WASU SUNNONIN ZAWA’ID NA SHUGABANMU ANNABI

Muhimmancin da Shugabanmu Annabi yake ba wa tsabta, tsari da daidaito

Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) yana ba wa tsabta, tsari da daidaito muhimmanci ƙwarai. Yana son ya fara kowane aikinsa daga dama, ya yi shi da hannun dama.6 Tsarkakewa bayan biyan buƙata kaɗai yake yi da hannun hagu.

Gwargwadon iko, yakan yi kowane aikinsa da adadin mara. Yakan ce: “Wanda yake da gashi, ya kula da shi da kyau!”

Lokacin da Annabinmu yake masallaci, wani mutum mai gashin kai da gemu barkatai ya shigo. Ƙaunataccen Shugabanmu Annabi ya ce: “Ko man fure ma ba a samu da zai kwantar da gashin wannan mutumin?”, sannan ya yi masa alama da hannu cewa ya fita waje nan take ya gyara gashinsa da gemunsa. Da mutumin ya yi haka ya dawo, Annabinmu ya ce: “Wanne ya fi, ɗayanku ya zo haka, ko ya zo da gashin kai da gemu barkatai kamar shaiɗan?”

Ko a tafiya ma yakan ɗauki mai a cikin kwalba. Lokacin da ya shafa mai, yakan fara sanya ɗan siririn zane a kansa, ya sa hularsa a kan zanen. Ta haka, ba a gane daga waje cewa ya shafa mai. Annabinmu yakan tsefe gemunsa sau biyu a kowace rana.

Anas ɗan Malik ya ce: “Manzo alaihis-salam yakan shafa man fure a gashinsa mai albarka akai-akai, yakan tsefe gemunsa mai albarka bayan ya jiƙa shi da ruwa.”7 Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) yakan rage kaɗan daga tsawon gemunsa mai albarka da gefe-gefensa. Kafin ya fita sallar Juma’a, yakan rage gashin bakinsa mai albarka, ya yanke abin da ya tsiro daga farcensa mai albarka. Yakan umarci Musulmi ma su rage gashin bakinsu.

Duk lokacin da Annabinmu ya dubi madubi, yakan gode wa Allahu Ta’ala, ya yi addu’a yana cewa: “Ya Allah! Kamar yadda Ka halicci surata kyakkyawa, Ka kyautata ɗabi’ata ma!”

Annabinmu, kowane dare kafin ya yi barci, yakan sa kwalli a idanunsa masu albarka sau uku. Yakan sa kwallin sau uku a idonsa na dama mai albarka, sau biyu kuma a idonsa na hagu mai albarka. Yakan ce: “Ku sa kwalli! Domin yana haskaka ido, yana tsirar da gashi (gashin ido).”8

Malaman Musulunci sun sanar da cewa ya halatta namiji ya sa kwalli don magani, amma bai halatta ya sa shi don ado ba. Kada a haɗa kalmomin jamal da zinat da juna.

Jamal yana nufin kawar da muni, zama mai natsuwa, da nuna ni’ima don godiya. Nunawa don alfahari, don taƙama, ba jamal ba ne, girman kai ne. Shugabanmu Manzon Allah yana ba wa amfani da asuwaki muhimmanci ƙwarai. Ba ya rabuwa da shi sam. Annabinmu yakan ce: “Ku yi asuwaki da reshen itacen arak!” Yana ba baki ƙanshi mai daɗi. Annabinmu ya ce: “Shi sunnata ne, kuma sunnar annabawan da suka zo gabanina ne!”

Shugabanmu Annabi ya ce: “Da ba don in sanya wa al’ummata wahala ba, da na umarce su da yin asuwaki a kowace salla!”9 “Ina yi muku wasiyya ƙwarai da amfani da asuwaki!”

“Asuwaki tsabtar baki ne, kuma yardar Ubangijina ne!” Lokacin da ƙaunataccen Annabinmu ya shiga gidansa, aikinsa na farko shi ne ya goge haƙoransa masu albarka da asuwaki. Ba ya barci sai da asuwaki a gefensa, idan ya farka kuma, yakan fara da goge haƙoransa masu albarka da asuwaki. Da dare ma, idan ya tashi sallar tahajjud, yakan goge haƙoransa masu albarka da asuwaki.10 Uwarmu Nana A’isha (radiyallahu anha) ta ce: “Babu wani dare ko rana da Annabi alaihis-salam ya yi barci, face idan ya farka ya yi asuwaki kafin alwala!” Ibrahim, ɗan ƙaunataccen Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam), ya rasu. Lokacin binnewa, ɗaya daga cikin tubalan da aka sanya a kabari ya karkace. Ya sa hannu ya gyara shi. Ya bayyana cewa tubalin da ya karkace ba shi da wani amfani ko cutarwa ga wanda ya rasu, amma shi yana jin ɓacin rai da abin da ba shi da tsari da daidaito.

Hane-i Sa’adat (gidan Shugabanmu Annabi)

Lokacin da ƙaunataccen Annabinmu ya gina masallacinsa a Madina, ya sa aka gina ɗakuna biyu na tubalin laka a gefen masallacin, aka rufe samansu da kututturan dabino da rassansa. Lokacin da ake gina masallaci mai daraja, aka gina ɗaki ɗaya ɗaya ga A’isha da Sauda (radiyallahu anhuma). Ƙofar ɗakin uwarmu Nana A’isha tana fuskantar hanyar da take zuwa masallaci. Ƙofar ɗakin da aka gina wa uwarmu Nana Sauda kuma tana fuskantar ƙofar Al-i Usman, wadda ita ce ƙofa ta uku ta masallacin. Da Annabinmu ya auri wasu mata, daga baya adadin ɗakunan ya ƙaru, ya kai tara. Waɗannan ma an gina su ne a tsakanin ɗakin uwarmu Nana A’isha da alƙibla. Wasu daga cikin ɗakunansa na tubalin laka ne, wasu kuma na dutse. Wasu an yi su ne da rassan dabino (irin na Bagadaza), aka shafa samansu da laka, aka kuma yi rufinsu da rassan dabino. Hasan ɗan Abul-Hasan (radiyallahu anhu) ya ce: “Lokacin da nake shekarun balaga, na shiga gidajen Manzon Allah, na miƙa hannuna na kai rufinsa. Rufin ɗakin Manzon Allah ba kome ba ne face saƙar gashi da aka miƙa a kan kututturen itacen sarwi ko na ardaj.”

Bisa abin da Imam Bukhari ya sanar kuma, “ƙofar gidan Manzon Allah ba ta da zobe, ana ƙwanƙwasa ta da ƙarshen baka.” Muhammadu ɗan Hilal da Aɗa’ al-Khurasani ma sun ga ɗakunan matan Annabinmu, sun sanar da cewa an yi su ne da rassan dabino, kuma a maimakon ƙofofi akwai labulen zanen gashi baƙi. Bisa bayanin Dawud ɗan Ƙais, wanda ya gani da idonsa, faɗin kowane ɗaki, daga ƙofa zuwa bangayen gefe, kusan zira’i11 6–7 ne (mita 3–3.5), zurfinsu na ciki kuma, a kiyasi, zira’i goma ne kowanne (mita 4.8). (Zira’i ɗaya santimita 48 ne.)

“Asuwaki tsabtar baki ne, kuma yardar Ubangijina ne!” Hadisi mai daraja

A ranar da wasiƙar halifa Abdulmalik game da ƙwace ɗakunan matan Shugabanmu Annabi don a haɗa su da masallaci ta zo aka karanta ta a Madina, mutane da yawa suka kasa riƙe hawayensu, mutanen Madina suka yi ta kuka kamar ranar da Annabinmu ya yi wafati.12

Sa’id ɗan Musayyab ma ya bayyana baƙin cikinsa a kan wannan, yana cewa: “Wallahi, da na so ƙwarai a bar su yadda suke! Da matasan Madina da suke tasowa da waɗanda suke zuwa Madina daga waje sun ga abin da Manzo alaihis-salam ya wadatu da shi a rayuwarsa, da mutane ba su yi kwaɗayin mallakar dukiya mai yawa da yin alfahari da ita ba.”

Halayen Shugabanmu Annabi a cikin gida

Sayyidina Husaini ya ba da labari: “Na tambayi babana game da yadda Shugabanmu Annabi yake shagaltuwa a cikin gida. Babana ya ba da labari kamar haka: Shugabanmu Annabi, tun daga shigarsa gida, ya kasa lokacinsa gida uku: na ibadar Allah, na al’amuran mutanen gida, da na al’amuransa na kansa. Lokacin da ya keɓe wa kansa ma, ya raba shi a tsakaninsa da mutane. A wannan lokaci, daga cikin mutane, zaɓaɓɓun Sahabbai kawai suke shiga wurinsa. Ta hanyarsu yakan isar da al’amuran addini ga jama’a, ba ya riƙe wani abu da ya shafi jama’a a wurinsa, ba ya tara shi. Al’adar Shugabanmu Annabi ce ya raba lokacin da ya keɓe wa al’ummarsa a tsakanin ma’abuta falala, gwargwadon matsayinsu na ɗaukaka a addini, ya kira su zuwa gabansa bisa haka. Daga cikinsu wasu suna da buƙata ɗaya, wasu biyu, wasu kuma fiye da haka. Shugabanmu Annabi yakan shagala da buƙatunsu na addini, ya ba tambayoyinsu amsoshin da suka dace, sannan ya ce: ‘Waɗanda suke nan su isar da waɗannan ga waɗanda ba sa nan! Ku isar mini da buƙatar wanda ba zai iya zuwa da kansa ya gabatar mini da buƙatarsa ba. Lalle, wanda ya gabatar da buƙatar wanda ba zai iya gabatar da buƙatarsa ba, Allah Zai tabbatar da ƙafafunsa a kan Siraɗi a Ranar Ƙiyama!’

A wurin Shugabanmu Annabi ba a ambatar wani abu in ba wannan ba, ba a furtawa. Shi kansa ma, ba ya karɓar wani abu daga kowa in ba wannan ba. Waɗanda suke shiga gaban Shugabanmu Annabi, suna shiga ne suna neman ilimi, suna fita kuma a matsayin manyan malamai, bayan sun ɗanɗani daɗin ilimi, suna kuma a matsayin masu shiryar da wasu!”

Halayen Shugabanmu Annabi a wajen gida

Sayyidina Husaini ya tambayi ubansa Sayyidina Aliyu game da halayen Shugabanmu Annabi a wajen gida. Ya ba da labarin waɗannan ma kamar haka:

Shugaban Halittu ba ya magana a waje. Sai dai idan maganarsa za ta amfani Musulmi, ta sanya su kusantar juna, ta kawar da rabuwa da sanyi a tsakaninsu, sannan yake magana. Yakan girmama mutumin da yake da halaye maɗaukaka na kowace ƙabila, ya sanya shi gwamna a kan ƙabilarsa.13 Yakan kare jama’a daga miyagu da munanan abubuwa, shi kuma da kansa yakan kiyayi faɗawa cikin irin waɗannan halaye. Ba ya hana kowa fuskarsa mai murmushi da kyakkyawar ɗabi’arsa.

Idan bai ga Sahabbansa ba, yakan neme su, yakan tambayi Sahabbansa abin da yake faruwa a tsakaninsu. Yakan yabi alheri ya ƙarfafa shi; mummuna kuwa yakan zarge shi ya raunana shi. Kowane aikinsa a kan daidaito yake, babu saɓani a ciki. Saboda tsoron kada su faɗa cikin gafala, ba ya fasa yi wa Musulmi gargaɗi. Kowane halinsa a kan tsari ɗaya yake. Shugabanmu Manzon Allah yana da cikakkiyar baiwa ta ibada da ɗa’a. Ba ya ƙetare haƙƙi, ba ya kuma yin sakaci wajen cika shi. Waɗanda suke kusa da shi su ne mafi alherin mutane.

