipa gbigbeyawo awọn ọlọla julọ, ọmọbirin mimọ julọ. Nûr, tí ń gba iwájú orí àwọn ọkùnrin àti obìnrin mímọ́ wọ̀nyí kọjá, dé ọ̀dọ̀ olówó rẹ̀. Ti ọkan ninu awọn baba ńlá Rasûlullah ba ti ni ọmọkunrin meji tabi ti ẹya kan ba ti pin si ẹka meji, nûr Anabi Muhammad ‘alaihis-salâm yoo wa ni apa ti o lọla julọ ti o si ni ibukun julọ. Ní ọ̀rúndún kọ̀ọ̀kan, ẹni tí ó jẹ́ baba ńlá Rẹ̀ hàn gbangba láti ọ̀dọ̀ nûr ní iwájú orí rẹ̀. Ila ti o yato si wa ti o gbe nûr Re; ní ọ̀rúndún kọ̀ọ̀kan; ẹni tí ó wá láti ìlà ìdílé yìí yóò ní ojú tí ó lẹ́wà gan-an tí ó sì ní ìmọ́lẹ̀. Pẹlu nûr yii, o jẹ iyatọ laarin awọn arakunrin rẹ, ẹya ti o jẹ tirẹ si ga julọ ati ọlá ju awọn ẹya miiran lọ”8

“Ọmọkunrin mi! Nûr yii didan lori rẹ iwaju ni nûr ti Hadrat Muhammad, Anabi ikẹhin. Fi nûr yii ranṣẹ si mimọ ati mimọ obinrin, ti o gbagbo ninu Allah, ki o si sọ fun ọmọ rẹ lati ṣe bẹ ninu rẹ ìbéèrè tó kẹ́yìn!”
Âdam alaihis-salâm

Ninu ọkan ninu awọn Hadîth ash-sharîfs, Ọga wa, Anabi sọ pe, “Ko si ọkan ninu awọn baba-nla mi ti o ṣe agbere. Allahu taâlâ ṣe mi lati ọdọ awọn baba oniwa rere ati rere ati awọn iya mimọ. Ti ọkan ninu awọn baba-nla mi ba ti ni ọmọkunrin meji, Emi yoo wa ninu eyi ti o ni ibukun julọ, ti o dara julọ ninu wọn.”

Nûr yii, ti a gbe lati ọdọ ọmọ si ọmọ lati Âdam alaihis-salâm, de Târûh, o si kọja lati ọdọ rẹ lọ si ọdọ ọmọ rẹ Ibrâhîm (Abrahamu) alaihis-salâm, lẹhinna si ọmọ rẹ Ismâîl (Ishmael) alaihis-salâm. Nûr yii tàn si iwaju Rẹ bi oorun, lẹhinna gbe lọ si ọkan ninu awọn ọmọ Rẹ, Adnân, lati ọdọ rẹ si Ma’âdd, lati ọdọ rẹ si Nizâr. Nigba ti a bi Nizâr, baba rẹ Maâdd, ni inu-didun lati ri nûr ni iwaju ọmọ rẹ, ṣe ajọdun kan o si sọ pe, “Ayẹyẹ yii jẹ ohun kekere fun iru ọmọkunrin bẹẹ,” bayi nfa orukọ rẹ lati wa bi Nizâr, itumo ohun kekere kan. Lẹ́yìn rẹ̀, nûr náà gbéra tẹ̀ léra títí tí ó fi dé olówó rẹ̀ gan-an, Wòlíì olùfẹ́ wa Khâtam al-Anbiyâ Muhammad ‘alaihis-salâm.

Ọ̀gá wa, Anabi sọ ninu Hadîth ash-sharîf, “Emi ni Muhammad, ọmọ Abdullah, Abdulmuttalib (Shayba), Hâshim (Amr), Abd al-Manâf (Mugîra), Qusayy (Zayd), Kilâb, Murra, Ka’b, Luwayy, Ghâlib, Fihr, Mâlik, Nadr, Kinâna, Khuzayma, Mudrika (Âmir), Ilyâs, Mudar, Nizâr, Ma’add, Adnân. Nigbakugba ti idile mi ba yapa si meji, dajudaju Allahu taâlâ gbe mi si ẹgbẹ ti o dara julọ...”9

Ninu Hadîth ash-sharîf miiran, O ni, “Ninu awon omo Ibrâhîm, Allahu taâlâ yan Ismâîl. Ati ninu awọn arọmọdọmọ Ismâîl, O yan idile Kinâna. Ati ninu awọn ọmọ Kinâna, O yan idile Quraysh. Ati ninu awọn arọmọdọmọ Quraysh, O yan idile Hâshim. Ati ninu awọn ọmọ Hâshim, O yan idile Abdulmuttalib. Ati ninu wọn O yan mi.”10

Ila ola ti Ọga wa, Anabi titi di Adnân:
Muhammad ‘alaihis-salâm

Abdullah

Abdulmuttalib (Shayba)
Hâshim (Amr)
Abd al-Manâf (Mugîra)
Qusayy (Zayd)
Kilâb
Murra
Kâ’b
Luwayy
Ghâlib
Fihr
Mâlik
Nadr
Kinâna

