KUSALI SALA

Umuhimu wa sala

Sala ni amri kubwa kuliko zote, muhimu kuliko zote na nzuri kuliko zote ambayo Allahu taala, kwa ajili ya Mtume wetu mpendwa, amewajaalia waumini. Sala ni nguzo ya dini. Anayesali sala zake kwa kudumu, kwa usahihi na kwa ukamilifu, amejenga dini yake na ameliweka jengo la Uislamu likiwa limesimama. Asiyesali amebomoa dini yake na jengo la Uislamu. Mtume wetu (sallallahu alayhi wasallam) amesema: “Kichwa cha dini yetu ni sala.” Kama ambavyo hakuna mtu asiye na kichwa, vivyo hivyo hakuna dini isiyo na sala.

Katika Uislamu, sala ni amri ya kwanza kufanywa fardhi baada ya imani. Allahu taala aliifanya sala kuwa fardhi ili waja Wake wamwabudu Yeye peke Yake. Katika aya tukufu zaidi ya mia moja za Quran tukufu, Allahu taala anaamrisha: “Simamisheni sala!” Katika hadithi sharif imesemwa: “Allahu taala amefanya fardhi kusali sala mara tano kila siku. Allahu taala ameahidi kumwingiza Peponi yule anayesali sala tano kila siku, akiithamini na akizingatia masharti yake.”

Sala ndiyo yenye thamani kuliko ibada zote zilizoamrishwa katika dini yetu. Katika hadithi sharif imesemwa: “Asiyesali hana fungu katika Uislamu!” Na katika hadithi sharif nyingine imesemwa: “Kinachomtenganisha muumini na kafiri ni sala”, yaani muumini husali, na kafiri hasali.

Kusali ni kuutafakari ukubwa wa Allahu taala na kutambua udogo wako mbele Yake. Anayelitambua hili daima hufanya wema. Mtu kama huyo hawezi kamwe kufanya uovu. Moyo wa mtu anayenuia mara tano kila siku kusimama mbele ya Mola wake hujaa ikhlasi (unyoofu wa nia). Kila harakati iliyoamrishwa kufanywa ndani ya sala huleta manufaa kwa moyo na kwa mwili. Kusali kwa jamaa misikitini huunganisha nyoyo za Waislamu wao kwa wao. Huleta mapenzi kati yao, nao hutambua kwamba wao ni ndugu. Wakubwa huwahurumia wadogo, na wadogo huwaheshimu wakubwa. Matajiri huwasaidia maskini, na wenye nguvu huwasaidia wanyonge. Wazima wasipowaona wagonjwa msikitini, huwatembelea majumbani mwao. Wote hushindana ili wafikie bishara iliyomo katika hadithi sharif: “Anayekimbilia kumsaidia ndugu yake wa dini, msaidizi wake ni Allahu taala.”

Sala huwazuia watu na mambo machafu, maovu na yaliyokatazwa. Huwa kafara ya madhambi. Katika hadithi sharif imesemwa: “Sala tano ni kama mto unaopita mbele ya mlango wa mmoja wenu. Kama ambavyo mtu anayeingia katika mto huo mara tano kila siku na kuoga hatabaki na uchafu wowote mwilini, vivyo hivyo wale wanaosali sala tano husamehewa madhambi yao madogo.” Baada ya kumwamini Allahu taala na Rasul Wake, sala ndiyo bora kuliko amali na ibada zote. Kwa hiyo sala ni lazima zisaliwe kwa kuzingatia fardhi, wajibu, sunna na mustahab zake. Mtume wetu (sallallahu alayhi wasallam) amesema katika mojawapo ya hadithi sharif Zake: “Enyi umma wangu na Masahaba wangu! Sala iliyosaliwa kwa kuzingatia kikamilifu kila kinachoihusu ni bora kuliko amali zote anazoziridhia Allahu taala. Ni sunna ya Mitume. Ni kipenzi cha malaika. Ni nuru ya maarifa, ya ardhi na ya mbingu (maarifa ni kumjua Allahu taala, Dhati na Sifa Zake). Ni nguvu ya mwili. Ni baraka katika riziki. Ni njia ya dua kukubaliwa. Ni muombezi mbele ya malaika wa mauti. Ni mwanga kaburini na jibu kwa Munkar na Nakir (malaika wanaouliza maswali kaburini). Ni kivuli juu ya mtu Siku ya Kiama. Ni kinga kati yake na moto wa Jahannam. Humvusha mtu juu ya daraja la Sirat kama umeme. Ni ufunguo wa Pepo. Ni taji juu ya kichwa chake Peponi. Allahu taala hakuwapa waumini kitu chochote muhimu kuliko sala. Lau kungekuwa na ibada bora kuliko sala, angewapa waumini hiyo kwanza. Kwa maana baadhi ya malaika daima wako katika kiyamu, baadhi katika rukuu, baadhi katika sijda na baadhi katika tashahhud. Amekusanya yote haya katika rakaa moja ya sala, na akawapa waumini kama zawadi. Hii ni kwa sababu sala ni kichwa cha imani, nguzo ya dini, neno la Uislamu na miraji ya waumini. Ni nuru ya mbingu na ni mwokozi kutokana na Jahannam.”

Siku moja Hadhrat Ali (radhiyallahu anhu wa karramallahu wajhahu) aliikosa sala ya alasiri. Kwa huzuni alijitupa chini kutoka juu ya kilima. Alilia kwa kugugumia na kuomboleza. Mtume wetu Muhammad Mustafa (sallallahu alayhi wasallam) alipopata habari ya hali yake, alikwenda pamoja na Masahaba Wake kwa Hadhrat Ali (radhiyallahu anhu). Alipoiona hali yake, Mtume wetu, Bwana wa ulimwengu (sallallahu alayhi wasallam), naye akaanza kulia. Akaomba dua. Jua likapanda tena. Bwana wetu Rasulullah (sallallahu alayhi wasallam) akasema: “Ewe Ali! Inua kichwa chako, jua bado linaonekana.” Hadhrat Ali (radhiyallahu anhu) alifurahi sana kwa hilo, akasali sala yake. Usiku mmoja Hadhrat Abu Bakr as-Siddiq (radhiyallahu anhu), baada ya kufanya ibada nyingi, alishindwa na usingizi mwishoni mwa usiku. Wakati wa sala ya witri ukapita. Katika sala ya alfajiri alimfuata Bwana wetu Mtume, akamjia mlangoni mwa msikiti, akalia kwa sauti na kuomba kwa unyenyekevu: “Ewe Mtume wa Allah! Nisaidie, wakati wa sala yangu ya witri umepita.” Bwana wetu Rasulullah naye akaanza kulia. Hapo Jibril alaihis-salaam akaja na kusema: “Ewe Mtume wa Allah! Mwambie Siddiq kwamba Allahu taala amemsamehe.” Usiku mmoja Hadhrat Bayazid al-Bistami (quddisa sirruhu), mmoja wa mawalii wakubwa, alishindwa na usingizi, wala hakuamka kwa ajili ya sala ya alfajiri. Alilia na kuomboleza sana hata akasikia sauti: “Ewe Bayazid! Nimekusamehe kosa hili. Kwa baraka ya kilio hiki, nimekupa pia thawabu za sala elfu sabini.” Baada ya miezi michache alishindwa tena na usingizi. Shetani akaja, akamwamsha kwa kumshika mguu wake uliobarikiwa, akisema: “Amka, wakati wa sala yako unakaribia kupita!” Hadhrat Bayazid al-Bistami akasema: “Ewe uliyelaaniwa! Unawezaje kufanya jambo kama hili? Wewe unataka kila mtu aikose sala yake na wakati wake upite. Kwa nini umeniamsha?” Shetani akajibu: “Siku ulipoikosa sala ya alfajiri, kwa kilio chako ulichuma thawabu (malipo) za sala elfu sabini. Nikilikumbuka hilo, leo nimekuamsha ili upate thawabu za sala moja tu, na usifikie thawabu za sala elfu sabini!”