A wurinsa, mafi ɗaukakar Sahabbai shi ne wanda nasiharsa ta fi faɗi, mafi girman matsayi kuma shi ne wanda taimakonsa da kyautatawarsa ga mabuƙata suka fi kyau. Shugaban Halittu ba ya zama, ba ya tashi, sai da ambaton Allah.

A majalisi ba ya keɓe wa kansa wani wuri daga cikin wurare, yakan kuma hana yin haka. Duk inda yake, idan ya zo wurin jama’a da suke zaune, ba ya wuce zuwa gaba, yakan zauna a ƙarshen majalisi, yakan kuma umarci Musulmi su yi haka.

Yakan ba kowane wanda ya zauna tare da shi rabonsa, yakan girmama su har kowa yakan ɗauka cewa babu wanda ya fi shi daraja a wurin Manzon Allah. Yakan jure wa kowane abu na wanda ya zauna tare da shi ko ya zo ya gabatar da buƙatarsa, har sai ya juya ya tafi.14

Idan wani ya nemi wata buƙata, wani abu, daga gare shi, ba ya hana shi, yakan bayar, ko kuma ya mayar da shi da magana mai daɗi, mai laushi. Kyawawan ɗabi’unsa sun yi faɗi har sun haɗa dukkan mutane a ciki. Ya zama uba mai tausayi a gare su. A game da haƙƙi, kowa daidai yake a wurinsa. Majalisin Shugabanmu Annabi majalisin ilimi ne, da kunya, da haƙuri da amana.

A majalisinsa ba a ɗaga murya, ba a zargin kowa, ba a kuma bayyana wani kuskure ko laifi da aka aikata. Waɗanda suke a majalisin Shugaban Halittu tsararrakin juna ne, fifikonsu a kan juna kawai ta fuskar taƙawa ne. Dukkansu masu tawali’u ne. Suna girmama manya, suna nuna tausayi da jin ƙai ga ƙanana, suna fifita mabuƙata a kan wasu suna ƙoƙarin biyan buƙatunsu, suna kare baƙi da waɗanda suka zo daga waje, suna kula da su. Shugabanmu Annabi a kowane lokaci mai fuskar murmushi ne, mai ɗabi’a mai laushi. Rangwamensa da yafiyarsa suna da yawa. Ba mai taurin zuciya ba ne. Ba ya jayayya da kowa. Ba ya taɓa ihu, ba ya faɗar mummunar magana. Ba ya zargin kowa. Ba marowaci ba ne. Yakan rufe ido ga abin da ba ya so. Ba ya sa mai sa rai ya fid da rai, ba ya kuma bayyana rashin yardarsa da wani abu a fili.

Shugabanmu Manzon Allah yakan nisanci abubuwa uku:

- jayayya da mutane,

- yawan magana,

“Ni ba na cin abinci ina jingine da wani abu” Hadisi mai daraja

- shagaltuwa da abubuwa marasa amfani, na banza.

Yakan kuma bar mutane a kan halinsu a cikin abubuwa uku:

- ba ya zargin kowa, ba ya aibanta kowa, ko a fuskarsa ko a bayansa,

- ba ya bincika aibu da laifin kowa,

- ba ya faɗa wa kowa maganar da ba ta da lada da alheri a gare shi.

Lokacin da Shugabanmu Annabi yake magana, waɗanda suke a gabansa sukan tsaya shiru, ba motsi, kamar tsuntsu ya sauka a kawunansu; idan ya gama maganarsa ya yi shiru, sukan faɗi abin da za su faɗa, amma ba sa taɓa muhawara da jayayya a wurinsa. Lokacin da wani yake magana a wurin Shugabanmu Annabi, sauran sukan yi shiru har sai ya gama maganarsa. A wurin Shugabanmu Annabi maganar wanda ya yi magana a ƙarshe da maganar wanda ya fara ba su da bambanci. Idan waɗanda suke a majalisinsa suka yi dariya da wani abu, shi ma yakan yi dariya tare da su; idan suka yi mamakin wani abu, shi ma yakan yi mamaki tare da su. Yakan jure wa rashin ladabi da ɓata rai da suke cikin maganganu da tambayoyin baƙi da ƴan waje da suke zuwa gabansa, don Sahabbansa ma su yi kamar shi. Shugabanmu Annabi yakan ce: “Idan kun ga mabuƙaci yana neman buƙatarsa, ku taimake shi ya sami buƙatarsa!”

Shugabanmu Annabi ba ya karɓar yabon da bai dace da gaskiya ba. Ba ya yanke maganar kowa, matuƙar bai ƙetare haƙƙi ba. Idan ya ƙetare haƙƙi kuma, ko ya yanke maganarsa ya hana shi, ko kuma ya tashi ya bar majalisin. Shirun Shugaban Halittu ya ginu ne a kan abubuwa huɗu: hilmi (haƙuri), hazar (kiyayewa), taƙdir (awo) da tafakkur (tunani). Awonsa yakan bayyana kansa nan take a kallonsa da sauraronsa ga mutane daidai wa daida. Tunaninsa yakan bayyana a tunaninsa a kan al’amuran duniya da Lahira.

Haƙuri da juriya, ya tara su a cikinsa. Babu wani abu na duniya da yake sa shi fushi. Game da kiyayewa kuwa, daga wannan ɗabi’a tasa, halaye huɗu suka taru a cikinsa:

- yakan ɗauki mafi kyau, don a bi shi,

- yakan bar munanan abubuwa, don a nisance su,

- yakan yi amfani da ra’ayinsa a cikin abubuwan da suke da amfani ga al’ummarsa,

- yakan tara himmarsa a kan abubuwan da za su tabbatar da farin cikin duniya da Lahira na al’ummarsa.

Ba a taɓa ganin Shugaban Halittu ya ce “A’a!” ga wani abu. Idan aka nemi wani abu da yake son yi daga gare shi, yakan ce: “To!”; idan aka nemi wani abu da ba ya son yi daga gare shi, yakan yi shiru, daga wannan shirun nasa kuma ake fahimtar cewa ba ya son yin sa. Yakan yi ƙoƙari don farin cikin kowa na duniya da Lahira. A wani yaƙi, da aka roƙe shi ya yi addu’a don kafirai su halaka, sai ya ce:

“Ba a aiko ni don in yi la’ana ba, don mutane su sha azaba ba. An aiko ni ne don in kyautata wa kowa, don mutane su sami nutsuwa.”

A cikin ma’ana mai daraja ta aya ta ɗari da bakwai ta Suratul Anbiya’i an ce: “Mun aiko ka ne rahama, alheri ga talikai.” Saboda haka yakan yi ƙoƙari don alherin kowa. Bisa abin da Anas ɗan Malik ya sanar: lokacin da Shugabanmu Annabi ya haɗu da wani, yakan yi masafaha15 da shi; matuƙar mutumin nan bai janye hannunsa ba, Shugabanmu Annabi ma ba ya janye hannunsa, matuƙar mutumin nan bai juya fuskarsa ba, Shugabanmu Annabi ma ba ya juya fuskarsa daga gare shi.

Sayyidina Anas ɗan Malik ya sake ba da labari: Muka tambayi Shugabanmu: “Ya Manzon Allah! Ko sashenmu ya sunkuya wa sashe?” Ya ce: “A’a!” Muka tambaya: “Ko sashenmu ya rungumi sashe?” Ya ce: “A’a! Amma ku yi masafaha!”16

Sayyidina Bara’u ɗan Azib ya ba da labari: Shugabanmu Annabi ya ce: “Idan Musulmi biyu suka haɗu suka yi masafaha, ana gafarta musu tun kafin su rabu da juna!”

Shugaban Halittu a kowane lokaci cikin tunani yake. Shirunsa ya fi maganarsa tsawo. Manzon Allah ba ya magana ba tare da buƙata ba. Lokacin da zai fara magana da lokacin da zai gama magana, yakan ambaci sunan Allah.

Lokacin da yake magana, yakan yi magana da kalmomi gajeru masu ma’ana. Maganganun Manzon Allah kullum gaskiya ne kuma a kan daidai. Lokacin da Manzon Allah yake magana, ba ya amfani da magana mai yawa ko mai ƙaranci. Ba ya ɓata wa kowa rai, ba ya raina kowa.

Shugabanmu Manzon Allah ba ya fushi saboda duniya, saboda al’amuran duniya. Amma idan aka so a tauye wani haƙƙi, babu abin da zai iya hana fushinsa har sai an kwato wannan haƙƙi.

Saboda kansa ba ya taɓa fushi, ba ya ɗaukar fansa. Lokacin da zai yi nuni ga wani abu, ba ya nuni da yatsa, sai dai da dukkan hannunsa. Lokacin da ya yi mamaki, yakan juya yadda hannunsa yake, wato idan tafin hannunsa yana fuskantar sama, sai ya juya shi zuwa ƙasa, idan yana fuskantar ƙasa kuma, sai ya juya shi zuwa sama. Lokacin da yake magana, yakan motsa hannu, yana bugun tafin hannunsa na dama mai albarka a ɓangaren ciki na babban yatsan hannunsa na hagu. Lokacin da ya yi fushi, yakan bar fushin nan take, ba ya kuma bayyana fushinsa. Lokacin da ya yi farin ciki, ya ji daɗi, yakan rufe idanunsa masu albarka. Mafi girman dariyarsa murmushi ne. Lokacin da yake murmushi, haƙoransa masu albarka da suke cikin bakinsa mai albarka sukan bayyana kamar ƙwayoyin lu’ulu’u.17

A ayyukan alheri yakan so ya gabatar da ɓangaren dama,
Ga alwala ko sa tufafi yakan yi gaggawa, wancan ma’adanin karamci.
Yakan kwanta a kan gefensa na dama, fuskarsa tana fuskantar alƙibla,
A kowane numfashi yakan dubi gaibu, wancan ma’adanin karamci.

“Idan Musulmi biyu suka haɗu suka yi sallama suka yi masafaha, ana gafarta musu tun kafin su rabu da juna!” Hadisi mai daraja

Shimfiɗarsa ta fata ce, matashin kansa ma cike da zaren dabino,
Idan ya kwanta da dare, barci kaɗan yake yi, wancan farkakken ma’adanin karamci.
Idanunsa suna barci, zuciyarsa ba ta taɓa barci, tana tare da Ƙaunatacce,
Tun fil’azal ta yi mamakin kyawunSa, wancan ma’adanin karamci.

Kwanciya da barcin Shugabanmu Annabi

Lokacin da Shugabanmu Annabi yake son yin barci a shimfiɗarsa, yakan kwanta a kan gefensa na dama mai albarka, ya sanya hannunsa na dama mai albarka a ƙarƙashin kumatunsa na dama mai albarka, sannan ya yi addu’a yana cewa: “Ya Allah! Na miƙa kaina gare Ka. Na juya fuskata gare Ka. Na danƙa al’amarina gare Ka. Na jingina bayana gare Ka. Ni ina tsoron azabarKa, ina fatan rahamarKa. Babu mafaka sai rahamarKa, babu abin da ake kiyayewa sai azabarKa. Sai dai a nemi mafaka a rahamarKa, kuma sai dai da rahamarKa ake samun tsira. Na yi imani da LittafinKa da Ka saukar, da AnnabinKa da Ka aiko.

Ya Ubangijina! Na sanya gefena a ƙasa da sunanKa. Idan Ka riƙe raina, Ka kama shi, Ka yi masa mu’amala da rahamarKa! Idan Ka sake shi kuma, Ka kare shi kamar yadda Kake kare bayinKa salihai!