Khuzayma

Mudrika (Âmir)
Ilyâs
Mudar
Nizâr
Ma’add
Adnân

Hadrat Abdulmuttalib, Baba agba Re

Ọ̀gá wa, Anabi (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) wa lati ọdọ awọn ọmọ Hâshim (Ẹbi Hâshim) ti ẹya Quraysh. Baba re ni Abdullah. Baba Abdullah ni Shayba. Shayba, baba agba ti Anabi wa, ni a bi ni Medîna. Shayba jẹ ọmọde nigbati baba rẹ, Hâshim, ku. Lọ́jọ́ kan, ó ń ṣe tafàtafà pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ níwájú àwọn ẹ̀gbọ́n ìyá rẹ̀ nílé. Àwọn àgbàlagbà tí wọ́n ń wò wọ́n, tí wọ́n rí nûr ní iwájú orí Shayba, rò pé ọmọ ọlọ́lá ni òun, ó sì gbóríyìn fún un. Nigbati o kan Shayba lati ta ọfa, o na ọrun rẹ o si ta ọfa naa si ibi-afẹde. Nigbati ofa naa lu ibi-afẹde, o sọ ni idunnu, “Emi ni ọmọ Hâshim. Nitoribẹẹ, ọfa mi yoo lu ibi-afẹde rẹ.” Wọn loye lati awọn ọrọ rẹ pe o jẹ ọmọ Hâshim ti Mekka. Hâshim ti ku tẹlẹ ṣaaju eyi.

Nigbati eniyan kan lati idile Abd al-Manâf pada si Mekka, o sọ fun Muttalib, arakunrin Hâshim, “Ọmọ arakunrin rẹ Shayba, ti o wa ni Medîna, jẹ ọmọ ọlọgbọn pupọ. Nûr tun wa ni iwaju rẹ, eyiti gbogbo eniyan nifẹ si. Ṣe o tọ lati ya iru ọmọ ti o niyelori kuro ni ẹgbẹ rẹ?” Bayi, Muttalib lọ si Medîna lẹsẹkẹsẹ o si mu ọmọ arakunrin rẹ Shayba lọ si Mekka. Nigbati awọn eniyan beere tani ọmọ yii, yoo sọ pe, “Ẹrú mi ni”. Lẹhin iyẹn, a pe Shayba ni Abdulmuttalib, eyiti o tumọ si ẹrú Muttalib.11

Abdulmuttalib duro pẹlu aburo baba rẹ Muttalib titi o fi ku. Ara ibukun re fun ni olfato musk. Ni iwaju rẹ, nûr ti Allahu taâlâ habîb Muhammad ‘alaihis-salâm tàn; yóò tan àwọn àǹfààní àti ìbùkún jáde. Nigbakugba ti iyan ba wa ti ojo ko si rọ, awọn ara Mekka yoo mu u wá si Oke Thabir wọn yoo si bẹbẹ fun u lati gbadura si Allahu taâlâ. Oun ko ni kọ ẹnikẹni ati pe yoo gbadura si Allahu taâlâ fun ojo. Allahu taâlâ yóò gba àdúrà rẹ̀ nítorí nûr ti Wòlíì olùfẹ́ wa, yóò sì rán òjò púpọ̀. Nitorinaa, iye ati igbẹkẹle ti Abdulmuttalib pọ si lojoojumọ. Awọn ara Mekka yan u gẹgẹbi olori wọn. Kò sẹ́ni tó ṣàìgbọràn sí i, àwọn tó sì wà lábẹ́ àṣẹ rẹ̀ rí ìrọ̀rùn àti àlàáfíà. Awọn alakoso akoko naa tun mọriri iwa-rere ati titobi Abdulmuttalibs. Shah ara ilu Iran nikan ni o ṣe ilara rẹ ati pe o ni ọta si i ni gbangba ati ni ikọkọ.

Abdulmuttalib je hanîf; iyẹn ni, Musulumi ni. O wa ninu ẹsin ọkan ninu awọn baba rẹ, Ibrâhîm alaihis-salâm12, ti o wa ni ọna tawhîd, eyi ti i ṣe igbagbọ ninu wiwa Allah ati isokan Rẹ, ẹni ti ko ronu ohunkohun bikoṣe Oun ati ẹniti o jẹ hanîf. Nítorí ìdí yìí, kò jọ́sìn òrìṣà rí, kò tilẹ̀ sún mọ́ wọn. Ni ayika Kâba, yoo gbadura si ati sin Allahu taâlâ.