“Asiyesali hana fungu katika Uislamu!” Hadithi sharif

Walii mkubwa Hadhrat Junayd al-Baghdadi amesema: “Saa moja ya maisha ya dunia ni bora kuliko miaka elfu moja ya Kiama, kwa sababu katika saa hiyo moja inawezekana kufanya amali njema inayokubaliwa, na katika miaka hiyo elfu moja hakuna kinachoweza kufanywa.” Rasulullah (sallallahu alayhi wasallam) amesema: “Anayeunganisha kwa makusudi sala moja na nyingine** (anayeisali sala baada ya wakati wake kupita) ataungua ndani ya Jahannam hukba themanini.” Hukba moja ni miaka themanini ya akhera. Siku moja ya akhera ni sawa na miaka elfu moja ya dunia. Kwa hiyo, ewe ndugu yangu wa dini! Usiupoteze wakati wako kwa mambo matupu yasiyo na faida. Ijue thamani ya wakati wako. Utumie wakati wako kwa mambo bora kabisa. Mtume wetu mpendwa alaihis-salaam amesema: “Msiba mkubwa kuliko yote ni kupitisha wakati kwa mambo yasiyo na faida!” Sali sala zako katika nyakati zake, ili Siku ya Kiama usijute na upate malipo makubwa mno! Katika hadithi sharif imesemwa: “Mtu asiyesali sala katika wakati wake, akaiacha iwe kadha, na akafa kabla ya kuilipa, kaburini mwake yatafunguliwa madirisha sabini kutoka Jahannam, na ataadhibiwa mpaka Kiama.”**

Asiyesali sala katika wakati wake kwa makusudi, yaani asiyehuzunika kwa kutoisali wakati wake unapopita, hutoka katika dini au hufa bila imani. Basi itakuwaje kwa wale ambao hata hawaikumbuki sala, wala hawaitambui sala kuwa ni wajibu? Wanazuoni wote wa madhehebu manne wameeleza kwa kauli moja kwamba wale wasioipa sala umuhimu na wasioitambua kuwa ni wajibu huwa murtadi, yaani makafiri. Na katika sehemu ya “Maafa ya ulimi” ya kitabu “Hadiqat an-Nadiyya” cha Hadhrat Abdulghani an-Nablusi imeandikwa kwamba mtu asiyesali sala kwa makusudi, asiyefikiria kuilipa kadha, na asiyeogopa kwamba ataadhibiwa kwa hilo, huwa murtadi, yaani kafiri.

Sala ni fardhi kwa nani

Kusali sala tano kila siku ni fardhi kwa kila Mwislamu, mwanamume au mwanamke, mwenye akili timamu na aliyefikia umri wa balehe. Ili sala iwe fardhi, kuna masharti matatu:

1. Kuwa Mwislamu. 2. Kuwa na akili timamu. 3. Kufikia umri wa balehe.

Katika dini yetu, watoto wadogo ambao akili zao bado hazijapevuka na ambao hawajafikia umri wa balehe hawawajibiki kusali. Lakini wazazi ni lazima wawafundishe watoto wao elimu ya dini na kuwazoesha kufanya ibada. Mtume wetu (sallallahu alayhi wasallam) amesema: “Nyote mko kama wachungaji wa kundi! Kama mchungaji anavyolilinda kundi lake, vivyo hivyo nyinyi ni lazima muwalinde dhidi ya Jahannam walio majumbani mwenu na walio chini ya mamlaka yenu! Ni lazima muwafundishe Uislamu! Msipofanya hivyo, mtaulizwa.” Na katika hadithi sharif nyingine amesema: “Watoto wote huzaliwa wakiwa wanafaa na tayari kwa Uislamu. Baadaye wazazi wao huwafanya Wakristo, Wayahudi au wasio na dini.” Kwa hiyo, jukumu la kwanza la kila Mwislamu ni kuwafundisha watoto wake Uislamu, kusoma Quran tukufu, kusali, na misingi ya imani na nguzo za Uislamu. Wazazi wanaotaka mtoto wao awe Mwislamu na apate raha na amani duniani na akhera, ni lazima kwanza watekeleze jukumu hili lao. Mtoto asiyepewa elimu ya Uislamu na kufundishwa tabia njema (akhlaq) hudanganywa haraka na watu walio katika njia mbaya. Huwa mwenye madhara kwa wazazi wake, kwa dola yake na kwa taifa lake.

Katika kitabu hiki tumeeleza masuala yanayohusu sala kwa mujibu wa madhehebu ya Hanafi. Tumeyachukua kutoka katika vitabu vya wanazuoni wakubwa wa madhehebu haya na kuyarahisisha.

Sala ambazo Waislamu wameamrishwa kuzisali zimegawanyika katika makundi matatu: sala za fardhi, sala za wajibu na sala za nafila. 1. Sala za fardhi: fardhi za sala tano za kila siku, rakaa mbili za fardhi za sala ya Ijumaa na sala ya jeneza ni sala za fardhi. (Sala ya jeneza ni fardhi kifaya.) 2. Sala za wajibu: sala ya witri, sala za Idi, sala ya nadhiri, na sala za nafila zilizoanzwa na zikaachwa nusu. Pia ni wajibu kulipa kadha sala za witri zilizopita.

3. Sala za nafila: sunna za sala tano za kila siku, sala ya tarawehe, na sala zinazosaliwa kwa nia ya kuchuma thawabu, kama sala za tahajjud, tahiyyat al-masjid, ishraq, dhuha, awwabin, istikhara na tasbihi, ni sala za nafila. Yaani kuzisali si amri. Mtu asiye na deni la sala za fardhi wala za wajibu hupewa thawabu pia kwa ibada zake za nafila.

Sala tano za kila siku

Mtume wetu Muhammad alaihis-salaam amesema: “Allahu taala amewafaradhia waja Wake kusali sala mara tano kila siku. Wale wanaotia udhu vizuri na kusali sala hizi tano katika nyakati zake, wakifanya vizuri rukuu na sijda zao, Allahu taala huwasamehe na kuwaghufiria.”

Sala tano za kila siku kwa jumla ni rakaa arobaini. Rakaa kumi na saba kati ya hizo ni fardhi, tatu ni wajibu, na ishirini ni sunna. Nazo ni hizi: 1. Sala ya alfajiri ina rakaa nne. Kwanza husaliwa sunna ya rakaa mbili, kisha fardhi ya rakaa mbili. Sunna hii ina nguvu sana. Kuna wanazuoni wanaoiona kuwa ni wajibu. 2. Sala ya adhuhuri ina rakaa kumi. Kwanza husaliwa sunna ya kwanza ya rakaa nne, kisha fardhi ya rakaa nne, na baada ya fardhi sunna ya mwisho ya rakaa mbili.

3. Sala ya alasiri ina rakaa nane. Kwanza husaliwa sunna ya rakaa nne, kisha fardhi ya rakaa nne.

4. Sala ya magharibi ina rakaa tano. Kwanza husaliwa fardhi ya rakaa tatu, kisha sunna ya rakaa mbili. 5. Sala ya isha ina rakaa kumi na tatu. Kwanza husaliwa sunna ya rakaa nne, kisha fardhi ya rakaa nne, kisha sunna ya mwisho ya rakaa mbili, na hatimaye sala ya witri ya rakaa tatu.

Fardhi za sala

Fardhi ni amri thabiti ya Allahu taala kwamba jambo fulani lifanywe. Maadamu fardhi za ibada hazijatekelezwa, ibada hiyo haiwezi kuwa sahihi. Sala ina fardhi kumi na mbili. Saba kati ya fardhi hizi ziko nje ya sala, na tano ziko ndani yake. Fardhi za nje huitwa sharti (masharti). Fardhi za ndani huitwa ruknu (nguzo). [Baadhi ya wanazuoni wamesema kwamba takbira ya tahrima iko ndani ya sala. Kwa mujibu wao, masharti ya sala na nguzo zake ni sita sita.] Wingi huu wa masharti ya sala unaonyesha kwamba sala ni jambo kubwa na ni muhimu kuliko ibada zote. Na yakiongezwa juu ya hayo wajibu zake, sunna zake, mustahab zake, makruh zake na mufsid zake (yanayoibatilisha), inafahamika jinsi mja anavyopaswa kusimama mbele ya Mola wake na jinsi inavyompasa kuwa hapo. Waja ni viumbe dhaifu, wasio na uwezo na wahitaji. Katika kila pumzi wanamhitaji Allahu taala aliyewaumba. Sala ni ibada inayomjulisha mja udhaifu wake.