Ya Allah! Da sunanKa nake mutuwa, da sunanKa nake rayuwa. Ya Allah, Wanda Yake ciyar da mu, Yake shayar da mu, Yake biyan kowace buƙatarmu Ya kawar da ita, Yake ba mu matsuguni, Yake ba mu mafaka! Ina gode maKa sau marasa iyaka. Mutane da yawa ba su da mai biyan buƙatunsu, ba su kuma da mai ba su matsuguni! Ya Allah! A ranar da Ka tara bayinKa a gabanKa, Ka kare ni daga azabarKa!

Ya Allah! Kai ne Awwal! Babu wani abu da yake gabaninKa! Kai ne Akhir! Babu wani abu da yake bayanKa! Kai ne Zahir! Babu abin da ya fi Ka!”

Idan ya farka daga barci, yakan yi addu’a yana cewa: “Babu abin bauta sai Kai! Ina tasbihinKa, ina tsarkake Ka. Ya Allah! Ina roƙon Ka gafarta zunubaina, ina roƙon rahamarKa.

Godiya ta tabbata ga Allah, Wanda Ya rayar da mu bayan Ya matar da mu. Kuma zuwa gare Shi komawarmu take a Ranar Ƙiyama.”18 Bayan haka yakan yi addu’a yana cewa: “Ya Allah! Ka ƙara mini ilimi! Bayan Ka nuna mini hanya madaidaiciya, kada Ka karkatar da zuciyata! Ka ba ni wata rahama daga wurinKa maɗaukaki! Domin Kai ne Wanda gafararSa ta fi yawa!” Sayyidina Bara’u ɗan Azib ya ba da labari: Shugaban Halittu ya ce mini:

“Idan ka je wurin da za ka kwanta, ka yi alwala kamar yadda kake yin alwala don salla! Sannan ka kwanta a kan gefenka na dama, sannan ka ce: ‘Ya Allah! Na miƙa kaina gare Ka. Na juya fuskata gare Ka. Na jingina bayana gare Ka. Ni ina tsoron azabarKa, ina fatan rahamarKa. Babu mafaka daga gare Ka sai rahamarKa, babu abin kiyayewa daga azabarKa! Sai dai a nemi mafaka a rahamarKa, kuma sai dai da rahamarKa ake samun tsira. Na yi imani da LittafinKa da Ka saukar, da AnnabinKa da Ka aiko!’ Idan ka mutu a wannan dare, za ka mutu a kan fiɗirar Musulunci. Wanda ya faɗi wannan, ya kuma mutu a wannan dare, zai mutu a kan fiɗirar Musulunci!”

Shugabanmu Annabi ya ce: “Idan ɗayanku ya tashi daga shimfiɗarsa da dare, sannan zai koma gare ta ya kwanta, ya kakkaɓe ta sau uku. Domin bai san abin da ya faru bayan ya tashi ba, da abin da ya zo ya sauka a kan shimfiɗar ba.” Abdullahi ɗan Ɗikhfa (radiyallahu anhu), daga cikin Ashabus-Suffa, ya ba da labari: “Ina barci a masallaci lokacin asuba, kwance a kan cikina, wato a kan fuskata, sai wani ya taɓa ni da ƙafarsa.

– ‘Wane ne wannan?’ ya tambaya.

– ‘Ni ne Abdullahi ɗan Ɗikhfa’, na ce.

Sai ga shi! Shugaban Halittu ne! Nan take na gyara zamana.

– ‘Wannan kwanciya ce da Allah Maɗaukaki Ya fi ƙi!’ ya ce.”19 Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) ba ya taka ƙasa ba tare da alwala ba.

Ba a taɓa ganin Shugabanmu Manzon Allah ya fita bayan gida bai yi alwala ba.

Tafiyar Shugabanmu Annabi

Sayyidina Hind ɗan Abu Hala ya ba da labari kamar haka: “Shugaban Halittu, lokacin da yake tafiya, yakan ɗaga ƙafafunsa daga ƙasa da ƙwazo, ba ya kaɗawa zuwa gefe-gefensa biyu, yakan ɗauki takawa masu faɗi, yakan ɗan karkata gaba kamar mai saukowa daga wuri mai tsayi, yakan yi tafiya da natsuwa da kwanciyar hankali, cikin sauƙi.

Idan zai duba wani ɓangare, yakan juya gaba ɗayansa ya duba. Ba ya duba kewayensa a barkatai.

Dubansa ga ƙasa ya fi dubansa ga sama tsawo.

Dubansa ga ƙasa ma, da gefen ido ne. Lokacin da yake tafiya, yakan yi tafiya a bayan Sahabbansa.

Idan ya haɗu da wani, shi ne yake fara sallama.”

Sayyidina Abu Huraira ma ya ba da labari kamar haka: “A tafiya ban ga wanda ya fi Shugaban Halittu sauri ba. Lokacin da yake tafiya, ƙasa kamar tana naɗewa a ƙarƙashin ƙafafunsa! Mu mukan tilasta wa kanmu matuƙa, mu matsa, don mu riske shi daga baya. Shugaban Halittu kuwa, lokacin da yake tafiya, ba ya matsa wa kansa ko kaɗan.”20

Zaman Shugabanmu Annabi

A mafi yawan lokuta yakan zauna a kan gwiwoyinsa. An kuma gan shi ya zauna a yanayin ƙurfusa, wato ya ɗaga gwiwoyinsa sama ya kewaye su da hannuwansa.21 Ba ya taɓa miƙa ƙafafunsa zuwa ga waɗanda suke a majalisinsa. Galibi yakan zauna yana fuskantar alƙibla. A mafi yawan lokuta yakan shimfiɗa wa baƙin da suka zo wurinsa alkyabbar da take kan bayansa, ya zaunar da su a kanta. Wani lokaci kuma yakan ba baƙinsa har matashinsa. Hanzala ɗan Hizyam ya ba da labari: “Lokacin da na je wurin Shugabanmu Annabi, na gan shi ya harɗe ƙafafunsa ya zauna.” Jabir ɗan Samura ma ya sanar da cewa Shugabanmu Annabi, idan ya yi sallar asuba, yakan zauna a wurin sallarsa ya harɗe ƙafafunsa har rana ta fito.

“Ku yi ɗabi’a da ɗabi’un Allahu Ta’ala!” Hadisi mai daraja

Sharid ɗan Suwaid ya ce: “Shugabanmu Annabi ya wuce ta wurina. A lokacin ina zaune na sanya hannuna na hagu a bayana, na jingina a kan rabin tafin hannuna. Shugaban Halittu ya ce: ’Kana zama irin zaman waɗanda aka yi wa fushi (Yahudawa) ne?’” Abu Juhaifa ya ba da labari: “Shugabanmu Annabi ya ce: ‘Ni ba na cin abinci ina jingine da wani abu.’”22

Yakan zauna ya harɗe ƙafafu, ko a kan gwiwa, ko ya ɗaga gwiwa,
Cike da ladabi yake a bayyane da a ɓoye, wancan ma’adanin karamci.
Yakan ci da yatsu uku, ya kuma lashe su da jin daɗi,
Yakan sha ruwa mai daɗi a numfashi uku, wancan ma’adanin karamci.
Yana son zuma da halawa, da kabewa, da ruwan tsami, da sarid, amma
Bai taɓa cin gurasar sha’ir har ya ƙoshi ba, wancan ma’adanin karamci.
Wani lokaci saboda yunwa yakan ɗaure dutse a cikinsa mai albarka,
Yakan ce: “Zuciyata kada ta yi rawa”, wancan ma’adanin karamci.
A Hane-i Sa’adat watanni da yawa ba a hura wuta,
Da wadar zuciya yakan ci dabino da rumman, wancan ma’adanin karamci.

Ci da shan Shugabanmu Annabi

Shugabanmu Annabi ya ce:

“Albarkar abinci tana cikin yin alwala kafin cin abinci, da wanke hannu bayan cin abinci!”23

“Wanda ya yi barci bai wanke ƙanshin nama da mai da dattinsu daga hannunsa ba, idan wani abu ya same shi, kada ya zargi kowa sai kansa!” “Albarkar abinci tana tsakiyarsa! Idan ɗayanku zai ci abinci, ya ci daga gefen kwano, ba daga tsakiya ba. Domin albarka tana sauka ne a tsakiyarsa.” Uwarmu Nana A’isha ta sanar: “Shugaban Halittu ya ce: ‘Idan ɗayanku zai ci abinci, ya ce Bismillahir-rahmanir-rahim, ya ambaci sunan Allah Maɗaukaki. Idan ya manta ya faɗi wannan kafin ya fara cin abinci, ya ce: Bismillahir-rahmanir-rahim saboda farkon abinci da ƙarshensa!’”24

Bisa abin da Umayya ɗan Makhshi ya sanar, wani mutum yana cin abinci ba tare da ya yi basmala ba.

Shugabanmu Annabi ya gane cewa bai yi basmala ba, ya ce masa: “Ka ce Bismillahir-rahmanir-rahim saboda farkon abinci da ƙarshensa!” Da mutumin ya ce “Bismillahir-rahmanir-rahim”, Shugabanmu Annabi ya yi murmushi, ya ce: “Shaiɗan yana ci gaba da ci tare da kai. Da ka ambaci sunan Allah Maɗaukaki, shaiɗan ya yi amai, bai bar kome a cikinsa ba!”

Bisa abin da Sayyidina Abdullahi ɗan Umar ya sanar, Shugabanmu Annabi ya ce: “Idan ɗayanku zai ci abinci, ya ci da hannun dama. Idan zai sha wani abu ma, ya sha da hannun dama. Domin shaiɗan yana ci da hannun hagu, yana sha da hannun hagu!”25

Salama ɗan Akwa’ ya ruwaito daga ubansa: Lokacin da Shugabanmu Annabi ya ga wani mutum daga ƙabilar Ashja’, wanda ake kira Busr ɗan Ra’iyul-Ir, yana cin abinci a gabansa da hannun hagu, sai ya ce masa: “Ka ci da hannun damanka!” Mutumin ya yi ƙarya, ya ce: “Ba ni da ikon yin haka, ba na iya ci da hannun dama!” Sai Shugabanmu Annabi ya ce: “Kada ka sami ikon yin haka! Babu abin da yake hana shi ci da hannun dama sai girman kai da alfahari!” Tun daga wannan rana mutumin ya kasa ɗaga hannunsa zuwa bakinsa!26 Shugabanmu Annabi yakan ce: “Allahu Ta’ala, wanda Yake Aziz da Jalil (Mabuwayi, Mai girma), lalle Yana yarda da bawanSa wanda ya ci wani abin ci ko ya sha wani abin sha, sannan ya gode maSa saboda haka!”

