TAATEE RAJII’

Aasim bin Saabit, xiyyattoota Lola Uhud keessaa warra caalaatti gaarii keessaa tokko, lola sana irratti mushrikoota Musaafi’ bin Xalhaa fi obboleessa isaa Haaris ajjeesee ture. Haati isaanii, Sulaafaa bint Sa’ad, ishee haaloo hedduu qabaachuun beekamtu, nama mataa Aasim bin Saabit, kan ilmaan ishee lamaanuu ajjeese, isheef fideef gaala dhibba tokko akka kennitu waadaa galte. Lafee mataa Aasim keessaa daadhii dhuguuf kakatte. Kana malees, sariyyaa Sayyida keenya Ergamaan Rabbii erge tokko keessatti Abdullaah bin Unays ilmaan Lihyaan keessaa Khaalid bin Sufyaan waan ajjeeseef, ilmaan Lihyaan gosoota Adal fi Qaaraa wajjin waliigalan. Gosoonni lamaan kunneen, kanneen naannoo Makkaa jiraatan, karoora baasanii ergamtoota qopheessan. Isaaniin akkana jedhan: “Muslima taaneerra jedhaa. ‘Zakaa ni kennina; ishee fudhachuu fi Islaamummaa nu barsiisuuf barsiisota barbaanna’ jedhaa. Warra dhufan keessaa gariin ajjeesnee haaloo keenya baana. Gariin immoo Makkaa geessinee Qurayshootatti gurgurra.”

Bara afraffaa Hijraa ji’a Safar keessa, gosoota lamaan kanneen irraa gareen nama jaha yookaan torbaa Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufanii: “Muslima taaneerra; barsiisota Qur’aana Kabajamaa fi amantii nu barsiisan nuuf ergi” jedhan.

Yeroo sana Nabiyyiin keenya jaalatamaan mushrikoonni Makkaa lolaaf qophaa’aa jiraachuu fi dhiisuu isaanii to’achuuf sariyyaa nama kudhanii qopheessee ture. Gosoota Adal fi Qaaraa irraa gareen akkasii dhufee barsiisota gaafachuu isaatiin, haala qoratee, sakatta’ee akka isatti himaniif garee basaasaa nama kudhanii kana warra dhufan wajjin erge.

Sariyyaa kana keessa Sahaabota keessaa Marsad bin Abii Marsad, Khaalid bin Abii Bukayr, Aasim bin Saabit, Khubayb bin Adiyy, Zayd bin Dasinnaa, Abdullaah bin Xaariq, Mu’attib (Mughiir) bin Ubayd fi Sahaabonni maqaan isaanii hin beekamne sadii (radiyallaahu anhum) ni turan.

Gareen basaasaa kun guyyaa dhokatee halkan deemuudhaan, ganama barii tokko bishaan Rajii’ bira ga’e. Achitti yeroo muraasaaf aara galfatanii, timira Madiinaa gosa gaarii Ajwaa jedhamu nyaatan. Achiis achii ka’anii tulluu isaanitti dhihoo jiru tokkotti ba’anii dhokatan.

Dubartiin gosa Huzayl irraa hoolota tiksitu tokkos bishaan Rajii’ bira dhufte. Lafee timiraa argitee, timirri Madiinaa akka achitti nyaatame hubatte. “Namoonni Madiinaa irraa dhufan as turaniiru!” jettee iyyitee gosa isheetti himte.

Yeroo sana garee gosoota Adal fi Qaaraa, kan sariyyaa Sahaabota kudhanii kana wajjin ture keessaa namni tokko, sababa tokko dhiheessee isaan biraa adda ba’e. Battaluma ilmaan Lihyaan bira dhaqee itti hime.

Oduu kana irratti ilmaan Lihyaan sochii jalqaban. Humna nama dhibba lamaa, kan isaan keessaa dhibbi xiyyattoota ta’an, sariyyaa xiqqoo kanatti ergan. Tuutni mushrikootaa kun Aasim bin Saabit fi hiriyyoota isaa fiixee tulluu irratti argatee marse. Yeroo kana namichi haala Sahaabota kudhanii mushrikootatti hime sunis isaanitti makame. Sahaabonni yeroo sana akka gowwoomfaman hubatanii, lolaaf murteessanii goraadee isaanii luqqifatan. Mushrikoonni kana hubatanii isaan gowwoomsuuf yaalanii: “Yoo gara keenyatti gad buutan, isin keessaa nama tokkollee hin ajjeesnu. Waadaa cimaa ni galla. Wallaahi, isin ajjeesuu hin barbaannu. Garuu isiniin warra Makkaa irraa maallaqa furii argachuu barbaanna” jedhan.