“Mtu asiyesali sala katika wakati wake, akaiacha iwe kadha, na akafa kabla ya kuilipa, kaburini mwake yatafunguliwa madirisha sabini kutoka Jahannam, na ataadhibiwa mpaka Kiama” Hadithi sharif

A) Masharti ya sala

Fardhi zilizo nje ya sala, yaani masharti yake, ni saba. Nayo ni:

1. Kujitahirisha na hadathi

Ni kwamba asiye na udhu atie udhu, na mwenye janaba aoge josho (ghusl).

Jinsi ya kutia udhu kwa mujibu wa madhehebu ya Hanafi

Ili kutia udhu kwa mujibu wa sunna: 1. Unapoanza udhu, osha mikono hadi kwenye vifundo mara tatu. 2. Kwa mkono wa kulia, tia maji mdomoni mara tatu. 3. Kwa mkono wa kulia, pandisha maji puani mara tatu, na kwa mkono wa kushoto penga. 4. Chota maji kwa viganja na uoshe uso (mara tatu), kuanzia kwenye paji la uso (mahali nywele zinapoanzia) hadi chini ya kidevu na hadi kwenye mapanja (kando za macho). Kuosha uso mara moja ni fardhi. Unapoosha uso, nuia kwa moyo. 5. Kwa mkono wa kushoto, osha mkono wa kulia pamoja na kisugudi (mara tatu). 6. Kwa mkono wa kulia, osha mkono wa kushoto pamoja na kisugudi (mara tatu). Kuosha mikono yote miwili pamoja na visugudi mara moja ni fardhi. 7. Baada ya kuosha mikono yote miwili, lowanisha tena viganja, na kwa unyevu huo pangusa (mas-h) kichwa; hii ni fardhi. Kisha pangusa masikio na shingo. Ili kufanya haya matatu kwa pamoja, lowanisha viganja vyote viwili. Katika kila kiganja, vidole vitatu vyembamba hubanwa pamoja, na viganja huwekwa juu ya kichwa kwa namna ambayo sehemu ya ndani ya vidole hivyo iguse mahali nywele zinapoanzia mbele ya kichwa. Ncha za vidole hivi vitatu vya mikono yote miwili zinapaswa kugusana. Vidole gumba, vidole vya shahada na viganja vyenyewe hubaki hewani, wala havigusi kichwa. Mikono huvutwa kuelekea nyuma ili vidole vitatu vya kila mkono vipanguse kichwa. Viganja vinapofika kwenye ukingo wa nywele wa nyuma, vidole hivyo vitatu huinuliwa kutoka kichwani, na viganja vyote viwili hubandikwa juu ya nywele za pande za kichwa na kuvutwa kutoka nyuma kuja mbele, na hivyo pande za kichwa hupanguswa. Kisha vidole vya shahada huingizwa ndani ya masikio, na sehemu ya ndani ya vidole gumba huwekwa nyuma ya masikio, na kwa kuvuta vidole gumba kutoka juu kwenda chini masikio hupanguswa. Kisha upande wa nje wa vidole vingine vitatu hubandikwa kwenye shingo, na kwa kuvivuta kutoka katikati ya shingo kuelekea pande zake, shingo hupanguswa. (Kukipangusa kichwa kwa namna hii ni fardhi katika madhehebu ya Maliki.) 8. Baada ya kupangusa shingo, miguu huoshwa: kwanza mguu wa kulia pamoja na vifundo vyake pande zote mbili (mara tatu), kwa kupitisha kidole kidogo cha mkono wa kushoto kutoka chini kati ya vidole vya mguu (khilal), kuanzia kidole kidogo cha mguu kuelekea kidole gumba. 9. Kisha mguu wa kushoto pamoja na vifundo vyake pande zote mbili (mara tatu), tena kwa kupitisha kidole kidogo cha mkono wa kushoto kutoka chini kati ya vidole vya mguu, safari hii kuanzia kidole gumba kuelekea kidole kidogo. Kuosha miguu yote miwili pamoja na vifundo vyake pande zote mbili mara moja ni fardhi.

Katika hadithi sharif Rasulullah amesema: “Anayesoma mara moja, baada ya kutia udhu, ‘Inna anzalnahu …’, yaani Surat al-Qadr, Allahu taala humwandika miongoni mwa masiddiq. Akiisoma mara mbili, humwandika miongoni mwa mashahidi. Akiisoma mara tatu, atafufuliwa pamoja na Mitume.”

Katika hadithi sharif nyingine imesemwa: “Anayeniletea sala na salamu mara kumi baada ya kutia udhu, Allahu taala huiondoa huzuni yake, humfurahisha na huikubali dua yake.”

Yanayotengua udhu

Mambo saba hutengua udhu, nayo ni:

1. Kila kinachotoka katika tupu ya mbele na ya nyuma. 2. Vitu najisi vinavyotoka mdomoni: a) matapishi, yakijaza mdomo; b) mtu akitema mate, udhu hutenguka ikiwa damu ni nyingi kuliko mate. 3. Kinachotoka kupitia ngozi: a) damu, usaha au maji ya manjano yanapotoka na kutiririka yenyewe; b) damu au maji ya manjano yaliyomo kwenye jipu au jeraha yakifyonzwa kwa pamba. 4. Usingizi: mtu akilala kwa ubavu au chali, au akiegemea kisugudi chake au kitu kingine, udhu hutenguka. 5. Kuzimia, kurukwa na akili, kupatwa na kifafa, au kulewa kiasi cha kuyumbayumba unapotembea, hutengua udhu. 6. Kucheka kwa sauti ndani ya sala yenye rukuu na sijda hutengua sala na udhu pia. Lakini udhu wa mtoto hautenguki.

Kutabasamu ndani ya sala hakutengui sala wala udhu. Kicheko kikisikiwa na walio kando yake huitwa kucheka kwa sauti (qahqaha). Kisiposikiwa hata na yeye mwenyewe, huitwa tabasamu. 7. Mubashara fahisha, yaani mwanamume na mwanamke kusuguana tupu zao (sawatayn) wakiwa uchi, hutengua udhu wa mwanamume na wa mwanamke pia. Mtu akijua kwamba alitia udhu, kisha akatia shaka kama umetenguka, huhesabiwa kuwa ana udhu. Akijua kwamba udhu wake ulitenguka, kisha akatia shaka kama alitia udhu tena, ni lazima atie udhu.

Josho (ghusl – kuoga mwili mzima kwa ajili ya twahara)

Ili sala iwe sahihi, udhu na josho ni lazima viwe sahihi. Kwa kila mwanamke na kila mwanamume aliye na janaba, na kwa wanawake waliotoharika kutokana na hedhi na nifasi, ni fardhi kuoga josho pale unapobaki, mwishoni mwa wakati wa sala, muda wa kutosha kuisali sala hiyo. Mtu hupata janaba kwa jimai (tendo la ndoa) na kwa kutokwa na manii akiwa usingizini au macho. Rasulullah (sallallahu alayhi wasallam) amesema katika hadithi sharif: “Mtu anayeamka kuoga josho hupewa thawabu nyingi kama idadi ya nywele zilizo mwilini mwake (yaani nyingi mno), na husamehewa madhambi kwa idadi hiyo hiyo. Daraja yake Peponi hupanda. Malipo atakayopewa kwa josho lake ni bora kuliko kila kilichoko duniani. Allahu taala huwaambia malaika: ‘Mtazameni mja Wangu huyu! Bila kuona uvivu, anaamka usiku, akiifikiria amri Yangu, na anaoga josho kwa sababu ya janaba. Shuhudieni kwamba nimemsamehe mja Wangu huyu madhambi yake.’”