Shugabanmu Annabi yakan zauna a kan ƙasa, ya kuma ci abincinsa a ƙasa. Yakan ce: “Ina zama kamar yadda bawa yake zama, ina ci kamar yadda bawa yake ci. Ni bawa ne kawai! Wanda ya juya wa sunnata baya, ba ya tare da ni!”27

Umar ɗan Abu Salama ya ce: “Ni yaro ne da nake ƙarƙashin tarbiyyar Shugaban Halittu. Lokacin cin abinci, hannuna yakan yi ta yawo a cikin kwanon abinci. Sai Shugaban Halittu ya ce mini: ‘Ɗana! Ka yi basmala. Ka ci da hannun damanka! Ka ci abin da yake gabanka!’28 Tun daga nan na ci gaba da ci haka kullum.” Shugabanmu Annabi bai taɓa raina wani abinci ba, bai taɓa aibanta shi ba. Ba ya yabon wata ni’ima don tana masa daɗi, ba ya kuma aibanta ta don ba ta masa daɗi. Idan ya so wani abinci, yakan ci; idan bai so ba, sai ya bar shi, ya yi shiru. Yakan girmama ko mafi ƙanƙantar ni’ima, ba ya aibanta wata ni’ima. Shugabanmu Manzon Allah ba ya cewa “ku dafa wannan, ku dafa wancan”. Abin da aka samu, shi yake ci. Uwarmu Nana A’isha ta ba da labari: Shugabanmu Annabi yakan zo wurina ya tambaya: “Akwai wani abin ci a wurinki?” Sai in ce: “Babu!” Sai ya ce: “To, ni mai azumi ne!”29 Uwarmu Nana A’isha ta ba da labari: “Tun daga zuwan Shugabanmu Annabi Madina har zuwa wafatinsa, iyalansa ba su taɓa ƙoshi da burodin alkama dare uku a jere ba.30 Galibi abin da suke ci burodin sha’ir ne da dabino, waɗannan ma ba masu yawa ba. A cikin ciki mai albarka na Shugabanmu Annabi, abinci iri biyu ba su taɓa haɗuwa a rana ɗaya ba: lokacin da ya ƙosar da cikinsa mai albarka da dabino, ba ya ƙosar da shi da burodi; lokacin da ya ƙosar da shi da burodi kuma, ba ya ƙosar da shi da dabino. Wannan ne abin da yake sa ni kuka!”31

Shugabanmu Annabi yana son halawa da zuma, saridin burodi, saridin dabino (burodi da aka jiƙa a romo ko a ruwan dabino) da abincin ganyayyaki. Idan aka kawo masa madara aka ba shi, yakan ce: “A cikin madara akwai albarka biyu.”32

“Idan ɗayanku zai ci abinci, ya ci da hannun dama. Idan zai sha wani abu ma, ya sha da hannun dama, domin shaiɗan yana ci da hannun hagu, yana sha da hannun hagu!” Hadisi mai daraja

Abdullahi ɗan Abbas ya ba da labari: Ni, Khalid ɗan Walid da Shugaban Halittu muka tafi tare zuwa gidan ƴar’uwar uwata, Maimuna ƴar Haris. Sai ta tambaya: “In ba ku madara ku sha?”

Shugaban Halittu ya ce: “To!” Ƴar’uwar uwata ta tafi, ta kawo madara a cikin wani kwano. Shugaban Halittu ya karɓa ya sha. Ni ina a hannun daman Shugaban Halittu, Khalid ɗan Walid kuma yana a hannun hagunsa. Shugabanmu Manzon Allah ya ba ni ragowar madarar, ya ce: “Ka sha. Idan ka so, ka iya ba Khalid ya sha a gabanka.”

Na ce: “Wajen shan ragowarka, ba zan taɓa fifita kowa a kaina ba!” Sai Shugabanmu Manzon Allah ya ce:

“Wanda Allahu Ta’ala Ya ciyar da wani abinci, ya ce: Allahumma barik lana fihi wa aɗ’imna khairan minhu (Ya Allah! Ka sa mana albarka a cikin wannan abinci! Ka kuma ciyar da mu abin da ya fi shi alheri!)!

Wanda Allahu Ta’ala Ya shayar da madara kuma, ya ce: Allahumma barik lana fihi wa zidna minhu (Ya Allah! Ka sa mana albarka a cikin wannan madara, Ka kuma ƙara mana falalarKa daga gare ta!)! Domin babu abin da yake maye gurbin abinci da abin sha, in ban da madara.”33

Musulman Madina, idan suka ga dabinonsu na farko ya nuna, sukan kawo shi wa Shugabanmu Annabi. Shugabanmu Manzon Allah kuma yakan ɗauke shi a hannunsa, ya yi addu’ar albarka, sannan ya kira mafi ƙanƙanta daga cikin yaran da ya gani, ya ba shi. Yakan ce: “Idan babu dabino a wani gida, mutanen gidan nan mayunwata ne.” Shugabanmu Annabi yana son cin abin da ya rage a gindin kwano. Yakan ce: “Duk wanda ya ci abinci a kwano ko a wata kwarya, sannan ya share shi, sai kwanon ya nema masa gafara (ya yi istigfari)!” An kuma ruwaito cewa Shugabanmu Annabi ya ce: “Ya Abu Zarr! Idan ka dafa nama, ka ƙara masa romo, ka kuma kula da maƙwabtanka, ka raba musu daga gare shi.”34

“Wanda ya ƙoshi alhali maƙwabcinsa yana jin yunwa, shi ba cikakken mumini ba ne!”

“Ku bauta wa Allah! Ku ciyar da abinci! Ku yaɗa sallama, domin ku shiga Aljannoni!”35

“Abincin mutum ɗaya yana ishar mutum biyu. Abincin mutum uku yana ishar mutum huɗu. Abincin mutum huɗu yana ishar mutum takwas!”36

Nana Asma’u ƴar Abubakar ta ba da labari kamar haka: Shugabanmu Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) yakan ba da shawarar a rufe abincin da aka dafa har tafasarsa da hayaƙinsa su wuce, yana cewa: “Wannan ita ce mafi girman albarka!” A lokacin Buɗewar Makka, Shugabanmu Manzon Allah ya je gidan Nana Ummu Hani, ƴar baffansa Abu Ɗalib. Ya tambaye ta: “Akwai wani abin ci a wurinku?” Nana Ummu Hani ta ce: “Babu! Sai dai ɓurɓushin burodi busasshe da ruwan tsami ne kawai! Amma ina jin kunyar in miƙa maka su!” Shugabanmu Annabi ya ce: “Kawo su. Ki gutsuttsura su cikin ruwa. Ki kuma kawo gishiri!” Ya zuba ruwan tsami a kansa ya ci, sannan ya gode wa Allah Maɗaukaki, ya ce: “Ya Ummu Hani! Ruwan tsami, madalla da shi a matsayin miya! Gidan da yake da ruwan tsami ba ya rasa miya!”37 Yakan ci burodi ba tare da miya ba, ko da dabino, ko da ruwan tsami, ko da ƴaƴan itace, ko da romo, ko kuma ya tsoma shi a man zaitun ya ci. Yakan ci naman kaza, na zomo, na raƙumi, na barewa, na kifi, da kilishi (busasshen nama) da cuku ma. Yana son naman ɓangaren hannun dabba. Yakan riƙe shi da hannuwansa ya ciza ya ci. (Yanka shi da wuƙa a ci ma ya halatta.) Galibi yakan sha madara ko ya ci dabino. Daga cikin abinci, yana son naman tunkiya, romon nama, kabewa, abubuwa masu zaƙi, zuma, dabino, madara, kirim, kankana, guna, inabi da kokwamba.38 Yakan sha ruwa a hankali, ya fara da basmala, ya sha a kurɓi uku, a ƙarshe kuma ya ce “Alhamdulillahi”, ya yi addu’a. Shugabanmu Annabi yakan sha ruwa mai daɗi da ake kawowa daga Buyutus-Suƙya. Buyutus-Suƙya tana da nisan tafiyar kwana biyu daga Madina.39 Da aka tambaye shi: “Wane abin sha ne ya fi daɗi?”, Shugabanmu Annabi ya amsa: “Ruwa mai daɗi kuma mai sanyi!”40

Shugabanmu Annabi yakan ce: “Idan ɗayanku yana shan wani abu, kada ya yi numfashi a cikin kwanon!” Kamar yadda ya hana yin numfashi a cikin abin ci da abin sha, haka kuma yakan hana ci da sha a cikin kwanonin zinariya da na azurfa. Shugabanmu Annabi, lokacin shan ruwa, yakan ja numfashi sau biyu ko uku a ƙoƙon ruwa guda, ya ce: “Wannan ya fi amfani, ya fi kuma kashe ƙishirwa.” Yakan kuma ce: “Idan ɗayanku zai sha wani abu, kada ya sha a numfashi ɗaya.” Yakan kuma ce: “Kada ku sha a numfashi ɗaya kamar raƙuma! Ku sha a numfashi biyu ko uku! Idan za ku sha, ku ce ‘Bismillah!’, idan kuma kun ɗaga bakinku daga kwanon ruwa, ku ce ‘Alhamdulillahi!’”41

Sayyidina Naufal ɗan Mu’awiya ya ba da labari: “Shugaban Halittu, idan yana shan wani abu, yakan ja numfashi sau uku. A farko yakan ambaci sunan Allah Maɗaukaki, ya ce ‘Bismillahir-rahmanir-rahim’, a ƙarshe kuma ya yi godiya da cewa ‘Alhamdulillahi’.”42

Bisa abin da Abu Umama al-Bahili ya ruwaito, Shugabanmu Annabi ya ce: “Lokacin da Ubangijina, wanda Yake Aziz da Jalil, Ya miƙa mini shawarar mayar da kwarin Makka zinariya, sai na ce: ‘A’a! Ya Ubangijina! Bari in ƙoshi rana ɗaya, in kuma ji yunwa rana ɗaya. Lokacin da nake jin yunwa, in roƙe Ka, in ambace Ka. Lokacin da na ƙoshi kuma, in gode maKa, in yi maKa godiya!’”43

Koyon ilimin ci da sha yana gaban koyon ilimin ibada. Wanke hannu kafin cin abinci da bayan cin abinci, ci da hannun dama da sha da hannun dama, al’adar Manzon Allah ce. Wajen wanke hannu kafin cin abinci, matasa ne suke fara wankewa; bayan cin abinci kuma, manya ne suke farawa.44 Ci daga gefen kwano, ci daga gabanka, zama a kan ƙafar hagu da ƙafar dama a tsaye, sunnar Manzon Allah ce. Bai kamata a ci abu mai zafi ƙwarai ba, ko a sunsuna shi ba.

“Wanda ya ƙoshi alhali maƙwabcinsa yana jin yunwa, shi ba cikakken mumini ba ne!” Hadisi mai daraja

Shugabanmu Annabi bai ga rashin yin magana kwata-kwata a lokacin cin abinci da kyau ba. Wannan al’adar masu bautar wuta ce. Ya kamata a yi magana cikin fara’a.

Fara cin abinci da gishiri da kuma ƙarewa da gishiri, sunnar Manzon Allah ce, kuma waraka ce. Ɗaya daga cikin bidi’o’in da suka fara bayyana a Musulunci ita ce cin abinci har a ƙoshi. Cin nama kowace rana yana kawo wa zuciya ƙunci. Mala’iku ba sa son haka. Rage cin nama ƙwarai kuma yana ɓata ɗabi’a. Cin abinci a kan shimfiɗar cin abinci, wato a kan abin da aka shimfiɗa, da kuma shimfiɗa ta a ƙasa, abu ne mai kyau. A da, shimfiɗar cin abinci ta fata ce. Abincin da ake yi da tsirrai yana da amfani ƙwarai. An kamanta shimfiɗar cin abinci wadda babu abincin tsirrai a kanta da wani tsoho marar hankali.

Imam Ja’afar Sadiƙ ya ce: “Wanda yake son dukiyarsa da ƴaƴansa su yi yawa, ya yawaita cin abincin tsirrai!” Ya kamata a fara zama a kan shimfiɗar cin abinci, sannan a kawo abincin.

Annabinmu ya ce: “Ni bawa ne. Ina zama a ƙasa in ci kamar bayi.”45

Bai kamata a ci abinci ba tare da jin yunwa ba, a tashi kafin a ƙoshi, kuma kada a yi dariya in babu abin mamaki. Shugabanmu Annabi yakan ce: “Shugaban alheri yunwa ce. Shugaban sharri kuma ƙoshi ne.” Daɗin abinci yana ƙaruwa gwargwadon yawan yunwa. Ƙoshi yana sa mantuwa. Yana makantar da zuciya, yana ɓata jini kamar abubuwan sha masu sa maye. Yunwa tana tsarkake hankali, tana haskaka zuciya. Bai kamata a ci a sha tare da fasiƙai (masu aikata zunubi a fili) da miyagun mutane ba. Ya kamata a sanyaya abinci mai tafasa a rufe.