Zamzam

Ni ojo kan, ninu ala re, enikan so pe, “Iwo Abdulmuttalib! Dide ki o ma wà Tayyiba!” Ni ọjọ keji, o sọ pe, “Dide, ma wà Barra!” Ni ọjọ kẹta, lẹẹkansi, eniyan kanna paṣẹ, “Dide, ma wà Madnûna!” Awọn ala ko duro. Ni ọjọ kẹrin, nigbati eniyan kanna sọ pe, “Iwọ Abdulmuttalib! Dide, ma wà kanga Zamzam!” Abdulmuttalib beere, “Kini Zamzam? Nibo ni kanga naa wa?” Eniyan yẹn sọ pe, “Zamzam jẹ omi ti ko dinku rara, ati pe isalẹ rẹ ko le de ọdọ. O ti to fun awọn alhaji ti o wa lati gbogbo agbala aye. O wa lati ibi ti Jabrâîl alaihis-salâm ti lu apakan rẹ. O jẹ omi ti Allahu taâlâ ṣẹda fun Ismâîl alaihis-salâm. O npa ongbẹ. O

Kanga Zamzam wa ni idakeji igun Hajar al-Aswad ni Masjid al-Harâm. O ní ẹgba okuta. Ilẹ-ilẹ rẹ jẹ okuta didan o si rọ si awọn odi. Abdulhamid Han I ni o kọ kanga naa ki omi ma baa jo. Iṣẹ ọnà ẹlẹwa yii, eyiti o jẹ ohun-iranti iyebiye ti itan, ni a wó lulẹ ni ọdun 1963. Ẹnu kanga naa ati awọn mita diẹ ni ayika rẹ ni a sọ silẹ ni awọn mita pupọ lati ilẹ. Lẹ́yìn náà, wọ́n bò ó pátápátá, wọ́n sì fi òkúta mábìlì lélẹ̀. Bayi kanga yii ko han.

“Zamzam kun awọn ti ebi npa o si mu awọn alaisan larada.”
Hadîth
ash-sharîf

nyó awọn ti ebi npa. O mu awọn alaisan larada. Emi yoo sọ aaye rẹ fun ọ. Ibi kan wa ti awọn eniyan ti ju awọn iyokù nigba ti wọn ba rubọ. Nigbati o ba wa nibẹ, ẹyẹ ìwò kan ti o ni ṣóńṣó pupa yoo wa. Yóò fi ṣóńṣó rẹ̀ ha ilẹ̀. Iwọ yoo tun rii itẹ-ẹiyẹ èèrà nibiti ẹyẹ kuroo ti yọ. Iyẹn ni ibi ti Zamzam wa.”13

Ni owurọ, Abdulmuttalib, pẹlu ọmọ rẹ Hârith, lọ si Kâba o si bẹrẹ si duro ni ifojusona. Ní àkókò kan, gẹ́gẹ́ bí a ti sọ nínú àlá, ẹyẹ ìwò kan tí ó ní ṣóńṣó pupa kan wá, ó sì gúnlẹ̀ sórí kòtò kan ó sì bẹ̀rẹ̀ sí fi ṣóńṣó rẹ̀ lu ilẹ̀. Itẹ èèrà kan farahan. Lẹsẹkẹsẹ Abdulmuttalib ati ọmọ rẹ bẹrẹ si walẹ. Lẹhin igba diẹ, ẹnu kanga ni a ri. Nigba ti Abdulmuttalib ri bee, o bere si wipe takbir, “Allahu akbar, Allahu akbar!”

Awọn Qurayshîs, ti wọn ti n wo wiwa kanga naa ni pẹkipẹki lati ibẹrẹ, sọ fun u pe, “Iwọ Abdulmuttalib! Eyi ni kanga baba wa, Ismâîl. A tun ni ẹtọ si rẹ. O gbọdọ ṣe wa ni alabaṣepọ ni iṣẹ yii.” Abdulmuttalib kọ eyi lẹsẹkẹsẹ o si dahun pe, “Rara! Iṣẹ yii jẹ iṣẹ ti a ti fi fun mi nikan.” Lori eyi, awọn Qurayshîs sọ pe, “Iwọ nikan wa. O tun ko ni ẹnikan bikoṣe ọmọkunrin kan. Ko ṣee ṣe fun ọ lati bori wa.”

Inú rẹ̀ bà jẹ́ gan-an torí pé wọ́n ń dójú tì í torí pé kò ní ẹnikẹ́ni. O gbe ọwọ rẹ si ọrun o si bẹbẹ fun Allahu taâlâ, “Iwọ Rabb mi! Fun mi ni ọmọkunrin mẹwa. Ti o ba gba adura mi, Emi yoo fi ọkan ninu wọn rubọ ni Kâ’ba.”14

Abdulmuttalib ro pe n walẹ ti di ewu ati pe awọn ija iwa-ipa le wa nitori abajade. Nitorinaa, o dẹkun wiwa walẹ o gbiyanju lati de adehun kan. Ó ní kí adájọ́ kan bójú tó ọ̀ràn náà. Nígbẹ̀yìngbẹ́yín, wọ́n pinnu pé aláfọ̀ṣẹ kan ní Damasku yóò rí ojútùú kan. Wọ́n gbéra pẹ̀lú àwùjọ àwọn olókìkí Quraysh. Ẹgbẹ́ arìnrìn-àjò (kárááfánì) náà kò lè tẹ̀síwájú nitori aito omi ati iwọn otutu ti o ga. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ohun kan ṣoṣo tí wọ́n fẹ́ ni láti rí omi, kò ṣeé ṣe ní àárín aṣálẹ̀.