“Watoto wote huzaliwa wakiwa wanafaa na tayari kwa Uislamu. Baadaye wazazi wao huwafanya Wakristo, Wayahudi au wasio na dini” Hadithi sharif

Fardhi za josho

Kwa mujibu wa madhehebu ya Hanafi, josho lina fardhi tatu: 1. Kusukutua, yaani kuosha ndani ya mdomo. Ikibaki mdomoni sehemu isiyolowa hata kama ni sawa na ncha ya sindano, au meno na mashimo ya meno yasipolowa, josho halisihi.

2. Kuosha ndani ya pua. Maji yasipopenya chini ya uchafu mkavu ulio ndani ya pua, au chini ya mkate uliotafunwa ulio mdomoni, josho halisihi.

Katika madhehebu ya Hanbali, kusukutua na kupandisha maji puani ni fardhi katika udhu na katika josho pia. Katika madhehebu ya Shafii, Maliki na Hanbali, nia pia ni fardhi wakati wa kuoga josho.

3. Kuosha kila sehemu ya mwili. Ni fardhi kuosha ndani ya kitovu, masharubu, nyusi na ndevu pamoja na ngozi iliyo chini yake, na nywele za kichwa. Kukiwa na vitu visivyopitisha maji (kama rangi ya kucha) juu ya kucha, midomo, kope au sehemu yoyote ya mwili, josho huhesabiwa kuwa halijafanyika.

Jinsi ya kuoga josho

Katika madhehebu ya Hanafi, josho kwa mujibu wa sunna hufanywa hivi:

1. Kwanza tunapaswa kuosha mikono yote miwili na tupu, hata kama ni safi, na sehemu za mwili zilizo na najisi (uchafu).

2. Kisha tunapaswa kutia udhu kamili wa sala, na tunapoosha uso, tunuie josho. Maji yasipokusanyika chini ya miguu, tunapaswa pia kuosha miguu.

3. Kisha tunapaswa kumimina maji juu ya mwili mzima mara tatu. Kwanza tunamimina mara tatu juu ya kichwa, kisha juu ya bega la kulia, kisha juu ya bega la kushoto. Kila mara, sehemu ya mwili tunayoimiminia maji ni lazima ilowe kabisa. Katika kumimina kwa mara ya kwanza, mwili unapaswa kusuguliwa. Katika josho, hata sehemu inayofikiwa na maji yaliyomiminwa juu ya sehemu nyingine ya mwili huwa imesafika, kwa sababu katika josho mwili wote huhesabiwa kuwa kiungo kimoja. Katika udhu, maji yaliyomiminwa juu ya kiungo kimoja yakilowanisha kiungo kingine, kiungo hicho hakihesabiwi kuwa kimeoshwa. Baada ya kukamilisha josho, kutia udhu tena ni makruh. Lakini udhu ukitenguka wakati wa kuoga josho, ni lazima kuutia tena.

Maelezo muhimu kwa walio na meno yaliyofunikwa au yaliyozibwa

Kwa mujibu wa madhehebu ya Hanafi, josho halikamiliki ikiwa nafasi kati ya meno na mashimo ya meno hazijalowa. Kwa hiyo, meno yanapofunikwa (kwa vifuniko) au kuzibwa (kwa kujazwa), josho haliwi sahihi. Mtu hatoki katika hali ya janaba. Kwa maneno mengine, maji yasipoingia chini ya vifuniko na vizibo vya dhahabu, fedha au vitu vingine visivyo najisi, josho halijuzu kwa mujibu wa wanazuoni wote wa madhehebu ya Hanafi. Mtu asiyeweza kutekeleza fardhi fulani katika madhehebu yake, ni lazima afuate (taqlid) madhehebu mengine kwa ajili ya kutekeleza fardhi hiyo tu. Lakini anapofanya hivyo, ni lazima atekeleze pia masharti yanayohusu udhu katika madhehebu anayoyafuata. Katika madhehebu ya Maliki na Shafii, kusukutua katika josho si fardhi.

Ili mtu wa madhehebu ya Hanafi mwenye meno yaliyofunikwa au yaliyozibwa afuate madhehebu ya Maliki [au madhehebu ya Shafii], inatosha akumbuke, anapooga josho, anapotia udhu na anaponuia sala, kwamba anamfuata Imam Malik [au Imam ash-Shafii]. Yaani josho huwa sahihi kwa mtu ambaye, anapoanza kuoga, hupitisha moyoni mwake maneno haya: “Nimenuia kuoga josho na kufuata madhehebu ya Maliki [au madhehebu ya Shafii].”

Mtu wa madhehebu ya Hanafi aliye na meno yaliyofunikwa au yaliyozibwa mdomoni mwake, anaponuia hivyo, josho lake huwa sahihi. Hutoka katika hali ya janaba na huwa safi. Anapofuata madhehebu ya Maliki [au Shafii], udhu wake na sala zake pia huwa sahihi. Pia anaweza kuwa imam wa wale wasio na meno yaliyofunikwa wala yaliyozibwa.

Fardhi za josho katika madhehebu matatu mengine

Katika madhehebu ya Maliki:

1. Nia

2. Dalk (kusugua viungo wakati wa kuviosha)

3. Muwalat (kuosha viungo kimoja baada ya kingine bila kusita)

4. Kupitisha vidole katika nywele na ndevu (khilal)

5. Kuosha kila sehemu ya mwili

Katika madhehebu ya Shafii:

1. Nia

2. Kuosha kila sehemu ya mwili. (Inaposemwa kwamba katika madhehebu ya Shafii fardhi za josho ni tatu, kinachokusudiwa ni kuongeza kuondoa najisi mwilini. Kwa kuwa najisi huondolewa kwa kuosha mwili, hakuna ubaya kusema kwamba fardhi za josho ni mbili.)

Katika madhehebu ya Hanbali: josho lina fardhi moja – kuosha mwili wote. Hii ndiyo ruknu ya josho, yaani fardhi iliyo ndani ya josho. Wakati wa kuanza josho, ni fardhi pia kunuia na kusoma Basmala. Kwa kuwa ndani ya mdomo na ndani ya pua huhesabiwa kuwa sehemu ya nje ya mwili, kuviosha ni fardhi.

1. Kunuia

2. Kusoma Basmala

3. Kusukutua (kuosha ndani ya mdomo)

4. Kuosha ndani ya pua

5. Kuosha kila sehemu ya mwili

Fardhi za udhu katika madhehebu matatu mengine

Katika madhehebu ya Maliki:

1. Nia

2. Kuosha uso

3. Kuosha mikono yote miwili

“Mtu anayeamka kuoga josho hupewa thawabu nyingi kama idadi ya nywele zilizo mwilini mwake (yaani nyingi mno), na husamehewa madhambi kwa idadi hiyo hiyo. Daraja yake Peponi hupanda” Hadithi sharif

4. Kupangusa kichwa chote (ngozi na nywele zilizo usawa wa ndewe za masikio ni sehemu ya kichwa). 5. Kuosha miguu yote miwili. 6. Muwalat (kuosha viungo kimoja baada ya kingine bila kusita)

7. Dalk (kusugua sehemu inayooshwa)

Katika madhehebu ya Shafii:

1. Nia

2. Kuosha uso

3. Kuosha mikono yote miwili

4. Kupangusa sehemu ndogo ya kichwa

5. Kuosha miguu yote miwili

6. Tartib (kuosha viungo kwa mpangilio wake)

Katika madhehebu ya Hanbali:

1. Kunuia

2. Kusoma Basmala

3. Kuosha uso

4. Kusukutua

5. Kuosha ndani ya pua

6. Kuosha mikono yote miwili

7. Kupangusa kichwa chote (masikio ni sehemu ya kichwa)

8. Kuosha miguu yote miwili

9. Tartib. 10. Muwalat

Tayammum

Tayammum maana yake ni kujitahirisha kwa udongo. Pale maji ya kutia udhu au ya kuoga josho yasipopatikana, au yakiwepo lakini haiwezekani kuyatumia, tayammum hufanywa kwa kitu safi kilicho cha jinsi ya udongo, kama udongo safi, mchanga, chokaa au jiwe. Kwa mujibu wa madhehebu ya Hanafi, tayammum ni sahihi hata kabla ya wakati wa sala kuingia. Kwa mujibu wa madhehebu matatu mengine, si sahihi kabla ya wakati kuingia.