Shugabanmu Manzon Allah yakan ce: “Ku ci da hannun dama. Ku sha da hannun dama.” Ci da yatsu uku sunna ne. Shugabanmu Annabi ya ce: “Ya Aliyu! Ka ci abinci da yatsunka uku, domin shaiɗan yana ci da yatsu biyu.” Annabinmu yakan ɗauki burodi da hannun damansa, sannan ya ci kankana da hannun hagunsa. Ya kamata a gutsura burodi da hannu biyu, ba da hannu ɗaya ba.46 Loma ta zama ƙarama kuma a tauna ta sosai. Kada a dubi dama, ko hagu, ko sama; a dubi lomarka da gabanka. Kada a buɗe baki da yawa. A kan shimfiɗar cin abinci kada a goge hannu a tufafi ko a kai. Idan za a yi tari ko atishawa, a juya kai baya. Kada mutum ya zauna a shimfiɗar cin abincin da ba a gayyace shi ba. A shimfiɗar cin abinci kada a ci fiye da kowa. Idan ciki ya ƙoshi, a yi addu’a domin kada a yi amfani da wannan ƙoshi wajen aikata zunubi. A yi tunanin hisabin wannan a Ranar Ƙiyama. A ci da niyyar samun ƙarfin yin ibada. Ko da ana jin yunwa, a ci a hankali. Manya ne za su fara. Kada a dami kowa da cewa “ci” fiye da sau uku. Shugabanmu Manzon Allah yakan ci kaɗan, kuma yakan jaddada muhimmancin rashin yawan ci. Yakan ce: “Zuciyar mutum kamar shuka ce a gona. Abinci kuma kamar ruwan sama ne. Kamar yadda ruwa mai yawa yake busar da shuka, haka abinci mai yawa yake kashe zuciya. Allahu Ta’ala ba Ya son mai yawan ci, mai yawan sha.”

Manzon Allah yakan ba da shawarar a keɓe kashi ɗaya bisa uku na ciki ga abinci, kashi ɗaya bisa uku ga abin sha. Kashi ɗaya bisa uku ya zama na iska, wato ya kasance babu kome, wannan shi ne mafi ƙasƙancin daraja. Mafi kyawun daraja ita ce rage ci da rage barci. Yawan ci shugaban cututtuka ne, rage ci kuma shugaban magunguna ne. Bai kamata baƙo ya yi tsammanin wani abu daga mai gida in ba gishiri da burodi ba. Mai gida ya miƙa wa baƙo loma. Ya zuba masa ruwa a hannu. Abin da baƙo yake so, ya ba shi shi a bakinsa. Abin da baƙo ya zubar a wuri mai tsabta, a ɗauka a ba shi. Idan ya ƙazantu, a bar wa kyanwa da sauran dabbobi. Albarkar irin wannan gida tana ƙaruwa. Har tana isa ga jikoki. Idan ba a tsinci abubuwan da suka faɗi a ƙasa ba, shaiɗan yake cin su.

Share abin da ya rage a kwano a ci, sunna ne. Zuba ruwa a ragowar abubuwa irin su ruwan ƴaƴan itace da nonon tsami, a kaɗa a sha, lada ce mai girma ƙwarai. Barin ragowa a kwano da a ƙoƙo ya halatta. Manzon Allah yana son cin ragowar mumini.

Tsaftace haƙora da asuwaki da tsinken haƙori bayan cin abinci, sunnar Manzon Allah ce. Tsabta ce. Tsabta tana ƙarfafa imani. Bayan cin abinci ana yi wa mai gida addu’ar albarka, rahama da gafara. Sannan a nemi izinin tafiya. A kuma gayyaci mai gidan zuwa cin abinci.

Lokacin cin abinci kada a faɗi abubuwa masu ban tsoro da masu ƙyama. Kada a yi maganar mutuwa, ko ta rashin lafiya. Kada a yi ta kallon abincin da aka kawo a shimfiɗar cin abinci. Kada a ɗauki loma ta biyu a hannu kafin a haɗiye ta farko. A tsakiyar cin abinci kada a tashi daga shimfiɗar cin abinci saboda wani abu, ko da saboda salla ne. A fara yin salla kafin cin abinci. Idan abincin da aka shirya zai yi sanyi ko zai lalace, kuma lokacin salla ya ba da damar yin salla bayan cin abinci, sai a ci kafin salla. A tashi daga shimfiɗar cin abinci bayan an ɗauke abinci kawai. Kada a ci abinci a kan hanya, a tsaye, ko ana tafiya. Kada a kwanta alhali akwai ƙanshin nama ko na abinci a baki ko a hannu. A wanke hannun yara ma. Kada a kwanta da ƙoshi. A sayi kayan abinci gwargwadon buƙata, da ma’auni; kada a saya da yawa ba tare da ma’auni ba. In ba haka ba, sai ya zama ɓarna (almubazzaranci). Kwanonin abinci da na abin sha su kasance masu murfi. Kada a sunkuya a sha ruwa da baki daga kogi ko daga tafki. Kada a sha daga bakin buta ko na tulu. Kada a sha daga wurin da ya fashe na kofi ko na ƙoƙo. A lokacin zafi a sha abin sha mai sanyi. Manzon Allah yana son shan sharbati mai sanyi. Ana iya shan ruwan Zamzam a tsaye. An ce matafiyi yana iya shan kowane ruwa a tsaye. Kada a sha ruwa da ciki marar kome. A sha ruwa a hankali, ana tsotsa. Shugabanmu Manzon Allah yana son abincin da ake kira kashkak (alkama dafaffiya da nama). Jibrilu alaihis-salam ne ya koya wa Shugabanmu Annabi dafa harisa, wato kashkak. Harisa tana ƙarfafa mutum ƙwarai. Dukkan annabawa sun ci burodin sha’ir. Manzon Allah yana son halawar kabewa da miyar adas, naman farauta da naman tunkiya. Yana son ɓangaren hannu, ƙirji da kafaɗar tunkiya. Yana son naman kafaɗar ɗan akuya ƙwarai. Naman ɗan akuya yana da sauƙin narkewa. Ya dace da kowa.47

“Shugaban alheri yunwa ce. Shugaban sharri kuma ƙoshi ne” Hadisi mai daraja

Naman dabba namiji ya fi na mace sauƙin narkewa, baƙin nama kuma ya fi fari. Ta fuskar sauƙin narkewa da daɗi, naman tunkiya da nonon saniya sun fi kyau.

Mafi kyawun naman farauta naman barewa ne. Naman zomo halal ne. Annabinmu ya ci shi. Yana kwarar da fitsari, yawansa yana kawo rashin barci. Ya dace da kowa. Naman tsuntsu da na ɗan kaza yana da kyau ga kowa. Daga cikin tsuntsayen gida, mafi kyawun nama na kaza ne.

Annabinmu ya ce: “Ruwan tsami, madalla da shi a matsayin abinci!” Ruwan tsami shi ne abinci mafi amfani. Dabino ma abinci ne, wato ana cinsa da burodi. Inabi abinci ne, kuma ɗan itace ne. Cin inabi da burodi sunna ne. Cin dabino a adadin mara (ɗaya, uku, biyar…) sunna ne. Cin zabibi, jauz (walnut) da lauz (almond) sunna ne. A cikin zuma akwai waraka. Annabawa saba’in sun yi wa zuma addu’ar albarka. Shugabanmu Manzon Allah yana son dabino ƙwarai. Yakan ci dabino tare da guna da kankana. Guna da kankana suna tsarkake ƙoda, suna kawar da ciwon kai. Suna kashe tsutsotsin ciki. Suna ba idanu ƙarfi. Lokacin cin shinkafar dafa-duka, ya kamata a yi salati. Shugabanmu Annabi ya yaba cin wake tare da ɓawonsa. Ya ce: “Habbatus-sauda, wato baƙar ƙwaya (black seed), magani ce ga cututtuka.” Cin jauz da cuku waraka ce. Cin waɗannan su kaɗai cutarwa ce. A ci su tare da wani abu. Shugabanmu yakan ɗauki tarin inabi a hannun hagunsa, ya ci inabin da hannun dama.48 Safarjal (quince) yana kawar da ƙunci daga zuciya. A cikin kowace guna, kankana da rumman akwai ɗigon ruwan Aljanna guda. A ci rumman shi kaɗai, kada ɗigonsa guda ya tafi a banza. Rumman yana da kyau ga bugun zuciya. Yana ƙarfafa ciki. Idan aka matse shi tare da ƙwayarsa aka sha, yana kwarar da ƙwayar cuta ta safra, yana kawar da ƙullewar ciki. Ɓaure yana ba zuciya nishaɗi. Yana kawar da ciwon ƙugu da ciwon gaɓoɓin narkar da abinci.

Cin koren kokwamba da gishiri, cin jauz da dabino da zuma, sunnar Manzon Allah ce.49 Annabinmu ya yaba yalo, ya ce: “Ku dafa shi da man zaitun.”

Ya kuma yaba ganyen babba-juji (purslane). Seleri (celery) yana kawar da mantuwa. Yana kwarar da fitsari. Yana samar da jini da nono. Yana tsarkake hanta. Harshaf, wato artichoke, yana narkar da duwatsun safra, yana tsarkake jini, yana da amfani ga taurin jijiyoyin jini. Yana kuma kawar da warin gumi. Wanda ya zo wata ƙasa, cin ɗan albasa ɗanya kaɗan da farko yana da amfani ga lafiya. Albasa tana ƙara ƙarfin jiki na yaƙar ƙwayoyin cuta. Idan aka ci seleri bayan albasa, yakan kawar da warinta. An ce cin ganyen sazab ma yana kawar da warin. A cikin abincin ƙarshe da Manzon Allah ya ci, akwai albasa. Yakan ce: “Ku ci albasa da tafarnuwa dafaffu.” Warinsu yana ɓata wa mala’iku rai. Radish (fijil) yana kwarar da fitsari. Yana sauƙaƙa narkewar abinci.

Gemu da gashin kai masu albarka na Shugabanmu Annabi

Gashin kai da na gemu masu albarka na Shugabanmu Annabi ba su yi murɗe-murɗe ƙwarai ba, ba su kuma yi miƙe ƙwarai ba; ta halitta suna da ɗan kaɗa-kaɗa. Gashinsa mai albarka yana da tsawo. A farko yakan bar shi ya sauka a goshinsa, daga baya ya fara raba shi gida biyu. Gashinsa mai albarka, wani lokaci yakan tsawaita shi, wani lokaci kuma ya yanke, ya rage shi.

Da aka tambayi Sayyidina Anas ɗan Malik a kan yadda gashin kai mai albarka na Shugabanmu Manzon Allah yake, ya amsa kamar haka: “Bai yi murɗe-murɗe ƙwarai ba, bai kuma yi miƙe ƙwarai ba. Yana tsakanin biyun, matsakaici ne. Tsawonsa kuwa yana isa tsakanin kunnuwansa da saman kafaɗunsa.”50 Sayyidina Ibn Abbas ya ce: “Abin Alfaharin Talikai yakan bar gashinsa mai albarka ya sauka a goshinsa. Daga baya ya fara raba gashinsa mai albarka gida biyu.”51 Malamai sun ce: “Raba gashi gida biyu sunnar Abin Alfaharin Halittu ce, domin daga baya haka ya fara yi. Barin shi ya sauka a goshi ya halatta, raba shi gida biyu ma ya halatta. Amma rabawa ta fi.”