Nigbati gbogbo eniyan ti padanu ireti, Abdulmuttalib kigbe pe, “Wa! Wa! Ẹ péjọ! Mo ti ri omi to fun ọ ati fun awọn ẹranko rẹ.” Nigba ti Abdulmuttalib, ti o gbe nûr ibukun ti Muhammad ‘alaihis-salâm, n wa omi, ẹsẹ rakunmi rẹ kọ lu okuta nla kan, nigbati okuta naa si yí, omi jade lati abẹ rẹ. Gbogbo eniyan wa ni ṣiṣe ti wọn si mu titi ti wọn fi yó ti ara wọn si sọji.

Awọn Qurayshîs, ni rilara itiju lẹhin itọrẹ Abdulmuttalib yii, sọ pe, “Iwọ Abdulmuttalib! Bayi, a ko ni nkankan lati sọ si ọ. Iwọ ni eniyan ti o yẹ julọ lati ṣawari kanga Zamzam naa. A ko ni jiyan pẹlu rẹ ninu ọran yii lẹẹkansi. Ko si idi kan mọ lati lọ si adajọ. A n pada si ile,” wọn si bẹrẹ irin ajo lọ si Mekka. Abdulmuttalib, nitori ti nûr ti n tan si iwaju rẹ, ni a fun ni ọla ti wiwa kanga Zamzam naa.15

Ọmọ Ìrúbọ

Lẹhin ti o ṣii kanga Zamzam, ogo Abdulmuttalibs ati olokiki pọ si paapaa diẹ sii. Awọn ọdun kọja. Lehin ti o ti gba adura ododo rẹ, Janâb al-Haqq fun u ni ọmọkunrin mẹwa yatọ si Hârith ati ọmọbinrin mẹfa. Orukọ awọn ọmọ wọnyi ni: Qusam, Abû Lahab, Abdulka’ba, Hajl, Zubayr, Abû Tâlib, Abdullah, Gaydak, Dirâr ati Muqawwim (Hamza ati Abbâs ko tii bi). Awọn ọmọbirin rẹ ni Safiyya, Âtiqa, Umm al-Hakîm Baydâ, Barra, Umayma ati Arwâ. Lara awọn ọmọ rẹ, Abdulmuttalib fẹràn Abdullah julọ. Nitoripe nûr ti o wa ni iwaju ara rẹ ti bẹrẹ si tan lori Abdullah

Ni ojo kan, ninu ala re, won so fun un pe, “Iwo Abdulmuttalib! Mu ẹjẹ rẹ ṣẹ!” Ni owurọ, Abdulmuttalib fi àgbo kan rubọ. Nínú àlá rẹ̀ lálẹ́ ọjọ́ yẹn, wọ́n pàṣẹ fún un pé, “Rú ẹbọ tí ó tóbi ju ìyẹn lọ!” Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó fi màlúù rúbọ ní òwúrọ̀, ó gba àṣẹ kan náà nínú àlá rẹ̀, “Rú ẹbọ tí ó tóbi ju ìyẹn lọ!” O beere, “Kini o tobi ju eyi lọ?” Lẹ́yìn náà, wọ́n sọ pé, “Ìwọ ti jẹ́jẹ̀ẹ́ láti fi ọ̀kan lára àwọn ọmọ rẹ rúbọ bí wọ́n bá fún ọ ní ọmọkùnrin mẹ́wàá. Mu ẹjẹ rẹ ṣẹ!”

Lọ́jọ́ kejì, Abdulmuttalib kó àwọn ọmọ rẹ̀ jọ, ó sì sọ fún wọn nípa ẹ̀bẹ̀ tó ṣe ní ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn. Lẹ́yìn náà, ó sọ fún àwọn ọmọ rẹ̀ pé òun gbọ́dọ̀ fi ọ̀kan nínú wọn rúbọ. Kò sí ọ̀kankan nínú àwọn ọmọ rẹ̀ tí ó tako rẹ̀. Síwájú sí i, wọ́n gbà nípa sísọ pé, “Baba wa! Mu ẹjẹ rẹ ṣẹ! O ni ominira lati ṣe ohunkohun ti o fẹ.” Abdulmuttalib ṣẹ́ kèké láti mọ ọmọ tí yóò fi rúbọ. Kèké náà mú Abdullah, ẹniti o jẹ ọmọ ayanfẹ julọ Abdulmuttalibs, ati ẹniti o gbe nûr ti Allahu taâlâ habîb Muhammad ‘alaihis-salâm. Abdulmuttalib ta gbọ̀n-ọ́n fún ìṣẹ́jú kan, omijé sì kún ojú rẹ̀. O gbọdọ mu ileri re ṣẹ si Allahu taâlâ. O mu ọbẹ rẹ ati ọmọ ayanfẹ rẹ Abdullah o si de Kâba lati mu ẹjẹ rẹ ṣẹ si Rabb rẹ. Baba tí omijé ń bọ́ lójú rẹ̀ ṣe gbogbo awọn igbaradi lati rubọ Abdullah. Nibayi, awọn olokiki ti Quraysh n tẹle iṣẹlẹ naa ni iyalẹnu. Lara wọn, aburo iya Abdullah sọ pe, “Iwọ Abdulmuttalib! Duro! A ko gba lati pa ọmọ rẹ. Ti o ba ṣe bẹ, yoo di aṣa laarin awọn Qurayshîs. Gbogbo ènìyàn yóò jẹ́jẹ̀ẹ́ ọmọ rẹ̀ fún ìrúbọ, wọn yóò sì gé e. Maṣe ṣeto apẹẹrẹ fun iyẹn. Gba itẹlọrun Rabbi rẹ ni ọna ti o yatọ.” Lẹ́yìn náà, ó dábàá pé, “Béèrè lọ́wọ́ aláfọ̀ṣẹ kí ó lè rí ojútùú kan fún ọ.”