Fardhi za tayammum

Tayammum ina fardhi tatu: 1. Kunuia. 2. Kupiga viganja vyote viwili juu ya udongo safi na kuupangusa uso wote. 3. Kupiga mikono juu ya udongo safi na kuipangusa mikono, kwanza wa kulia, kisha wa kushoto. Baadhi ya wanazuoni wanasema kwamba tayammum ina fardhi mbili; fardhi ya pili na ya tatu wanazihesabu kuwa fardhi moja. Maelezo yote mawili ni sahihi.

Tayammum kwa ajili ya udhu na tayammum kwa ajili ya josho hufanywa kwa namna moja.

Jinsi ya kufanya tayammum

1. Kwanza mtu hunuia kujitahirisha kutokana na janaba, au kutokana na hali ya kutokuwa na udhu. Ili kuweza kusali kwa tayammum, haitoshi kunuia tayammum peke yake. Ni lazima kunuia tayammum kwa ajili ya kitu ambacho ni ibada, kwa mfano kwa ajili ya kusali sala ya jeneza au kufanya sijda ya tilawa (sijda ya kisomo), au badala ya udhu au badala ya josho. Wakati wa kunuia tayammum, si lazima kutofautisha kati ya udhu na josho. Kwa kunuia tayammum badala ya udhu, mtu hutoharika pia kutokana na janaba. Kwa tayammum iliyonuiwa kujitahirisha kutokana na janaba, inawezekana kusali sala. Hakuna haja ya tayammum ya pili kwa ajili ya udhu.

2. Mikono ya nguo hukunjwa hadi juu ya visugudi, na sehemu ya ndani ya viganja vyote viwili hupigwa juu ya udongo safi, jiwe, au ukuta uliopakwa udongo au chokaa. Kisha kwa viganja vyote viwili uso hupanguswa mara moja, yaani viganja hupitishwa juu ya uso kwa namna ambayo angalau vidole vitatu vya kila mkono viuguse. Mkono usipogusa sehemu ya uso hata kama ni sawa na ncha ya sindano, tayammum huhesabiwa kuwa haijafanyika. Ili kuupangusa uso wote, viganja – vikiwa wazi, vidole vinne vya kila mkono vikiwa vimebanana, na ncha za vidole viwili virefu vya mikono yote miwili zikigusana – huwekwa mahali nywele zinapoanzia na kushushwa polepole kuelekea kidevu. Vidole, vikiwa vimelala, ni lazima vipite vizuri juu ya paji la uso, kope, pande zote mbili za pua, midomo na sehemu ya uso iliyo kwenye kidevu. Wakati huo huo viganja hupita juu ya mashavu.

3. Viganja vyote viwili hupigwa tena juu ya udongo na hugongwa kimoja juu ya kingine ili vumbi na udongo vipukutike. Kisha, kwanza kwa upande wa ndani wa vidole vinne vya mkono wa kushoto, hupanguswa upande wa chini wa mkono wa kulia kutoka ncha za vidole hadi kisugudi; kisha kwa kiganja cha kushoto hupanguswa upande wa ndani wa mkono kutoka kisugudi kushuka hadi kiganjani; kisha kwa upande wa ndani wa kidole gumba cha kushoto hupanguswa upande wa nje wa kidole gumba cha kulia. Pete ni lazima ivuliwe. Kisha vivyo hivyo, kwa mkono wa kulia hupanguswa mkono wa kushoto. Viganja ni lazima vipigwe juu ya udongo, lakini si lazima udongo na vumbi vibaki mikononi.

Yanayotengua tayammum

Tayammum hutenguka pale inapoondoka hali ya udhuru iliyoifanya tayammum kuwa lazima, pale maji yanapopatikana, na katika hali zinazotengua udhu na josho.

Hali za wanawake za hedhi na nifasi (damu ya uzazi)

Hedhi ni damu inayotoka kwa msichana mwenye afya aliyetimiza miaka minane na kuingia mwaka wa tisa, au kwa mwanamke ambaye zimepita siku kumi na tano tangu dakika ya mwisho ya hedhi yake iliyotangulia, na inayodumu angalau siku tatu. Damu ya rangi yoyote isipokuwa nyeupe, pamoja na majimaji machafu, huitwa damu ya hedhi. Msichana anapoanza kuona hedhi, hufikia umri wa balehe na huhesabiwa kuwa mwanamke, na huwajibika kwa maamrisho na makatazo ya dini. Idadi ya siku tangu wakati damu inapoonekana hadi siku inapokatika huitwa kipindi cha ada (kipindi cha hedhi). Kipindi hiki ni angalau siku 3, na hakizidi siku 10. Kila mwanamke ni lazima ajue idadi ya siku na saa za kipindi chake cha ada. Msichana anapotimiza miaka minane, ni fardhi kwa mama yake – na asipokuwa na mama, kwa bibi zake, dada zake wakubwa, shangazi zake na mama zake wadogo – kumfundisha elimu ya hedhi na nifasi. (Kwa maelezo mapana kuhusu hedhi na nifasi, unaweza kurejea kitabu Hanımlara Rehber Bilgiler.)

“Ili dua na istighfari zikubaliwe, ni lazima kusali sala, kujiepusha na haramu, na kuzisoma ukiwa na udhu. Kusoma istighfari na dua ukiwa na udhu ni mustahab” Se‘âdet-i Ebediyye

Nifasi maana yake ni damu ya uzazi. Ni damu inayomtoka mwanamke baada ya kujifungua. Damu hii haina muda wa chini kabisa. Inapokatika, ni lazima aoge josho mara moja. Muda wake mrefu kabisa ni siku 40. Siku 40 zinapotimia, huoga josho na kuanza kusali, hata kama damu haijakatika. Damu inayotoka baada ya siku 40 ni istihadha (yaani damu ya udhuru).

Wanawake ni lazima pia wahifadhi siku zao za nifasi. Si hedhi: damu inayodumu chini ya siku 3, yaani hata kama ni pungufu kwa dakika tano tu kuliko saa sabini na mbili; kwa msichana ambaye hedhi imemwanza karibuni, damu inayodumu zaidi ya siku 10; kwa mwanamke ambaye hedhi si jambo jipya kwake, damu inayozidi ada yake na pia kudumu zaidi ya siku kumi; na damu ya mwanamke mjamzito, ya mwanamke aliyepita miaka 55 (aisa) au ya msichana aliye chini ya miaka tisa.

Damu hii huitwa istihadha (damu ya udhuru). Damu ya istihadha ni dalili ya ugonjwa. Ikitoka kwa muda mrefu inaweza kuwa hatari, na kwa hiyo ni lazima kumwona daktari. Mwanamke aliye katika siku za istihadha ni kama mtu mwenye udhuru, kama yule anayetokwa na damu puani mara kwa mara; katika hali hii anaweza kusali na kufunga. Mwanamke aliye katika hedhi au nifasi hawezi kusali wala kufunga. Hawezi kufanya sijda ya tilawa wala sijda ya shukrani. Hawezi kugusa Quran tukufu, kuingia msikitini, kuitufu Kaaba, wala kufanya tendo la ndoa. Akishatoharika, hulipa kadha funga alizoziacha, lakini si sala. Mtu mwenye janaba au asiye na udhu, akisikia aya ya sijda, hufanya sijda ya tilawa baada ya kutoharika. Lakini mwanamke aliyeisikia akiwa katika hedhi au nifasi, si lazima afanye sijda ya tilawa, hata baada ya kutoharika.