“Warra erga madaa’anii booda illee waamicha Allaahu ta’aalaa fi Nabiyyii Isaatiif ariifatanii deebii kennan, keessumaa isaan keessaa warra gaarii hojjetanii fi hamaa irraa of eeganiif mindaa baay’ee guddaatu jira” Aal Imraan: 172

Taatee Rajii’

Aasim bin Saabit, Marsad bin Abii Marsad fi Khaalid bin Abii Bukayr (radiyallaahu anhum): “Nuti dubbii fi waadaa mushrikootaa gonkumaa hin fudhannu” jechuun dhiheessa isaanii hunda didan. Aasim bin Saabit: “Ani eegumsa mushrikootaa gonkumaa fudhachuu dhiisuuf kakadheera. Wallaahi, eegumsaa fi dubbii isaaniitiin gowwoomee gad bu’ee harka hin kennu” jedhe. Harka isaa ol diriirsee: “Yaa Rabbii! Haala keenya Nabiyyii Keetti beeksisi” jedhee du’aa godhe. Allaahu ta’aalaan du’aa Aasim fudhatee, waa’ee isaanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti beeksise.

Aasim mushrikootaan: “Nuti du’a hin sodaannu; sababni isaas amantii keenya keessatti hubannoo qabna (yoo duune shahiida taanee Jannata seenna)” jedhe. Hogganaan mushrikootaa: “Yaa Aasim! Ofii keetii fi hiriyyoota kee hin balleessin; harka kenni!” yommuu jedhu, Aasim bin Saabit xiyyaan deebii kenne. Utuu xiyya darbatuu walaloo kana dubbisaa ture:

Ani jabaa dha; homaa hin dhabne.
Funyoon xiyyaa koo inni furdaan harkifameera.
Du’i dhugaa dha; jireenyi immoo kan gatii hin qabnee fi kan darbu dha.
Wanti murtaa’e hundi ni dhufa.
Namoonni yeroo dheeraa yookaan gabaabaa booda gara Rabbiitti deebi’u.
Yoo ani isin wajjin hin lolle,
Haati koo (gaddaan) sammuu ishee ni dhabdi.

Qola xiyyaa Aasim keessa xiyya torbatu ture. Xiyya darbate hundaan mushrika tokko ajjeese. Xiyyi isaa yommuu dhumu, hedduu isaanii eeboo isaatiin waraane. Garuu eeboon isaas cabe. Battaluma goraadee isaa luqqifatee, qola isaa cabsee darbate. (Kun: “Hanga du’utti nan lola; harka hin kennu” jechuu ture.) Achiis akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii! Ani hanga har’aatti amantii Kee eegeera. Dhuma guyyaa kanaatti qaama koo akka eegdu, akka tiksitu Si kadhadha.” Iyyi “Allaahu akbar!” Aasim bin Saabit fi Sahaabota biroo tulluuwwan kirkirsiise. Mujaahidoonni kudhan nama dhibba lama wajjin hanga du’aatti wal lolaa turan; warri itti dhihaatan adabbii waan hojjetanii argatan. Dhuma irratti Aasim (radiyallaahu anhu) miilla isaa lamaaniin madaa’ee lafatti kufe. Kaafiroonni baay’ee isa sodaatan waan ta’eef, yommuu kufe illee itti dhihaachuuf ija hin jabaanne; fagoo irraa xiyya darbatanii shahiida godhan. Guyyaa sana Sahaabota kudhan achi turan keessaa torba shahiida ta’an, sadii immoo booji’aman.

Ilmaan Lihyaan mataa eebbifamaa Aasim bin Saabit kutanii Sulaafaa bint Sa’aditti gurguruu barbaadan. Garuu Allaahu ta’aalaan du’aa Aasim bin Saabit waan fudhateef, tuuta kanniisaa erge. Akka duumessaatti Aasim bin Saabit irra dhaabatan. Mushrikoonni itti dhihaachuu hin dandeenye. Dhuma irratti: “Dhiisaa; yommuu galgala ta’u kanniisni ni bittinnaa’a, achiis mataa isaa kutnee fudhanna” jedhan.

Galgala Allaahu ta’aalaan rooba jabaa roobse. Sululoota keessa lolaan yaa’ee, qaama eebbifamaa Aasim bin Saabit fudhatee bakka hin beekamnetti geesse. Mushrikoonni hammam barbaadanis hin arganne. Kanaafuu mushrikoonni Aasim bin Saabit irraa bakka tokkollee kutuu hin dandeenye.