Lori awọn ọrọ wọnyi, Abdulmuttalib lọ si ọdọ aláfọ̀ṣẹ kan ti a npè ni Qutba (tabi Sadjak) ti o wa ni Khaybar o si sọ fun u nipa ipo naa. Aláfọ̀ṣẹ naa beere pe, “Kini iye owo igbesi aye eniyan laarin yin?” Nigbati o gba esi naa, “Awọn rakunmi mẹwa,” o sọ pe, “Ṣẹ́ kèké láàrín àwọn ràkúnmí àti ọmọ rẹ. Bí kèké bá jáde fún ọmọ rẹ, fi ràkúnmí mẹ́wàá kún iye náà. Máa fi kún un títí kèké yóò fi jáde fún àwọn ràkúnmí.”

“Ọmọ ẹbọ méjèèjì ni mí.”
Hadîth
ash-sharîf

Abdulmuttalib pada si Mekka lẹsẹkẹsẹ o si ṣe bi aláfọ̀ṣẹ naa ti sọ. Ó ṣẹ́ kèké léraléra, ó ń fi ràkúnmí mẹ́wàá-mẹ́wàá kún iye wọn. Ní gbogbo ìgbà, kèké náà jáde fún Abdullah. Ṣùgbọ́n nígbà tí iye àwọn ràkúnmí dé ọgọ́rùn-ún, kèké náà jáde fún àwọn ràkúnmí. Láti ṣọ́ra, ó tún ṣẹ́ kèké lẹ́ẹ̀mejì sí i. Àwọn méjèèjì wà fún àwọn ràkúnmí. Abdulmuttalib fi awọn rakunmi rubọ nipa sisọ pe, “Allahu Akbar! Allahu Akbar!” Òun àti àwọn ọmọ rẹ̀ kò mú èyíkéyìí nínú ẹran náà. Ó pín gbogbo ẹran náà fún àwọn tálákà.16

Lati akoko Âdam ‘alaihis-salâm, iṣẹlẹ irubọ Ismâîl alaihis-salâm tun wa. Níwọ̀n bí ìlà ìdílé rẹ̀ ti dé Ismâîl alaihis-salâm, Ọ̀gá wa, Anabi sọ pé, “Ọmọ ẹbọ méjèèjì ni mí.”17

Baba rẹ, Hadrat Abdullah

Nigba ti Abdullah, ti o gbe nûr ti Anabi wa Muhammad ‘alaihis-salâm, Ọ̀gá ayé méjèèjì, a bi, awọn eniyan ti iwe naa (awọn alaigbagbọ pẹlu iwe ọrun - awọn Ju ati awọn Kristiani) sọ fun ara wọn pe “A ti bí baba Anabi ìgbà ìkẹyìn ní Mekka.” Àwọn ọmọ Isrâel ní jubba irun tí a hun tí ó jẹ́ ti Wòlíì Yahyâ (Jòhánù) ‘alaihis-salâm. Ó wọ̀ nígbà tí wọ́n pa á, ẹ̀jẹ̀ ìbùkún Rẹ̀ sì wà lórí rẹ̀. Ninu awọn iwe wọn, a sọ pe, “Nígbà tí ẹ̀jẹ̀ yìí bá di tuntun tí ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í kán, a ti bí baba Anabi ìgbà ìkẹyìn.” Nitorina, awọn eniyan ti iwe naa, ti wọn ti ri ami yii, loye pe Abdullah ni a bi. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ń ṣe ìlara tí wọ́n sì gbìyànjú láti pa á lọ́pọ̀ ìgbà, Allahu taâlâ dáàbò bo Abdullah nítorí nûr ní iwájú orí rẹ̀.

Nigbati Abdullah ti di ọjọ-ori ti balaga, o di eniyan olokiki pẹlu iwa rere rẹ ati ẹwa rẹ. Paapa nigbati o di ọdun mejidilogun, ẹwa rẹ di arosọ. Nûr ti o wa ni iwaju rẹ tàn bi oorun; awọn ọmọbirin ti o rii eyi ko le ṣe iranlọwọ ṣugbọn ṣubu fun u. Ẹwà rẹ̀ àti òkìkí rẹ̀ lọ títí dé Íjíbítì. Láti ibi jíjìnnà àti nítòsí, àwọn èèyàn bẹ̀rẹ̀ sí í bára wọn díje láti fẹ́ àwọn ọmọbìnrin wọn fún un. Ọpọlọpọ awọn alakoso wa si Abdulmuttalib wọn si fi awọn ọmọbirin wọn fun ọmọkunrin rẹ. Wọ́n sọ fún un pé gbogbo wọn yóò rúbọ fún èyí. Bẹ́ẹ̀ ni nǹkan bí igba (200) ọmọbìnrin wá sí Mekka láti fẹ́ Abdullah. Ṣugbọn Abdulmuttalib kọ ọkọọkan wọn ni ọna ti o yẹ.