Mwanamke ni lazima amjulishe mumewe hedhi yake inapoanza. Mtume wetu (sallallahu alayhi wasallam) amesema: “Mwanamke anayemficha mumewe kuanza na kumalizika kwa hedhi yake amelaaniwa.” Hedhi au nifasi inapokatika, kuoga josho mara moja na kujiosha ni amri ya Allahu taala, yaani ni fardhi.

Hedhi na nifasi katika madhehebu ya Maliki

Katika madhehebu ya Maliki, damu nyekundu, ya manjano au chafu inayotoka bila sababu yoyote katika tupu ya mbele ya msichana aliyetimiza miaka tisa huitwa damu ya hedhi. Mara tu inapoanza kutoka, ni hedhi. Ikiendelea, ni ada (kipindi cha hedhi) maadamu inadumu chini ya siku 15. Inayozidi muda huu ni istihadha. Ikiwa katika mwezi unaofuata ada yake itabadilika, hedhi ni ile ndefu kabisa kati ya ada zake pamoja na siku 3 zaidi. Inayozidi muda huu, na inayozidi siku 15, ni istihadha. Ikiwa kursuf (pamba au kitambaa anachokiweka mwanamke kwenye tupu ya mbele) ni kikavu, au kimelowa kwa majimaji meupe, hufahamika kwamba hedhi imekatika. Damu inayotoka baada ya kutimiza miaka 70 si hedhi; ni istihadha. Ikiwa damu inaendelea kwa vipindi, siku zisizo na damu huhesabiwa kuwa siku safi. Muda mfupi kabisa wa usafi ni siku 15. Damu inayotoka kabla siku 15 hazijapita ni istihadha. Muda kama huo wa usafi hauna kikomo cha juu. Damu ikikatika na kuanza tena baada ya siku 15, ni hedhi. Damu inayotoka kabla ya kujifungua ni hedhi. Mtoto akitolewa kwa kupasuliwa tumbo la mwanamke, damu inayotoka baada ya hapo si nifasi. Nifasi hudumu kwa muda usiozidi siku 60. Damu ya nifasi ikikatika kwa siku 15, mwanamke huwa tahira (safi). Damu inayotoka baada ya hapo ni hedhi.

Hedhi na nifasi katika madhehebu ya Shafii

Hedhi fupi kabisa ni siku 1, na ndefu kabisa ni siku 15. Ikidumu zaidi ya siku 15, ni istihadha (udhuru). Kipindi cha usafi ni siku 15.

Damu ikianza kabla siku 15 hazijapita, si hedhi; ni istihadha. Damu ya msichana aliye chini ya miaka 9, au ya mwanamke aisa (aliyetimiza miaka 60), si hedhi; ni udhuru.

Nifasi hudumu kwa muda usiozidi siku 60. Nifasi haina kikomo cha chini. Damu ya mwanamke mjamzito ni hedhi. Ikiwa siku safi kati ya kutokwa na damu ya nifasi ni chini ya siku 15, huhesabiwa kuwa nifasi. Ikiwa kati ya kutokwa na damu ya nifasi kuna siku safi 15 au zaidi, nifasi imekwisha. Si lazima kungoja siku 60. Damu ikitoka baada ya kupita siku 15 au zaidi tangu kutoharika, si damu ya nifasi bali ni damu ya hedhi.

Hedhi na nifasi katika madhehebu ya Hanbali

Hedhi fupi kabisa ni siku 1, na ndefu kabisa ni siku 15. Ikidumu zaidi ya siku 15, ni istihadha (udhuru). Ili hedhi ya pili iweze kuanza, ni lazima zipite angalau siku 13. Damu ikitoka kabla siku 13 hazijapita, si hedhi; ni istihadha. Damu ya msichana aliye chini ya miaka 9, au ya mwanamke aisa (aliyetimiza miaka 50), si hedhi; ni udhuru.

Damu ya mwanamke mjamzito si hedhi; ni istihadha. Nifasi ndefu kabisa ni siku 40, kama katika madhehebu ya Hanafi. Nifasi haina kikomo cha chini. Wakati wa nifasi, siku ambazo damu haitoki ni siku safi; huoga josho na kufanya ibada zake zote. Siku ambazo damu inatoka, haisali wala hafungi. Huendelea hivyo mpaka siku 40 zitimie.

2. Kujitahirisha na najisi

Juu ya mwili au nguo za mwenye kusali, na mahali anaposalia, kusiwe na najisi, yaani uchafu (kile ambacho Uislamu umekihukumu kuwa najisi). Kitambaa cha kichwa, kofia, kilemba, khofu (soksi za ngozi) na naalain (viatu vya mbao) pia huhesabiwa kuwa nguo. Kwa kuwa sehemu inayoning’inia ya shali iliyozungushwa shingoni hutikisika pamoja na mwenye kusali, huhesabiwa kuwa nguo, na sehemu hiyo ikiwa si safi, sala haikubaliwi. Sehemu za mkeka (busati) anazokanyaga na anazoweka kichwa chake zikiwa safi, sala hukubaliwa hata kama kuna najisi katika sehemu nyingine zake, kwa sababu mkeka, tofauti na shali, haukushikamana na mwili. Lakini sala ya mtu anayebeba mkojo ndani ya chupa iliyofungwa haijuzu, kwa sababu chupa si mahali ambapo mkojo hutengenezwa. (Kutokana na hili inafahamika kwamba haijuzu kusali ukiwa na chupa iliyofungwa ya marashi yenye spiriti, ya spiriti au ya dawa ya iodini mfukoni, au kisanduku kilichofungwa chenye leso yenye damu au kipande cha kitambaa najisi.) Mahali panapokanyagwa na miguu yote miwili na mahali panaposujudiwa ni lazima pawe safi. Sala inayosaliwa juu ya kitambaa, kioo au nailoni vilivyotandikwa juu ya najisi hukubaliwa. Haidhuru sala ikiwa wakati wa sijda pindo za nguo zinagusa najisi kavu.

“Mwanamke anayemficha mumewe kuanza na kumalizika kwa hedhi yake amelaaniwa” Hadithi sharif

Istinjaa, istibraa na istinqaa

Kusafisha sehemu zinazojulikana (tupu ya mbele na ya nyuma) najisi inapotoka humo huitwa istinjaa.

Istibraa maana yake ni, baada ya kukojoa, kuacha muda upite, kwa kutembeatembea au kwa namna nyingine, mpaka kibofu kisiwe na unyevu tena. Istinqaa ni moyo kutosheka kwamba hakuna mkojo uliobaki katika njia ya mkojo, au kwamba hakuna najisi iliyobaki mwilini.

Wanawake hawafanyi istibraa. Kwa wanaume ni wajibu kufanya istibraa, yaani kutoacha matone katika njia ya mkojo, kwa kutembea, kukohoa au kulala kwa ubavu wa kushoto. Haipasi kutia udhu kabla ya kutosheka kwamba hakuna matone ya mkojo yaliyobaki. Tone moja likivuja, udhu hutenguka na nguo hunajisika. Kiasi kinachovuja juu ya nguo ya ndani kikiwa kidogo kuliko ukubwa wa kiganja, sala inayosaliwa baada ya kutia udhu upya huwa makruh. Kikiwa zaidi, sala haikubaliwi. Wale wanaopata shida kufanya istibraa wanapaswa kuweka katika tundu la mkojo utambi wa pamba ya mmea wenye ukubwa wa punje ya shayiri. Pamba hufyonza mkojo unaovuja. Lakini ncha ya pamba isibaki nje.