“Yaa Rabbii! Ani hanga har’aatti amantii Kee eegeera. Dhuma guyyaa kanaatti qaama koo akka eegdu, akka tiksitu Si kadhadha” Aasim bin Saabit (radiyallaahu anhu)

Waa’ee kanniisni Aasim akkamitti akka eege yommuu dubbatamu, Umar akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaan garbicha Isaa mu’mina dhugumaan ni eega. Akkuma Aasim bin Saabit yeroo lubbuun jiraatetti mushrikoota irraa of eege, Allaahu ta’aalaanis erga inni du’ee booda qaama isaa eegee mushrikoonni akka tuqan hin hayyamne.” Kanaafuu Aasim bin Saabit yommuu yaadatamu, “nama kanniisni eege” jedhamee waamama ture.1

Sahaabonni sadan booji’aman Khubayb bin Adiyy, Zayd bin Dasinnaa fi Abdullaah bin Xaariq (radiyallaahu anhum) turan. Ilmaan Lihyaan sadan isaaniiyyuu funyoo xiyyaatiin hidhan. Isaan keessaa Abdullaah bin Xaariq gara mushrikoota Makkaatti geeffamuu hin fedhne. Akka hin deemneef morme. “Hiriyyoonni koo shahiida ta’an Jannataan kabajaman!” jedhee iyye. Hidhaa harka isaa ciccire; garuu ilmaan Lihyaan dhagaan isa tumanii isas shahiida godhan. Khubayb bin Adiyy fi Zayd bin Dasinnaa: “Tarii hojii basaasaa Ergamaan Rabbii nuuf kenne raawwachuuf carraa arganna” jedhanii yaaduun obsan.

Ilmaan Lihyaan lamaan isaaniiyyuu gara Makkaatti geessan. Mushrikoonni, warri firoonni isaanii Lola Badr fi Uhud irratti ajjeefaman, jibbaa fi hawwii haaloo ba’uutiin gubachaa carraa barbaadaa turan. Mushrikoota keessaa Hujayr bin Abii Ihaab Tamiimii haaloo obboleessa isaa, kan Lola Badr irratti ajjeefame, ba’uuf Khubayb bite; Safwaan bin Umayyaan immoo abbaa isaa Umayyaa bin Khalaf, kan Lola Badr irratti ajjeefame, haaloo isaa ba’uuf Zayd bin Dasinnaa bite. Yaadni mushrikootaa lamaan isaaniiyyuu ajjeesuu ture. Garuu ji’oota isaan lola godhuu dhowwaa godhanii lakkaa’an keessa waan turaniif, isaan hidhanii yeroon sun akka darbu eegan. Bakka adda addaatti isaan hidhan. Sahaabonni lamaanuu booji’amummaa kana keessatti obsa, dandamachuu fi ulfina guddaa agarsiisan.

Maawiyaan, garbittii bilisa baafamte kan mana Khubayb bin Adiyy itti hidhame keessa jiraattu (dubartiin kun booda Muslima taatee jirti), akkana jette:

“Khubayb mana ani jiraadhu keessatti kutaa tokko keessatti hidhamee ture. Booji’amaa isa caalaa gaarii ta’e hin argine. Guyyaa tokko yoon ilaalu, harka isaa keessa damee wayinii guddaa, hamma qodaa bishaanii, qaba ture. Isa irraa nyaachaa ture. Guyyaa guyyaan damee wayinii akkasii harka isaa keessatti argama ture. Yeroo sana, keessumaa Makkaa keessatti, wayinii argachuun gonkumaa hin danda’amu ture. Allaahu ta’aalaatu soorata isaaf kenna ture. Kutaa itti hidhame keessatti salaata salaata, Qur’aana Kabajamaa dubbisa ture. Dubartoonni Qur’aana Kabajamaa inni dubbisu dhaggeeffatan ni boo’u, isaafis ni gaddu turan. Yeroo tokko tokko: ‘Wanti ati barbaaddu jiraa?’ jedheen yommuu gaafadhu: ‘Bishaan mi’aawaa naaf kenni, foon horii taabotaaf qalamee natti hin fidin, akkasumas yeroo na ajjeesuuf jiran dursitee natti himi; waan biraa hin barbaadu’ jedha ture. Guyyaan isa ajjeesan yommuu murtaa’u, dhaqee itti hime. Yommuu dhaga’u, jijjiiramni xiqqaan tokkollee isa irratti hin mul’anne, mallattoo gaddaas homaa hin agarsiifne.