Nitoripe Abdulmuttalib n wa ọmọbirin ti o niwa rere, ọlọla ati ẹlẹwa julọ ti o jẹ hanif, ti o jẹ Musulumi ti o si fi ara rẹ fun ẹsin awọn baba wọn, eyi ti wọn tẹle lati igba Ibrâhîm ‘alaihis-salâm.

Nigbati awọn ọmọ Isrâel loye pe Anabi ìgbà ìkẹyìn, ti a kọ sinu iwe wọn, kii yoo jẹ ti orilẹ-ede wọn, nitori ilara, wọn bura lati pa Abdullah. Wọ́n rán àádọ́rin àwọn ọmọ ogun lọ sí Mekka fún èyí. Awọn eniyan wọnyi bẹrẹ lati duro fun anfani. Nikẹhin, nigbati Abdullah jade kuro ni ilu naa, nigba ti wọn ro pe ko si ẹnikan ti yoo ri wọn, wọn fa idà wọn ti wọn si kọlu Abdullah. Ni ọjọ yẹn, nipasẹ hikmat al-ilâhi18, Wahb ibn Abd al-Manâf, ti o jẹ ọkan ninu awọn ibatan ti Abdullah lọ ode pẹlu diẹ ninu awọn ọrẹ rẹ. Ni akoko yẹn, wọn ri awọn ọmọ Isrâel ti o kọlu Abdullah. Wọn pinnu lati ran Abdullah lọwọ nitori pe o jẹ ibatan wọn. Ṣugbọn awọn alatako ti pọ ju. O han gbangba pe wọn yoo ṣẹgun. Nikẹhin, wọn pinnu lati gbiyanju lati gba wọn ni imọran. Nígbà tí wọ́n sún mọ́ wọn, wọ́n rí ọ̀pọ̀ ènìyàn tí wọn kò dà bí ẹnikẹ́ni lórí ilẹ̀ ayé yìí, tí wọ́n gun ẹṣin dúdú tí wọ́n sì mú idà, tí wọ́n yọ jáde lójijì bí mànàmáná, tí wọ́n kọlu awọn ọmọ Isrâel nigba ti wọn n sọ takbîr ti wọn si pa gbogbo wọn ti wọn si pòórá. Ẹnu ya Wahb o si loye pe Abdullah ni aabo daradara nipasẹ Allahu taâlâ ati iye rẹ niwaju Rẹ.

Nigbati o wa si ile rẹ, o sọ ipo naa fun iyawo rẹ. Awọn mejeeji pinnu pe dọgba ọmọbinrin wọn ni Abdullah ati pe wọn gba lati fi ọmọbinrin wọn Âmina fun u gẹgẹbi iyawo.

Abdulmuttalib ti gbọ ẹwa, iwa mimọ ati mimọ ti Âmina, ti o jẹ ọmọbirin agba awọn ẹya Banî Zuhra, Wahb. Wọn tun jẹ ibatan, ati pe idile wọn darapọ mọ ọpọlọpọ awọn iran sẹhin. O lọ si ile Wahbs lati mu ọmọbirin yii gẹgẹbi iyawo si ọmọ rẹ Abdullah. Nigbati o beere ọmọbirin Wahbs fun ọmọ rẹ Abdullah, Wahb sọ pe, “Iwọ ọmọ mi

“Nigbati baba Ọ̀gá wa, Anabi, Abdullah kú ṣaaju ibimọ ọmọ rẹ, awọn angẹli sọ pe, ‘Rabb wa! Rasûl Rẹ ti di alainibaba.’”
Abdullah
ibn Abbâs
(radiy-Allahu ’anhumâ)

arakunrin baba mi! A ti gba ipese yii ṣaaju rẹ,” o si sọ fun u iṣẹlẹ ti o ti ri tẹlẹ ati fi kun pe, “Iya Âmina la ala. O ni, nûr kan wo ile wa; o tan imọlẹ aiye ati awọn ọrun. Bakannaa, Mo ri baba agba wa Ibrâhîm alaihis-salâm ninu ala mi lalẹ oni. O ni, ‘Mo ti so Abdullah, ọmọ Abdulmuttalib, ati ọmọbinrin rẹ Âmina pọ̀ ni igbeyawo. Iwọ naa, gba a!’ Mo ti wa labẹ ipa ti ala yii lati owurọ yii. Mo n ṣe iyalẹnu igba ti iwọ yoo wa.” Nigbati o gbọ awọn ọrọ wọnyi, Abdulmuttalib sọ pe, “Allahu Akbar! Allahu Akbar!”