3. Satr al-awra (kusitiri utupu)

Sehemu za mwili wa mtu ambazo ni haramu kwake kuzifunua na kuwaonyesha wengine, na ambazo ni haramu kwa wengine kuzitazama, huitwa sehemu za utupu (awra). Sehemu za utupu za mwanamume ni kuanzia kitovu hadi chini ya magoti. Magoti ni utupu. Sala inayosaliwa bila kusitiri sehemu hizi haikubaliwi (si sahihi). Kwa wanaume, wanaposali, ni sunna kusitiri pia sehemu nyingine za mwili (mikono, kichwa) na kuvaa soksi. Kusali bila kusitiri sehemu hizi ni makruh kwao. Sehemu zote za mwili wa mwanamke, isipokuwa viganja na uso – hata migongo ya mikono, nywele na miguu – ni utupu katika madhehebu yote manne. Kwa sababu hiyo wanawake huitwa awra. Kusitiri sehemu hizi ni fardhi kwao. Ikiwa robo ya sehemu yoyote ya utupu wa mwanamume au wa mwanamke itabaki wazi kwa muda wa ruknu moja, sala hubatilika. Ikifunuka sehemu ndogo kuliko hiyo, haibatiliki, lakini sala huwa makruh. Kitambaa chembamba kinachoonyesha umbo au rangi ya kiungo kilicho chini yake ni sawa na kutokuwa na kitambaa kabisa.

Wanawake wanapokuwa peke yao na hawasali, ni fardhi kwao kusitiri sehemu kati ya magoti na kitovu, ni wajibu kusitiri mgongo na tumbo, na ni adabu kusitiri sehemu nyingine za mwili.

4. Istiqbal al-qibla (kuelekea kibla)

Istiqbal al-qibla maana yake ni kusali ukielekea Kaaba. Upande wa jengo la Kaaba lililoko Makka huitwa kibla. Hapo awali kibla kilikuwa Quds (Yerusalemu). Miezi kumi na saba baada ya Hijra, katikati ya mwezi wa Shaaban, siku ya Jumanne, Waislamu waliamrishwa kuelekea Kaaba.

Kibla si jengo la Kaaba, bali ni kiwanja ambacho jengo hilo limesimama juu yake. Yaani nafasi yote kuanzia ardhini hadi Arshi ni kibla. Kwa hiyo mtu aliye chini ya kisima, chini ya bahari, juu ya mlima mrefu au ndani ya ndege anaweza kusali akielekea upande huu. Sala ni sahihi ikiwa nafasi ya takriban nyuzi 45 iliyo kati ya mielekeo ya mishipa ya macho inayokingamana inaikabili Kaaba.

5. Wakati

Mtume Mtukufu (sallallahu alayhi wasallam) amesema katika hadithi sharif: “Kwa siku mbili Jibril (alaihis-salaam) alikuwa imam wangu karibu na mlango wa Kaaba. Tulisali sala ya alfajiri wakati alfajiri (fajr) ilipochomoza; adhuhuri wakati jua lilipoanza kupinduka kutoka katikati ya mbingu; alasiri wakati kivuli cha kila kitu kilipokuwa sawa na urefu wake; magharibi wakati jua lilipozama (ukingo wake wa juu ulipotoweka); na isha wakati wekundu wa jioni (shafaq) ulipotoweka. Siku ya pili tulisali sala ya alfajiri wakati kulipokuwa kumepambazuka; adhuhuri wakati kivuli cha kila kitu kilipokuwa mara mbili ya urefu wake; alasiri mara tu baada ya hapo; magharibi wakati mfunga anapofuturu; na isha baada ya kupita theluthi ya kwanza ya usiku. Kisha akasema: ‘Ewe Muhammad! Hizi ndizo nyakati za sala Kwako na kwa Mitume waliokutangulia. Umma Wako na usali kila moja ya sala tano kati ya nyakati hizi mbili tulizosali.’”

Kutokana na hadithi sharif hii inafahamika pia kwamba sala zilizoamrishwa kusaliwa kila siku ni tano. Wakati wa sala ya alfajiri: unaanza pale weupe unaoitwa fajr unapodhihirika upande wa mashariki, na unaendelea mpaka jua linapochomoza.

Wakati wa sala ya adhuhuri: unaanza pale vivuli vya vitu vilivyokuwa vimefupika vinapoanza kurefuka tena. Unaisha pale kivuli cha kitu kinaporefuka kwa kiasi cha urefu wa kitu hicho.

Wakati wa sala ya alasiri: unaanza pale wakati wa adhuhuri unapoisha, na unaendelea mpaka jua linapotoweka.

Lakini baada ya jua kuwa la manjano, yaani pale umbali kati ya ukingo wa chini wa jua na mstari wa upeo wa macho unapokuwa sawa na urefu wa mkuki (zinapobaki dakika 40 kabla ya magharibi), ni haramu kusali sala yoyote. Yaani kuichelewesha sala ya alasiri hadi wakati huo ni haramu (imekatazwa). Lakini kama sala ya alasiri haijasaliwa hadi wakati huo, bado ni lazima isaliwe kabla jua halijazama.

Wakati wa sala ya magharibi: unaanza pale jua linapotoweka, na unaendelea mpaka wekundu wa jioni (shafaq) unapotoweka, yaani mpaka rangi nyekundu iliyoko magharibi juu ya mstari wa upeo wa macho inapotoweka. Wakati wa sala ya isha: unaanza pale wakati wa magharibi unapoisha, na unaendelea mpaka alfajiri ya kweli (fajr as-sadiq) inapopambazuka. Kuichelewesha sala ya isha bila udhuru hadi baada ya nusu ya usiku ya kisheria ni makruh.

Kusali sala kabla ya nyakati zake au baada yake (yaani nje ya nyakati zake halisi) ni haramu. Ni dhambi kubwa. Katika kalenda za ukutani zilizotayarishwa na gazeti la “Türkiye”, nyakati za sala na za imsak zimeelezwa kwa usahihi.

“Ibada yenye thamani kuliko zote ni sala inayosaliwa mwanzoni mwa wakati wake” Hadithi sharif

Nyakati za karaha

Kuna nyakati tatu ambazo ndani yake kusali ni makruh tahrimi, yaani haramu. Sala ya fardhi iliyoanzwa katika mojawapo ya nyakati hizi tatu si sahihi. Nyakati hizi tatu ni pale jua linapochomoza, linapozama, na katikati ya mchana (jua likiwa katikati ya mbingu). Katika nyakati hizi tatu pia haijuzu kumsalia maiti ambaye jeneza lake limetayarishwa mapema (kabla ya wakati wa karaha kuingia), wala kufanya sijda ya tilawa au sijda ya sahw. Jua linapozama, ni sala ya alasiri ya siku hiyo hiyo tu inayoweza kusaliwa (ambayo kwa sababu fulani haikusaliwa kabla).

Adhana na ikama

Adhana maana yake ni kuwatangazia watu wote. Kwa wanaume, kuadhini kwa ajili ya sala tano za kila siku, kwa ajili ya sala za kadha za fardhi, na mbele ya khatibu katika sala ya Ijumaa, ni sunna muakkada. Kwa wanawake kuadhini au kukimu ikama ni makruh. Adhana husomwa mahali palipoinuka ili kuwajulisha wengine kwamba wakati umeingia. Wakati wa kuadhini ni mustahab kuinua mikono yote miwili na kutia kidole kimoja katika kila sikio. Kukimu ikama ni bora kuliko kuadhini. Adhana na ikama husomwa ukielekea kibla. Wakati wa kuzisoma hakuzungumzwi, wala salamu haijibiwi. Adhana husomwa hivi: Allahu akbar (mara 4) Ashhadu an la ilaha illallah (mara 2)

Ashhadu anna Muhammadan Rasulullah (mara 2)

Hayya alas-salah (mara 2)

Hayya alal-falah (mara 2)

Allahu akbar (mara 2)

La ilaha illallah (mara 1)

Katika adhana ya alfajiri peke yake, baada ya Hayya alal-falah husemwa mara mbili (As-salatu khayrun minan-nawm). Katika ikama, pamoja na maneno yote ya adhana, baada ya Hayya alal-falah husemwa mara mbili (Qad qamatis-salah).

6. Nia

Nia hufanywa wakati wa kusema takbira ya ufunguzi (takbira ya iftitah). Kunuia sala maana yake ni kupitisha moyoni jina la sala, wakati wake, kibla, na kwamba unamfuata imam (unaposali kwa jamaa).