Uwarmu Nana A’isha as-Siddiƙa ta ce: “Gashin kai mai albarka na Shugabanmu Annabi ya fi jumma gajarta, ya fi wafra tsawo.”52 Gashin da yake isa saman kafaɗu ana kiransa “jumma”. Gashin da yake isa laɓɓan kunne kuma ana kiransa “wafra”. A taƙaice, bisa riwayar uwarmu Nana A’isha, gashin kai mai albarka na Shugabanmu Manzon Allah ya sauka ƙasa da laɓɓan kunnuwansa, amma bai isa kafaɗunsa ba, wato yana tsakanin biyun.

Ƙadi Iyad ya ce: “Ana haɗa waɗannan riwayoyi kamar haka: gashin da yake ɓangaren kunnuwansa masu albarka yana isa laɓɓan kunnuwansa masu albarka. Gashin da yake bayansa kuwa yana isa kafaɗunsa masu albarka.” Sun kuma ce: “Dalilin da ya sa a wasu riwayoyi aka ce ya sauka har kunnensa, a wasu kuma aka ce ya sauka har kafaɗarsa mai albarka, shi ne: a wani lokaci haka yake, a wani lokacin kuma haka yake. Riwayoyin duka gaskiya ne. Shugabanmu Annabi wani lokaci yakan tsawaita gashinsa mai albarka, har ya sauka zuwa saman kafaɗunsa. Wani lokaci kuma yakan yanke shi, sai ya kasance yana isa laɓɓan kunnuwansa masu albarka ko tsakiyarsu.” Ga maza, aske kai, ko kuma tsawaita gashi, a tace shi, a raba shi gida biyu, sunna ne. Ya kamata a yi aiki gwargwadon hali, al’ada da zamani. Murɗa gashi da kitsa shi makaruhi ne. Sulɓanta fuska kamar ta mace, aske gemu don kama da mata, aske ƙarƙashin haɓa a bar gemu a kan kumatu, haram ne.

Sayyidina Anas ya siffanta gemu mai albarka na Shugabanmu Manzon Allah kamar haka: “A cikin gemu mai albarka na Shugabanmu Annabi, furfura kaɗan ce ƙwarai. Furfurar da take a kansa mai albarka da a gemunsa mai albarka ba ta wuce goma sha bakwai ko goma sha takwas ba.”

Wata rana Sayyidina Abubakar as-Siddiƙ ya ce: “Ka yi furfura, ya Manzon Allah”, sai Shugabanmu Manzon Allah ya ce: “Suratu Hud, Suratul Waƙi’a, Suratul Mursalat, Suratun Naba’i (Amma yatasa’alun) da Suratut Takwir (Izash-shamsu kuwwirat) ne suka sa ni furfura.”53

Wato a cikin waɗannan surori an ambaci halayen Aljanna da na Wuta da yawa. Ya ce: “Da baƙin ciki da damuwa na cewa ‘Me zai zama halin al’ummata?’, gashina da gemuna suka yi furfura.” Amr ɗan Shu’aib ya ce: “Shugabanmu Manzon Allah yakan rage gemunsa mai albarka daga faɗinsa da daga tsawonsa.” A cikin hadisi mai daraja da Imam Tirmizi ya ruwaito, Shugabanmu Annabi ya ce: “Wanda bai rage gashin bakinsa ba, ba ya cikinmu.”54 A cikin wani hadisi mai daraja kuma an ce: “Ku yawaita gemunku, ku kuma yanke gashin bakinku sosai.”55 Ibn Abdulhakim ya ce: “A yanke gashin baki sosai, kada a yanke gemu. Abin da ake nufi da yanke gashin baki sosai ba aske shi ba ne.” Imam Nawawi ya ce: “Abin da ya dace wajen yanke gashin baki shi ne: a yanke shi har gefen leɓe ya bayyana, kada a yanke shi tun daga tushe, a rage shi.”

“Ku ci albasa da tafarnuwa dafaffu” Hadisi mai daraja

Malamai sun ga rage saman gashin baki a bar ƙarshensa yana rataye a gefe biyu da makaruhi. Ibn Umar ya ba da labari: “An faɗa wa Shugabanmu Manzon Allah labarin jama’ar Majusawa (masu bautar wuta). Sai Shugabanmu Manzon Allah ya ce: ‘Su suna tsawaita ƙarshen gashin bakinsu, suna kuma aske gemunsu. To, ku yi akasin abin da suke yi.’”56

Da Abu Umama ya ce: “Ya Manzon Allah! Ma’abuta Littafi suna rage gemunsu, suna tsawaita gashin bakinsu”, sai Shugabanmu Manzon Allah ya ce: “Ku, ku rage ƙarshen gashin bakinku, ku kuma yawaita gemunku.”

Bisa abin da malamai suka bayyana, rage gashin baki har ya kai tsawon gira sunna ne. Tsawaita gemu har ƙwanƙwasa ɗaya da yanke abin da ya wuce ƙwanƙwasa ɗaya sunna ne. Barin gemu gajarta fiye da ƙwanƙwasa ɗaya ma bai dace da sunna ba. Barin gajeren gemu da niyyar bin sunna bidi’a ne, bidi’a kuma haram ce. Barin gemu sunnar zawa’id ce. Saboda umarni da kyakkyawa, saboda neman abin rayuwa, saboda kare fitowar fitina, aske gemu gaba ɗaya ya halatta, har ma ya wajaba. Waɗannan uzuri ne na barin sunna. Amma ba su zama uzurin aikata bidi’a ta barin gajeren gemu ba.

Tufafin da Shugabanmu Annabi ya sa

Daga cikin tufafin da suka halatta a sa, kowace ya samu yakan sa ta. Yakan lulluɓa da tufafin da ba a ɗinka ba, irin na harama, na yadi mai kauri; yakan ɗaura bante, ya kuma sa riga da jabba. Waɗannan an saƙa su ne da auduga, ko da ulu, ko da gashi. Galibi yakan sa fari, wani lokaci kuma kore. Akwai lokacin da yakan sa ɗinkakkiyar tufa. A ranakun Juma’a, a idi, lokacin da jakadun ƙasashen waje suka zo da kuma a lokutan yaƙi, yakan sa riguna da jabbobi masu daraja. Launin tufafinsa galibi fari ne. Wani lokaci kuma kore ne, ko ja, ko baƙi. Tufafinsa suna rufe hannuwansa har zuwa wuyan hannu, ƙafafunsa masu albarka kuma har zuwa rabin ƙwaurin ƙafa. Imam Tirmizi ya ce a cikin littafinsa “Shama’il-i Sharif”: “Manzon Allah yana son sa ƙamis, wato riga. Hannuwan rigarsa suna da tsawo har zuwa wuyan hannunsa. A hannuwan rigarsa da a wuyanta babu maɓalli. Takalminsa na fata ne, yana da maɗauri ɗaya da ƙibal biyu. Ƙibal wani ɗan maɗauri ne da aka ɗinka ƙarshensa ɗaya a maɗaurin, ɗaya ƙarshen kuma a gaban takalmin. Yana wucewa a tsakanin yatsu biyu. Wajen sa tufafi da takalma ana bin al’ada. Rabuwa da al’ada tana kawo shahara. Ya wajaba a guji shahara. A lokacin da ya shiga Makka, a kansa mai albarka an naɗe baƙin rawani.” Galibi fari, wani lokaci kuma baƙin siririn zane ne yakan naɗa a kansa a matsayin rawani, ya kuma bar ƙarshensa yana rataye a tsakanin kafaɗunsa biyu misalin shibiri ɗaya. Rawaninsa ba babba ƙwarai ba ne, ba kuma ƙarami ƙwarai ba, tsawonsa kusan mita uku da rabi ne. Yakan naɗa rawaninsa ba tare da hula ba, wani lokaci kuma yakan sa hula mai zare-zare ba tare da rawani ba. Shugabanmu Annabi yana da wata tufa da ake kira Hibara, da aka ɗinka da yadin Yaman mai ratsi-ratsi, saƙaƙƙe da zaren auduga da na lilin. Yana son sa wannan tufa ƙwarai. Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) yana kuma da wata farar tufa. Yakan ce: “Ku sa fararen tufafinku! Rayayyunku su sa farin tufafi. Mamatanku kuma ku naɗe su a farin likkafani! Domin shi ne mafi alheri kuma mafi kyau na tufafinku!”57

“Wanda ya sa tufa saboda shahara da nuna wa mutane, Allah Yana juya masa baya har ya cire ta! A Ranar Ƙiyama kuma Zai sa masa tufar ƙasƙanci!” Hadisi mai daraja

An kuma ga Annabinmu ya sa koriyar tufa. Sayyidina Abu Rimsa ya ce ya ga Annabinmu yana sanye da koriyar tufa guda biyu, ɗaya ta sama ɗaya ta ƙasa.58 Annabinmu yakan sa Hulla mai launuka daban-daban ma. Sayyidina Bara’u ɗan Azib ya ce: “A cikin masu gashin da yake isa laɓɓan kunne, ban ga wanda ya fi Manzon Allah (alaihis-salam) kyau ba, a cikin tufarsa da ake kira Hulla ja (mai launuka)!”59 Annabinmu yana da wata jar jabba da yakan sa a ranakun Juma’a da na idi. Annabinmu yana kuma da wata jabba aikin Yaman. Annabinmu yakan sa wannan jabba aikin Sham, mai ƙunƙuntar hannuwa, a tafiye-tafiye. Annabinmu yakan sa, a yaƙe-yaƙe a lokutan da ya gamu da abokan gaba, wannan jabba da aka yi da yadin ɗailasan da sarakunan Farisa suke sawa, wadda a wuyanta akwai guntun atlas, kuma a gefenta biyu buɗaɗɗu na gaba da na baya na ƙasa da a hannuwanta akwai ƙawar atlas.

Wannan jabba ta kasance a wurin Nana A’isha har zuwa rasuwarta, bayan haka Asma’u ƴar Abubakar ta karɓe ta. Ana wanke marasa lafiya da ruwan da aka wanke wannan jabba da Annabinmu ya sa, sai su sami waraka.60 A cikin ganimar da aka samu a yaƙin Dumatul-Jandal, wata jabba ta faɗa rabon ƙaunataccen Annabinmu. An saƙa ta da zaren ibrishim (ɗanyen siliki) a tsaye da a kwance, yadinta na atlas ne, a wuraren ƙawarta kuma an yi ɗinkin ganyayen dabino da zaren zinariya. Shugabanmu Annabi ya sa wannan jabba, ya hau mimbari ya zauna, sannan ya sauka daga mimbari ba tare da ya ce kome ba. Sahabbai masu girma suna shafa ta da hannuwansu, suna kallonta, suna mamakin kyanta. Shugabanmu Annabi ya tambaya: “Kyanta kuke mamaki? Ta burge ku ƙwarai?” Suka ce: “Ba mu taɓa ganin tufar da ta fi wannan kyau ba!” Annabinmu ya ce: “Na rantse da Allah wanda raina yake hannun ikonSa, hankicin Sa’ad ɗan Mu’az a Aljanna sun fi abin da kuke gani kyau da daɗi!”

Shugabanmu Annabi ya ce: “Wanda ya sa tufa saboda shahara da nuna wa mutane, Allah Yana juya masa baya har ya cire ta! A Ranar Ƙiyama kuma Zai sa masa tufar ƙasƙanci!”

Shugabanmu Annabi ya kuma ce: “Wanda ya sa tufa saboda shahara da nuna wa mutane, a Ranar Ƙiyama Allah Zai sa masa irinta. Sannan kuma Zai hura mata wuta!”