Ni ipari, o fi ọmọ rẹ Abdullah, ti o jẹ ọmọ ọdun mejidinlogun, fẹ Âmina, ọmọbinrin Wahb, ti o jẹ ọmọ ọdun mẹrinla. Awọn itan miiran tun wa nipa igbeyawo ti Âmina ati Abdullah.19

Nûr ibukun re gbe lo si iya Re

Nigba ti nûr ibukun ti Ọga wa Sarwar al-âlam (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) kọja si iya Rẹ, awọn ẹranko igbẹ fi ihinrere fun ara wọn nipa sisọ, “Àkókò fún Ọ̀gá Ayé tí ń bọlá fún ilẹ̀ ayé sún mọ́lé; Oun ni amîn20 ti aiye, oorun ti akoko.” Ni alẹ yẹn, gbogbo awọn oriṣa ti o wa ni Kâba ṣubu lulẹ si ilẹ. Awọn Shaytans (awọn ẹmi èṣu) ko ni agbara ati pe wọn ko le ṣe iṣẹ wọn. Àwọn áńgẹ́lì ba ìtẹ́ Iblîs (olórí Shaytans) jẹ́, wọ́n jù ú sínú òkun, wọ́n sì fìyà jẹ Iblîs fún ogójì ọjọ́. Lẹhinna o salọ, o gun oke Jabal (Oke) Abû Qubais o si kigbe gbigbona. Gbogbo awọn ọmọ-ogun esu ti wọn gbọ igbe rẹ pejọ ni ayika rẹ. Ó sọ fún wọn pé, “Háà, ẹ̀yin olóríburúkú! Ìbí Muhammad ‘alaihis-salâm ti sún mọ́. Láti ìsinsìnyí lọ, a kò ní jọ́sìn Lât àti Uzzâ mọ́. Nûr ti tawhîd yoo tan si gbogbo agbaye.” Ni alẹ yẹn gbogbo awọn oṣó ati awọn afọṣẹ di alailagbara ni iṣẹ wọn. Iṣẹ́ àfọ̀ṣẹ dópin. Idán wọn kò ṣiṣẹ́ mọ́. Ní alẹ́ ọjọ́ yẹn, àwọn tó wà lórí ilẹ̀ ayé gbọ́ ohùn kan láti ojú ọ̀run, “Àkókò ti tó fún Anabi ìgbà ìkẹyìn láti dé pẹ̀lú ẹgbẹẹgbẹ̀rún ìbùkún àti àǹfààní.”

Ni akoko yẹn, iyan kan wa ni Mekka al-Mukarramah (Mekka Mimọ). Òjò kò rọ̀ fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ko si awọn ewe alawọ ewe lori awọn igi ko si si ami ikore. Awọn eniyan ṣubu ni awọn akoko lile ati pe wọn ko mọ kini lati ṣe. Lẹhin ti nûr ti Anabi olufẹ wa ti kọja si Hadrat Âmina lati Hadrat Abdullah, òjò rọ̀ púpọ̀, irè oko sì pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ tí wọ́n fi pe ọdún náà ní “ọdún ọ̀pọ̀”. Hadrat Âmina ko jiya wahala kankan fun osu mesan nigba ti o loyun fun Anabi wa.

Nigbati iya wa Âmina loyun oṣu meji, ọkọ rẹ Abdullah ti lọ si Damasku fun iṣowo. Ni ọna rẹ pada, o ṣaisan. Ó kú pẹ̀lú àwọn ẹ̀gbọ́n ìyá rẹ̀, àwọn ọmọ Najjâr, lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀, ní ọmọ ọdún méjìdínlógún tàbí mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n ní Dâr an-nâbigha, nítòsí Medîna.21 Nigbati iroyin yii de Mekka, gbogbo ilu naa kun fun ibinujẹ.22

Abdullah ibn Abbâs (radiy-Allahu anhumâ), ọkan ninu awọn Ashâb al-kirâm, royin, “Nigbati baba Ọ̀gá wa, Anabi, Abdullah ku ṣaaju ibimọ ọmọ rẹ, awọn angẹli sọ pe, ‘Rabb wa! Rasûl Rẹ ti di alainibaba.’ Allahu taâlâ sọ pe, ‘Emi ni Olùdáàbòbò ati Oluranlọwọ Rẹ.’”

Arabinrin Âmina ni ibanujẹ nigbati ọkọ rẹ ku. O sọ iku rẹ ninu ewi kan:

Ni akoko airotẹlẹ julọ, iku rẹ mu u,
Bi o tilẹ jẹ pe o jẹ oninurere pupọ ati oore-ọfẹ.

Iṣẹlẹ Erin

“Emi ni eni to ni awon rakunmi wonyi. Kâ’ba tun ni eni tio ni. Oun yoo dabobo re.” Shayba-tu’l Hamd

Iṣẹlẹ Erin

Osu meji lo ku titi di ibimọ Rasûl al-akram (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam). Ìgbà yẹn gan-an ni ìṣẹ̀lẹ̀ Erin náà ṣẹlẹ̀. Abraha, gomina Yemen fun Ijọba Abyssinia (Habasha), nfẹ lati ṣe idiwọ ọpọlọpọ eniyan lati jina ati sunmọ abẹwo si Kâba, ni ile ijọsin nla kan ti a kọ ti a npè ni “Kulays” ni Sanaa pẹlu iranlọwọ Ọba-nla Rome Ila-oorun. Ó fẹ́ káwọn èèyàn ṣèbẹ̀wò sí ṣọ́ọ̀ṣì yìí. Ṣùgbọ́n àwọn ará Lárúbáwá kò bọ̀wọ̀ fún ṣọ́ọ̀ṣì tí Abraha kọ́, nítorí wọ́n ti ń ṣèbẹ̀wò sí Kâba láti ìgbà àtijọ́. Wọ́n mú un gẹ́gẹ́ bí ẹ̀gàn. Ọ̀kan lára wọn tilẹ̀ sọ ṣọ́ọ̀ṣì di aláìmọ́.