Guyyaan sun yommuu dhihaatu, utuu hin du’in dura qulqullina qaamaa godhachuu akka barbaadu himee, haaduu areedaa gaafate. Anis mucaa koo harkatti haaduu areedaa kennee isatti erge. Mucichi bira isaa yommuu seenu, tasa sodaadhe. ‘Wayyoo! Namichi kun mucaa haaduudhaan qala. Inni akkamiinuu ni ajjeefama’ jedhe. Mucicha ilaaluuf fiige. Khubayb haaduu ani erge harka mucichaa irraa fudhatee, mucicha jaallachuuf jilba isaa irra taa’isee ture. Kana yommuu argu baay’ee sodaadhee iyyuu jalqabe. Inni haala sana hubatee: ‘Mucaa kana nan ajjeesa jettee yaaddaa? Amantii keenya keessa wanti akkasii hin jiru. Lubbuu haqa malee balleessuun haala keenyaa fi ulfina keenya irraa miti’ jedhe.”

Guyyaan mushrikoonni Khubayb bin Adiyy fi Zayd bin Dasinnaa ajjeesuuf murteessan ga’ee ture. Guyyaa sana ganama barraaqaan hidhaa sibiilaa booji’amtootaa hiikanii Makkaa alatti bakka Tan’iim jedhamutti geessan. (Tan’iim Ka’abaa irraa km 5–8 fagaata. Tulluun achi jirus tulluu Tan’iim jedhama.) Ummanni Makkaa fi hangafoonni mushrikootaa ajjeechaa isaanii ilaaluuf walitti qabamanii turan. Naannoo sanatti tuutni namaa guddaan ture.

Mushrikoonni bakka booji’amtoota ajjeesuuf jiranitti muka fannisaa lama dhaabanii turan. Khubayb muka fannisaatti ol kaasanii hidhuu yommuu barbaadan: “Na gadhiisaa; salaata rak’aa lama haan salaatu” jedhe. Gadhiisanii: “Achitti salaati” jedhan. Khubayb battaluma salaatatti dhaabatee, gad of qabuu guutuudhaan salaata rak’aa lama salaate. Mushrikoonni walitti qabaman, dubartoonnii fi ijoolleen raafamaan isa ilaalaa turan. Erga salaata isaa xumuree booda: “Wallaahi, utuu sodaa du’aatiin salaata dheereessuu koo hin yaaddanne ta’ee, salaata nan dheereessa, baay’isees nan salaata ture” jedhe. Yeroo ajjeefamu salaata rak’aa lama kan jalqaba salaate, aadaa fi sunnaa akka ta’uuf sababa kan ta’e, Khubayb bin Adiyy dha. Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam), utuu ajjeefamaa jiruu salaata rak’aa lama salaachuu isaa yommuu dhaga’u, gocha isaa kana sirrii fi bakka isaa ta’e jedhee fudhate.2

Erga salaata isaa salaatee booda, Khubayb muka fannisaatti ol kaasanii hidhan. Fuula isaa qiblaa irraa gara Madiinaatti garagalchan. Achiis: “Kottu, amantii kee irraa deebi’i! Si gadhiifna” jedhan. Inni akkana jedhee deebise: “Wallaahi, hin deebi’u! Addunyaan guutuun kan koo ta’ee naaf kennamte illee, Islaamummaa irraa hin deebi’u!”

Mushrikoonni deebii kana yommuu argatan: “Amma bakka keetti Muhammad ta’ee, inni ajjeefamuu ni barbaaddaa? Yoo ‘eeyyee’ jette, ni baraaramta, mana keetti nagaan teessa!” jedhan. Khubayb: “Ani miilla Muhammad alayhis-salaam keessa qoraattiin tokko akka seenu illee gonkumaa hin fedhu!” jedhe.

Mushrikoonni qoosaa fi kolfaa: “Yaa Khubayb! Amantii Islaamaa irraa deebi’i! Yoo hin deebi’in, dhugumaan si ajjeesna!” jedhan. Khubayb deebii kana isaaniif kenne: “Erga ani karaa Allaahu ta’aalaa irra jiruu, ajjeefamuun anaaf homaa barbaachisaa miti.”