Nia iliyofanywa baada ya takbira ya ufunguzi si sahihi, na sala iliyosaliwa kwa nia hiyo haikubaliwi. Wakati wa kunuia sala ya fardhi au ya wajibu, ni lazima kujua ni fardhi ipi au wajibu upi. Si lazima kunuia idadi ya rakaa. Wakati wa kusali sunna, inatosha kunuia “kusali sala”. Nia ya sala ya jeneza hufanywa hivi: “Nimenuia kusali sala kwa ajili ya Allah, kumletea sala (salawat) Bwana wetu Mtume, na kumwombea dua maiti, na ninamfuata imam aliyepo.”

“Kuna adhabu kali kwa wale wanaosali kwa kughafilika (kwa uzembe) na bila kuipa sala umuhimu, wanaosali sala zao mbele ya watu kwa unafiki na riya (kujionyesha), na huziacha wanapokuwa peke yao” al-Maun: 4–6

Si sharti kwa imam kunuia kuwa imam wa wanaume. Lakini imam asiponuia kuwa imam wa jamaa iliyopo, hapati thawabu za kusali kwa jamaa. Akinuia kuwa imam, hupata thawabu hizi pia. Imam ni lazima anuie “kuwa imam wa wanawake” (anapowasalisha wanawake). Wakati wa kufanya ibada, kutamka kwa mdomo tu hakuitwi nia. Nia isipofanywa kwa moyo, ibada hazikubaliwi.

7. Takbira ya tahrima

Tahrima maana yake ni kuanza sala kwa kusema “Allahu akbar”. Wanaume huinua mikono hadi masikioni, viganja vikielekea kibla. Ncha za vidole gumba hugusa ndewe za masikio. Wakati wa kusema Allahu akbar mikono hushushwa, na akimaliza, mikono huwa imefungwa chini ya kitovu, mkono wa kulia ukiwa umeshika kifundo cha mkono wa kushoto. Wanawake huinua mikono yote miwili hadi usawa wa mabega na kusema takbira ya ufunguzi. Kisha huweka mikono juu ya kifua, mkono wa kushoto chini na wa kulia juu. Hawashiki kifundo cha mkono kama wanaume.

B) Nguzo za sala

Fardhi zilizo ndani ya sala huitwa ruknu (nguzo). Nazo ni tano:

1. Kiyamu

Ya kwanza kati ya nguzo tano za sala ni kiyamu. Kiyamu maana yake ni kusimama. Mgonjwa asiyeweza kusimama husali akiwa amekaa. Mgonjwa asiyeweza kukaa hulala chali na kusali kwa ishara ya kichwa (kwa kukitikisa, kukiinamisha na kadhalika). Huwekewa mto chini ya kichwa ili uso wake uelekee kibla na si mbinguni. Hukunja magoti yake na hanyooshi miguu yake kuelekea kibla. Anaposimama, miguu yote miwili ni lazima iwe na nafasi ya upana wa vidole vinne kati yake.

2. Kiraa

Ni fardhi kusoma aya moja ya Quran tukufu ukiwa umesimama katika kila rakaa ya sunna na ya witri, na, unaposali peke yako, katika rakaa mbili za fardhi. Kusoma sura fupi kuna thawabu zaidi.

Kusoma al-Fatiha kama kiraa ni wajibu. Katika rakaa mbili za kwanza za sala za fardhi zenye rakaa nne, ni wajibu kusoma al-Fatiha na dhamm as-sura (sura ya nyongeza), au angalau aya tatu fupi; katika rakaa mbili za mwisho, kusoma al-Fatiha ni sunna. Katika kila rakaa ya sala ya witri, ambayo ni wajibu, na ya sala za sunna, ni wajibu kusoma al-Fatiha na dhamm as-sura. Pia ni wajibu kusoma al-Fatiha kabla ya sura, na mara moja tu. Ikisahauliwa mojawapo ya wajibu hizi tano zinazohusu al-Fatiha, ni lazima kufanya sijda ya sahw. Haijuzu kusoma tarjama (tafsiri ya maneno) ya Quran tukufu kama kiraa. Husomwa katika umbo lake la asili, kwa Kiarabu.

3. Rukuu

Baada ya kiraa katika kiyamu, mtu huinama kwenda rukuu akisema takbira. Katika rukuu wanaume hutanua vidole vyao, hushika magoti kwa nguvu, na huweka mgongo na kichwa katika usawa mmoja. Katika rukuu husemwa angalau mara tatu “Subhana Rabbiyal-adhim” (kusema mara 3, 5, 7, 9 au 11 ni mustahab). Katika rukuu mikono na miguu huwa imenyooka. Wanawake hawatanui vidole vyao. Hawanyooshi mgongo, miguu wala mikono yao.

Kwa imam na kwa anayesali peke yake, ni sunna kusema “Samiallahu liman hamidah” anapoinuka kutoka rukuu kwenda qawma. Jamaa hawasemi hivyo. Mara baada ya hapo husemwa “Rabbana lakal-hamd” na mtu husimama wima katika qawma. Kisha, akisema “Allahu akbar”, huenda sijda; huweka chini kwanza goti la kulia, kisha goti la kushoto, kisha mkono wa kulia na kisha wa kushoto, na mwisho pua na paji la uso.

4. Sijda

Katika sijda husemwa angalau mara tatu “Subhana Rabbiyal-ala” (kusema mara 3, 5, 7, 9 au 11 ni mustahab). Vidole vya mikono ni lazima viwe vimebanana, vikielekea kibla, usawa wa masikio, na kichwa kiwe kati ya mikono miwili. Ni fardhi kuweka paji la uso mahali safi, yaani juu ya jiwe, udongo, mbao au mkeka, na (wanazuoni) wamesema kwamba ni wajibu kuweka pua pamoja nalo. Haijuzu kuweka pua peke yake bila udhuru. Kuweka paji la uso peke yake ni makruh.

Ni fardhi au wajibu kuweka chini miguu yote miwili, au angalau kidole kimoja cha kila mguu. Yaani, miguu yote miwili isipowekwa chini, sala ima haikubaliwi au inakuwa makruh. Katika sijda ni sunna kukunja vidole vya miguu na kuelekeza ncha zake kibla.

Wanaume huweka mikono na mapaja yao mbali na tumbo. Ni sunna kuweka mikono na magoti chini. Katika kiyamu ni sunna kuacha nafasi ya upana wa vidole vinne kati ya visigino, lakini kuvibana pamoja katika rukuu, qawma na sijda. Wakati wa kwenda sijda ni makruh kuvuta juu pindo za suruali, na ni makruh kuzivuta juu na kuzikunja kabla ya kuanza sala. Ni makruh kusali mikono ya nguo, miguu ya suruali au pindo zikiwa zimekunjwa au fupi. Ni makruh kusali kichwa wazi kwa uvivu, au bila kufikiria umuhimu wa kusali kichwa kikiwa kimefunikwa. Lakini kutoipa sala umuhimu ni ukafiri (kutoamini). Pia ni makruh kusali ukiwa na nguo chafu au nguo za kazi (yaani nguo zenye mafuta na uchafu).

5. Qada al-akhira

Katika rakaa ya mwisho ni fardhi kukaa kwa muda wa kusoma Attahiyyatu. Wakati wa kukaa, haiashiriwi kwa vidole. Wanaume hulaza mguu wa kushoto chini, ncha za vidole zikielekea kulia, na hukaa juu ya mguu huu. Mguu wa kulia husimamishwa wima, vidole vikigusa chini na ncha zake zikiwa zimepinda kidogo kuelekea kibla. Kukaa hivi ni sunna. Wanawake hukaa kwa tawarruk, yaani kwa kuweka makalio chini. Mapaja huwekwa karibu karibu. Mguu wa kulia hutolewa nje upande wa kulia. Mguu wa kushoto huwa chini, ncha za vidole zikielekea kulia.

Je, ni kuwakumbuka wapenzi wa Mtume mahali penye
miti ya salam, ndiko kunakokuliza?
Niambie, je, ni upepo wa Madina unaokuliza,
au umeme unaometa usiku kutoka mlima Idam?
Qasidat al-Burda