Sayyidina Sahl ɗan Sa’ad ya ce: “Wata mace ta kawo wa Manzon Allah (alaihis-salam) wata burda61 mai ƙawataccen gefe, da ta saƙa da kanta, ta ce: ‘Ya Manzon Allah! Na saƙa wannan da hannuna. Na kawo maka ita kyauta.’ Shugabanmu Manzon Allah ya karɓi kyautarta. Ya fito wurinmu a lulluɓe da wannan burda. Wani daga cikin jama’a ya shafe ta da hannunsa, ya ce: ‘Ya Manzon Allah! Ba a samun wadda ta fi wannan burda kyau! Ko za ka ba ni ita?’ Shugabanmu Manzon Allah ya ce: ‘To!’ Bayan ya yi mana hira da nasiha a masallaci, ya koma gida, ya sa aka naɗe burdar, ya aika wa mutumin nan. Jama’a suka zargi mutumin nan, suka ce: ‘Ba ka yi kyau ko kaɗan ba! Ka roƙi Manzon Allah abin da ya sa, wanda yake da buƙatarsa! Kai ma ka sani cewa Manzon Allah (alaihis-salam) ba ya ƙin kowane mai roƙo, ba ya mayar da shi hannu wofi!’ Mutumin ya ce: ‘Wallahi, ban roƙe ta domin in sa ba. Na roƙe ta ne domin ta zama likkafanina a ranar da zan mutu!’ Haƙiƙa, wannan burda ta zama likkafaninsa a ranar da ya mutu.”62 An kuma taɓa ganin Annabinmu ya sa baƙar tufar ulu. Uwarmu Nana A’isha ta ce: “An ɗinka wa Manzon Allah (alaihis-salam) wata tufa ta baƙar ulu. Da ya sa ta ya yi gumi, sai ya ji warin ulun. Nan take ya cire ta daga jikinsa ya ajiye, domin shi ƙanshi mai daɗi ne kawai yake so.” Shugabanmu Annabi yakan ba da izinin a saukar da ƙasan kaftanin da ake sawa a sama har zuwa rabin ƙwaurin ƙafa ne kawai, ko ɗan ƙasa da haka kaɗan, har zuwa idon sawu; yakan hana saukar da shi ƙasa da idon sawu, wato har yana ja a ƙasa. Yakan faɗa cewa a Ranar Ƙiyama Allah Maɗaukaki ba Zai dubi mazan da suke jan kaftanansu a ƙasa don girman kai da idon rahama ba.

Wata rana Shugabanmu Annabi ya ce wa Sayyidina Jabir ɗan Sulaim: “Ka saukar da ƙasan kaftaninka har zuwa rabin ƙwaurin ƙafarka! Idan ba ka iya yin haka ba, ka saukar da shi har zuwa idon sawunka! Ka guji saukar da shi har ya zama yana ja a ƙasa! Domin wannan alamar girman kai ce. Allahu Ta’ala kuwa ba Ya son girman kai!” Saboda haka Abdullahi ɗan Umar (radiyallahu anhuma) yakan sa kaftaninsa har zuwa rabin ƙwaurin ƙafafunsa.63

“Ina jin iskar rahama tana busowa daga ɓangaren Yaman” Hadisi mai daraja

Shugabanmu Annabi yana da riga da aka yi da yadin da aka saƙa da zaren auduga marar ninki. Uwarmu Nana A’isha ta ba da labari: Sayyidina Abu Jahm ya ba Shugabanmu Annabi kyautar wata sujjada mai zane a kanta. Wata rana, lokacin da Shugabanmu Annabi yake salla a kan wannan sujjada, idanunsa masu albarka suka kama zanen. Da ya yi sallama, sai ya ce: “Ku kai wannan ga Abu Jahm. Yanzun nan ta shagaltar da ni a sallata. Ya kawo mini wadda ba ta da zane, marar ado.”

Saboda ƙasar Madina tana da ɗanshi da gishiri, bayan wafatin Shugabanmu Annabi aka shimfiɗa wannan sujjada a ƙasan kabarinsa mai albarka.

Khirƙa-i Sharif da ya aika wa Sayyidina Uwaisul-Ƙarani

Uwais ɗan Amir al-Ƙarani (radiyallahu anhu) yana daga cikin manyan Tabi’ai. Ya fito daga ƙauyen Ƙaran na ƙasar Yaman. Bayan ya musulunta, a dukkan rayuwarsa ya ƙuna da wutar ƙaunar ƙaunataccen Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam), bai taɓa mantawa da Ubangijinsa ko na ɗan lokaci ba. A bautarsa ya kai wata daraja da kowane halinsa, kowane motsinsa da kowace maganarsa suka zama abin darasi da nasiha ga mutane. Bai taɓa ɓata rai da kowa ba, bai kuma taɓa ɓata wa kowa rai ba. Mafi muhimmancin siffofinsa su ne ƙaunarsa ga Shugabanmu Annabi, dawwamarsa a kan ibada da ransa da jikinsa, da girmama mahaifiyarsa. Ya yi wa mahaifiyarsa hidima ƙwarai, ya sami addu’arta ta alheri. Wannan ƙaunarsa ga ƙaunataccen Annabinmu da riƙonsa da Musulunci sun zama dalilin yabon Shugabanmu a gare shi. Shugabanmu Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) lokaci-lokaci yakan juya fuskarsa mai albarka zuwa ɓangaren Yaman, ya ce: “Ina jin iskar rahama tana busowa daga ɓangaren Yaman.” Ya kuma ce: “A Ranar Ƙiyama Allahu Ta’ala Zai halicci mala’iku dubu saba’in a surar Uwais, za su kuma kai Uwais filin Arasat a tsakaninsu. Zai shiga Aljanna, kuma babu wata halitta da za ta san wanne ne Uwais a cikinsu, sai wanda Allahu Ta’ala Ya so (Ya sanar).” “Akwai wani mutum a cikin al’ummata da zai yi ceto a Ranar Ƙiyama ga mutane adadin gashin tumakin ƙabilun Rabi’a da Mudar.” Sahabbai masu girma suka ce: “Ya Manzon Allah, wane ne wannan?” Ya ce: “Ɗaya daga cikin bayin Allah.” Suka ce: “Dukkanmu bayi ne; mene ne sunansa?” Ya ce: “Uwais.” Suka tambaya: “Daga ina yake?” Manzon Allah ya ce: “Daga Ƙaran.” Da suka tambaya: “Shin ya gan ka?”, ya ce: “Bai gan ni da idon kai ba.”

Suka ce: “Abin mamaki, yana ƙaunarka har haka, amma bai zo da gudu don ya yi maka hidima, ya kasance a gabanka ba?” Manzon Allah ya ce: “Saboda dalilai biyu. Na farko, halayensa sun rinjaye shi. Na biyu kuma saboda riƙonsa da addinina. Yana da tsohuwar mahaifiya, ta yi imani. Idanunta ba sa gani, hannuwanta da ƙafafunta ba sa motsi. Uwais da rana yana kiwon raƙuma, ladar da yake samu yana kashewa a kan abincinsa da na mahaifiyarsa.” Suka ce: “Za mu gan shi?” Ya ce wa Sayyidina Abubakar: “Kai ba za ka gan shi a zamaninka ba.” Ya ce wa Sayyidina Umar da Sayyidina Aliyu kuwa: “Ku za ku gan shi. Jikinsa mai gashi ne. A gefen hagunsa da a tafin hannunsa akwai farin tabo misalin kuɗin azurfa. Wannan ba farin cutar baras (kuturta) ba ne. Idan kuka je wurinsa, ku isar masa da sallamata, ku kuma faɗa masa ya yi wa al’ummata addu’a.”

Sayyidina Uwaisul-Ƙarani (Uwais al-Ƙarni), bayan rasuwar mahaifiyarsa, ya bar ƙauyen Ƙaran, ya tafi birnin Kufa. Lokacin da wafatin Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) ya kusa, aka ce: “Wa za mu ba khirƙarka?” Ya ce: “Ku ba Uwais al-Ƙarni.” Bayan wafatin Manzon Allah, lokacin da Sayyidina Umar da Sayyidina Aliyu suka zo Kufa, Sayyidina Umar ya ce: “Ya mutanen Najd, akwai wani daga Ƙaran a cikinku?” Suka ce: “Akwai.” Ya tambaye su game da Sayyidina Uwais. Suka ce: “Mun san shi. Shi mutum ne da bai kai ku neme shi ba. Mahaukaci ne, marar hankali, kuma yana da halin guduwa daga mutane.”

“Ya Ubangijina! Saboda darajar wannan Khirƙa-i Sharif, saboda darajar ƙaunataccen Annabinmu, Shugabanmu (sallallahu alaihi wa sallam), Ka gafarta wa dukkan al’ummar Muhammadu” Sayyidina Uwais (radiyallahu anhu)

Khirƙa-i Sharif

Khirƙa mai albarka da ƙaunataccen Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam) ya ba Sayyidina Uwaisul-Ƙarani (rahmatullahi alaihi) kyauta, ana iya ziyartarta a watan Ramadan mai albarka a Masallacin Khirƙa-i Sharif da yake unguwar Fatih ta birnin Istanbul.

Sayyidina Umar (radiyallahu anhu) ya ce: “Shi nake nema; ina yake?” Suka ce: “Yana kiwon raƙumanmu a kwarin Urana, mu kuma saboda haka muna ba shi abincin dare. Gashin kansa da gemunsa a rikice suke, ba ya zuwa birane, ba ya hira da kowa, ba ya cin abin da mutane suke ci. Bai san baƙin ciki ba, bai san farin ciki ba: idan mutane suka yi dariya, shi yakan yi kuka; idan mutane suka yi kuka, shi yakan yi dariya.” Sayyidina Umar ya ce: “Shi ne nake nema.” Suka siffanta masa wurin da yake. Sayyidina Umar da Sayyidina Aliyu suka tafi wurin da yake. Suka gan shi yana salla. Allahu Ta’ala Ya ɗora wa wani mala’ika aikin kiwon raƙumansa. Da Uwais ya kammala sallarsa ya yi sallama, Sayyidina Umar ya tashi ya yi sallama. Ya amsa sallamar. Sayyidina Umar ya tambaya: “Mene ne sunanka?” Ya ce: “Abdullahi, wato bawan Allah.” Da Sayyidina Umar ya tambaya: “Dukkanmu bayin Allah ne; mene ne ainihin sunanka?”, ya ce: “Uwais.” Sayyidina Umar ya ce: “Nuna hannun damanka.” Da ya nuna, Sayyidina Umar ya ce kamar haka:

“Shugabanmu Annabi ya yi maka sallama. Ya aiko maka da khirƙarsa mai albarka, ya kuma yi wasiyya da cewa: ‘Ya karɓa ya sa, ya kuma yi wa al’ummata addu’a.’”

Uwais ya ce: “Ya Umar! Ni bawa ne rarrauna, gajiyayye kuma mai zunubi.

Ka duba da kyau, ko wannan wasiyya ta wani ne dabam?” Sai Sayyidina Umar ya amsa: “A’a, ya Uwais, kai ne wanda muke nema. Shugabanmu Annabi ya bayyana kamanninka da siffofinka a sarari.”