Iṣẹlẹ yii mu Abraha binu, o si pinnu lati wó Kâba. O pese ogun nla fun idi eyi o si lọ si Mekka. Nígbà tí àwọn ọmọ ogun Abraha sún mọ́ Mekka, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í kó àwọn ohun ìní Quraysh. Wọn gba igba awọn rakunmi Abdulmuttalibs. Abdulmuttalib lọ si Abraha o si beere fun awọn ibakasiẹ rẹ pada. Abraha sọ pe, “Mo wa nibi lati wó Kâba mimọ rẹ. Ṣugbọn iwọ ko fẹ lati daabobo rẹ ati pe o fẹ awọn ibakasiẹ rẹ nikan?”

Abdulmuttalib sọ pe, “Emi ni oniwun awọn ibakasiẹ wọnyi. Dajudaju Kâ'ba ni oniwun rẹ. Oun yoo daabobo rẹ.” Abraha sọ pe, “Ko si ẹnikan lati daabobo rẹ lọwọ mi!” o si fun Abdulmuttalib awọn ibakasiẹ rẹ pada. Lẹhinna o paṣẹ fun ọmọ ogun rẹ lati rin si Mekka. Ninu ogun Abraha, erin kan wa ti a npè ni “Mahmûda”. Wọ́n gbà pé nígbà tí ó bá ń rìn níwájú ẹgbẹ́ ọmọ ogun, wọn á ṣẹ́gun.

Nukayl ibn Lebib, ọkan ninu awọn itọsọna Abraha, tẹriba si eti erin nla o si sọ pe, “Iwọ Mahmûda, ile ti o nlọ lati parun ni ile Allahu taâlâ. Kunle bayi! Maṣe lọ siwaju sii! Tabi iwọ yoo parun!” Nigbati Abraha yi i si ọna Kâba, erin yii kunlẹ ko si rin. Sibẹsibẹ, nigbati wọn ba yi i si ọna Yemen, yoo sare.

Bayi, Awon ọmọ ogun Abraha ko le sunmọ ati kọlu Mekka. Allahu taâlâ rán agbo àwọn ẹyẹ kan tí wọ́n ń pè ní Abâbîl, lé wọn lórí. Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ẹyẹ wọ̀nyí gbé òkúta mẹ́ta tí ó tóbi bí kóró ẹ̀wà tàbí kóró lẹ́ńtìlì, ọ̀kan ní ṣóńṣó wọn àti méjì ní ẹsẹ̀ wọn. Wọ́n dá wọn sílẹ̀ fún ẹgbẹ́ ọmọ ogun Abraha. Awọn okuta naa n la awọn ọmọ-ogun kọja ni inaro, ti n gun wọn lati ori si atampako. Ọmọ ogun kọọkan ti a fojusi nipasẹ okuta kan ku lẹsẹkẹsẹ. Gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe kéde rẹ̀ ní âyat al-karîma, ẹgbẹ́ ọmọ ogun náà dà bí ewé irúgbìn tí kòkòrò jẹ. Nigbati o ri ipo yii, Abraha fẹ lati sa lọ. Ṣugbọn ko le. Òun gan-an ni àfojúsùn àwọn òkúta náà, wọ́n sì bá a. Bí ó ti ń sá lọ tó, bẹ́ẹ̀ náà ni ẹran ara rẹ̀ ṣe ń ṣubú sí wẹ́wẹ́, ó sì kú.

Iṣẹlẹ yii ni a sọ ni Sûrah al-Fîl ti Qur’ân al-karîm, ni maal:

“(Iwọ Rasûl Mi!) Njẹ o ko tii ri bi Rabb rẹ ṣe ṣe pẹlu awọn oniwun erin (ogun Abraha, ti o ni ipese pẹlu erin, ti o fẹ lati wó Kâba)? Ṣé kò sọ ète wọn (láti wó Kâba al-mu’azzama) di asán bí? Ó rán àwọn ẹyẹ ní agbo-agbo sí wọn. Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ẹyẹ náà ju òkúta, tí wọ́n fi ẹrẹ̀ ṣe, wọ́n sì fi iná ṣe líle, wọ́n sì sọ̀ kalẹ̀ sórí wọn. Níkẹyìn, Allahu taâlâ pa wọ́n run bí ẹni pé wọ́n jẹ́ ewé irúgbìn tí kòkòrò jẹ. (Ó sọ wọ́n di bí ewé irúgbìn tí kòkòrò ti jẹ tí ó sì ti gé.)”23

Àwọn Ibùdó Àṣà ní Arabia àti Agbègbè Rẹ̀