Achiis Khubayb akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii! As fuula diinaa malee fuula biraa hin argu. Yaa Rabbii! Salaama koo Rasuula Keetti ga’i. Waan nurratti raawwatame kana Rasuula Keetti beeksisi!”; achiis: “As-salaamu alayka yaa Rasuulallaah” jedhe. Yeroo Khubayb du’aa kana godhetti, Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota wajjin taa’aa ture. Zayd bin Haarisaa akkana jedhe: “Guyyaa tokko Ergamaan Rabbii utuu Sahaabota isaa wajjin taa’uu: ‘Wa alayhis-salaam’ jedhe. Sahaabonni: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Kun deebii salaama eenyuuti?’ jedhan. Innis: ’Deebii salaama obboleessa keenya Khubayb ti. Jibriil (alayhis-salaam) salaama Khubayb natti ga’e’ jedhe.”3

Mushrikoonni Qurayshii naannoo Khubayb walitti qabaman: “Kunoo namicha abbootii keessan ajjeese” jechuun dargaggoota eeboo isaaniitiin isatti kakaasan; isaanis qaama isaa eebbifamaa madeessuu jalqaban. Yeroo kana fuulli Khubayb gara Ka’abaatti garagale. Mushrikoonni gara Madiinaatti garagalchan. Khubayb: “Yaa Rabbii! Yoo ani Si biratti garbicha fudhatamaa ta’e, fuula koo gara qiblaatti garagalchi” jedhee du’aa godhe. Fuulli isaa ammas gara qiblaatti garagale. Mushrikoota keessaa tokkollee fuula isaa gara Ka’abaa malee gara biraatti garagalchuu hin dandeenye. Yeroo kana Khubayb muka fannisaa irratti, gidduu diinotaa keessatti ormummaadhaan kophaa isaa shahiida ta’aa akka jiru kan ibsu walaloo dubbate. Mushrikoonni eeboo harka isaanii jiru qaama isaa keessa dhidhiibanii yommuu dararuu jalqaban: “Wallaahi, erga ani Muslima ta’ee ajjeefamee, rukutamee cinaachaa kamiin akka kufu hin gaddu! Kun hundi karaa Allaahu ta’aalaa irratti ti” jedhe.

“Ani miilla Muhammad alayhis-salaam keessa qoraattiin tokko akka seenu illee gonkumaa hin fedhu!” Khubayb bin Adiyy (radiyallaahu anhu)

Achiis Khubayb mushrikoota irratti akkana jedhee abaare: “Yaa Rabbii! Mushrikoota Qurayshii hunda balleessi! Waldaa isaanii bittinneessi! Tokko tokkoon lubbuu isaanii fudhadhu; isaan keessaa tokkollee lubbuun hin hambisin!” Mushrikoonni abaarsa kana yommuu dhaga’an baay’ee sodaatan; gariin isaanii achii baqatanii fagaatan. Warra hafan keessaa gariin tokko tokkoon eeboo isaanii isa keessa dhidhiibuu jalqaban; isaan keessaa tokko eeboo isaa qoma isaa keessa dhidhiibe, eeboon dugda isaatiin ba’e. Khubayb, utuu dhiigni qaama isaa irraa dhangala’uu fi muka fannisaa irratti raafamaa hafuura isaa isa dhumaa baafatuu: “Ash-hadu an laa ilaaha illallaah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh” jedhee shahiida ta’e.4

Reeffi Khubayb bin Adiyy (radiyallaahu anhu) guyyaa afurtama muka fannisaa irratti fannifamee hafe. Qaamni isaa hin tortorre, hin ajaa’ine. Yeroo hunda dhiigni haaraan irraa yaa’a ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan reeffa isaa fiduuf Sahaabota keessaa Zubayr bin Awwaam fi Miqdaad bin Aswad erge. Halkan dhoksaan Makkaa seenan. Khubayb muka fannisaa inni irratti fannifame irraa buusanii, gaala irratti fe’anii gara Madiinaatti karaa qabatan. Mushrikoonni haala kana beekanii tuuta guddaadhaan isaanitti duulan. Sahaabonni lamaan of ittisuuf reeffa lafa kaa’an. Yeroo muraasa booda lafti bakka reeffa itti kaa’an baqaqee reeffa liqimsee akka cufame argan; achiis karaa Madiinaa qabatan.

Zayd bin Dasinnaas muka fannisaa isa kaan, kan dhaabanitti hidhan. Amantii isaa irraa akka deebi’u isa dirqisiisuu yaalan. Garuu mushrikoonni iimaana Zayd jabeessuu malee waan biraa hin argatne. Kana irratti Zayd irratti xiyya roobsan. Dhuma irratti Nistaas, garbicha Safwaan bin Umayyaa bilisa ba’een, shahiida godhame.