Bayan haka Sayyidina Uwais ya karɓi Khirƙa-i Sharif da girmamawa, ya sumbace ta, ya sunsuna ta, ya shafa ta a fuskarsa da idanunsa. Ya yi kuka ƙwarai, ya ce: “Ku jira a nan”, ya rabu da su. Ɗan nesa kaɗan ya faɗi sujada. Ya fara roƙon Allahu Ta’ala cikin hawaye, yana addu’ar a gafarta wa al’ummar Muhammadu. Ya yi addu’a yana kuka da shassheƙa, yana roƙo, kamar haka: “Ya Ubangijina! Ƙaunataccen Shugabanmu Annabi ya aiko wa wannan bawanKa talaka, gajiyayye, da Khirƙa-i Sharif ɗinsa ta hannun Sayyidina Umar da Sayyidina Aliyu, duk da cewa ban cancanta ba. Ya kuma ce: ‘Ya yi wa al’ummata masu zunubi addu’a.’ Ya Ubangijina! Saboda darajar wannan Khirƙa-i Sharif, saboda darajar ƙaunataccen Annabinmu, Shugabanmu (sallallahu alaihi wa sallam), Ka gafarta wa dukkan al’ummar Muhammadu… Ka gafarta, ya Allah, Ka gafarta… Ya Allah…” Da aka sanar da shi cewa an gafarta wa Musulmi masu zunubi da yawa, sai ya sa Khirƙa-i Sharif da girmamawa.

Wannan Khirƙa-i Sharif da aka ba Uwaisul-Ƙarani kyauta ta iso har wurin sarakunan Irisan na kewayen Van, kuma a shekara ta 1618 aka kawo ta, aka ba Sultan Osman Khan na Biyu, ɗaya daga cikin sarakunan Daular Usmaniyya, kyauta. Sultan Abdulmecid Khan ya sa aka gina masallacin da ake kira “Masallacin Khirƙa-i Sharif” a Fatih saboda wannan Khirƙa-i Sharif. Wannan Khirƙa-i Sharif mai albarka, wadda har yanzu take ɗauke da ƙanshin fure na jiki mai albarka na ƙaunataccen Shugabanmu Annabi mai daraja, sabo kamar a da, kuma launinta kirim ne kamar kumfar zuma, ana nuna wa jama’a ita a cikin gilashi kowace shekara a watan Ramadan mai albarka domin su ziyarce ta.

Khirƙa-i Sa’adat da ya ba Sayyidina Ka’ab ɗan Zuhair

Sayyidina Ka’ab ɗan Zuhair (radiyallahu anhu), ɗan gidan mawaƙa, shi ma mawaƙi ne. A da yakan faɗi waƙoƙi a kan Shugabanmu Annabi da Musulunci. Aka sanar wa Shugabanmu Annabi haka, sai ya ba da umarnin a kashe shi duk inda aka gan shi.

“Na shaida cewa babu abin bauta da ya cancanci a bauta masa sai Allah. Muhammadu alaihis-salam bawanSa ne kuma manzonSa” Ka’ab ɗan Zuhair (radiyallahu anhu)

Ɗan’uwansa Sayyidina Bujair (radiyallahu anhu), wanda ya riga shi musulunta, ya sanar masa da wannan hukunci ta wasiƙa, ya kuma rubuta cewa idan ya musulunta, ƙaunataccen Annabinmu, tekun rahama, zai gafarta masa. Da ya karanta wasiƙar, Sayyidina Ka’ab ya yi tunani mai zurfi. Ya fara fahimtar rashin ma’anar bautar gumaka, girman Musulunci da ɗaukakar Shugabanmu Annabi, zuciyarsa kuma ta fara haskakawa. A ƙarshe ya yanke shawarar musulunta, ya kama hanyar Madina mai haske. Ya rubuta doguwar waƙa da take yabon Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam), take bayyana cewa ya tuba ya musulunta. Da ya isa Madina, ya je gaban Shugabanmu Annabi tare da wani abokinsa daga ƙabilar Juhaina. Shugabanmu yana zaune yana hira da Sahabbansa. Kafin ya gabatar da kansa, Sayyidina Ka’ab ya ce: “Ya Manzon Allah! Ka’ab ɗan Zuhair ya yi nadamar abin da ya aikata, ya zo neman aminci a matsayin Musulmi. Idan na kawo maka shi, za ka ba shi aminci, ka karɓi musuluntarsa?” Shugabanmu Annabi ya ce: “Eh.” Sai Sayyidina Ka’ab ya ce: “Na shaida cewa babu abin bauta da ya cancanci a bauta masa sai Allah. Muhammadu alaihis-salam bawanSa ne kuma manzonSa.” Shugabanmu Annabi ya tambaya: “Wane ne kai?” Ya ce: “Ni ne Ka’ab ɗan Zuhair, ya Manzon Allah.” Da wani daga cikin Ansar ya ce: “Ya Manzon Allah, ka yi mini izini in sare wuyan wannan mutum da ya yi gaba da kai”, sai Shugabanmu ya ce: “Ka ƙyale shi. Ya zo yana nadamar halin da yake ciki, ya koma ga Gaskiya (wato Allah).” Bayan haka Ka’ab ɗan Zuhair (radiyallahu anhu) ya karanta shahararriyar ƙasidarsa da take ba da labarin musuluntarsa, take kuma yabon girma da darajar ƙaunataccen Annabinmu da Sahabbai masu girma. Wannan ƙasida, da take farawa da kalmomin “Banat Su’ad / Masoyiya ta yi nesa”, kuma take ci gaba kamar haka, ta burge Shugabanmu Annabi ƙwarai:

Kowane mutum, babu shakka, wata rana za a ɗauke shi a kan makara…
Na zo ina bayar da uzuri, ya Manzon Allah, zuwa gabanka maɗaukaki…
Gafararsa ita ce abin da aka fi fata…
A gabansa ana karɓar uzuri…
Ka ji ƙaina, ya Manzon Allah…
Ka gafarta mini, ya Manzon Allah…
Babu shakka, Manzon Allah, daga takuba masu kaifi na Allah Maɗaukaki,
masu kawar da sharri, takobi ne zararre…
Shi nuri ne mai yaɗa shiriya, mai nuna tafarki madaidaici…

Ya gafarta masa. Da Ka’ab ya kai ga wannan baiti:

Innar-Rasula lanurun yustada’u bihi,
Muhammadun min suyufillahi maslulu.
Manzon Allah nuri ne, da shi mutane suke haskakuwa,
Takobi ne daga cikin takuban Allah Maɗaukaki da aka zare,

sai Jagoran Duniya da Lahira, Abin Alfaharin Talikai, Muhammadu Mustafa (sallallahu alaihi wa sallam) ya cire khirƙarsa da ake kira “Khirƙa-i Sa’adat” daga kafaɗunsa masu albarka, ya ɗora ta a kan kafaɗun Sayyidina Ka’ab ɗan Zuhair.64

A lokacin halifancinsa, Sayyidina Mu’awiya ya aika wa Ka’ab ɗan Zuhair saƙo: “Ka sayar mana da khirƙar Manzon Allah!” Ya aika masa da dirhami dubu goma. Ka’ab ɗan Zuhair ya ƙi buƙatar Sayyidina Mu’awiya, ya ce: “Wajen sa khirƙar Manzon Allah, ba zan iya fifita kowa a kaina ba!” Lokacin da Sayyidina Ka’ab ɗan Zuhair ya rasu, Sayyidina Mu’awiya ya saye ta daga ƴaƴan Ka’ab a kan dirhami dubu ashirin. Wannan khirƙa mai albarka da Annabinmu ya ba Sayyidina Ka’ab ɗan Zuhair halifofi suka riƙa gadonta, halifa bayan halifa.

Bayan rushewar mulkin Banu Umayya, halifan Abbasiyawa na farko, Abul-Abbas Saffah ɗan Abdullahi ɗan Muhammadu, ya saye ta a kan dinari ɗari uku. A idi halifofi sukan sa ta. Lokacin da Abbasiyawa suka zo Masar, suka zo da ita tare da su. Lokacin da Sultan Yavuz Selim Khan ya ci Masar ya zama halifa, aka kawo wannan khirƙa mai albarka Istanbul tare da sauran “Amanoni Masu Albarka” da suke Masar. A Istanbul, kowa yana iya ziyartarta a “Sashen Khirƙa-i Sa’adat na fadar Topkapı”.

Wannan khirƙa mai albarka tana da tsawon santimita 124, hannuwanta masu faɗi ne, an yi ta da yadin baƙar ulu. Cikin khirƙar an lulluɓe shi da yadin ulu mai launin kirim. Tana cikin wani akwatin zinariya mai murfin da ake buɗewa daga sama, wanda Sultan Murad na Uku ya sa aka yi, a naɗe cikin ƙullin kyalle da dama. Wannan akwatin Khirƙa-i Sa’adat abin al’ajabi ne ta fuskar fasaha, ban da haka kuma an ƙawata shi da zumurrudu. A kan akwatin an rubuta:

“La ilaha illallah, wa ma arsalnaka illa rahmatan lil-alamin. La ilaha illallahul-Malikul-Haƙƙul-Mubin, Muhammadur-Rasulullah, as-Sadiƙul-wa’dil-amin.”

Shimfiɗar kwanciya ta Shugabanmu Annabi

Fuskar shimfiɗar (gadon) da Shugabanmu Annabi yake kwanciya ya yi barci a kanta ta fata ce. An cika cikinta da zaren bawon dabino. Shi da kansa da matarsa suna kwanciya a kanta. Matashin da Annabinmu yake sa kansa mai albarka a kansa ma, fuskarsa ta fata ce, cikinsa an cika shi da zaren bawon dabino. Shugabanmu Annabi ba ya ba duniya da abubuwan duniya muhimmanci.

Abdullahi ɗan Mas’ud ya ba da labari: Shugaban Halittu ya kwanta ya yi barci a kan wata tabarma, tabarmar kuwa ta bar alama a gefensa mai albarka. Da ya farka, na shafa gefensa mai albarka, na ce: “Ubana da uwata su zama fansa a gare ka, ya Manzon Allah! Da ka sanar da mu, da mun shimfiɗa maka wani abu a kan tabarmar da zai kare ka daga gare ta!” Sannan na ce: “Ko mu samar maka da shimfiɗa mai laushi?”

Shugaban Halittu ya ce: “Me zan yi da abubuwan da suka shafi duniya? Misalina, halina da duniya, kamar misali da halin wani mahayi ne da ya ɗan huta a inuwar wani itace, sannan ya bar shi ya ci gaba da tafiyarsa!”65 Uwarmu Nana A’isha ta ba da labari: Wata mace daga Ansar ta zo wurina. Da ta ga shimfiɗar Manzo alaihis-salam, ta tafi ta aiko da wata shimfiɗa da aka cika cikinta da ulu.

Manzo alaihis-salam ya zo wurina ya tambaya: “Mene ne wannan?” Na ce: “Ya Manzon Allah! Wata mace daga Ansar ta zo wurina. Da ta ga shimfiɗarka, ta tafi ta aiko maka da wannan.” Ya ce: “Ki mayar mata da wannan yanzun nan!” Amma ban mayar ba. Kasancewarta a gidana ta yi mini daɗi. Manzo alaihis-salam ya maimaita wannan magana tasa sau uku. A ƙarshe ya ce: “Wallahi, ya A’isha! Da na so, da Allah Ya sa duwatsun zinariya da na azurfa su yi tafiya tare da ni!”66 Matashin zama na Annabi (alaihis-salam) ma aba biyu ne kawai.

“Manzon Allah yakan sa a cire zobban zinariya da na ƙarfe, ba ya hana zobban azurfa” Amr ɗan Shu’aib (radiyallahu anhu)

Wani dare, lokacin da ya zo wurina, na ninka wannan aba ninki biyu, na ƙunƙuntar da ita. Ya kwanta ya yi barci a kanta. Sannan ya tambaya: “Ya A’isha! Don me shimfiɗata ta wannan dare ba kamar ta kullum ba ce?” Na ce: “Ya Manzon Allah! Na ninka ta, na ƙunƙuntar da ita saboda kai.” Ya ce: “Ki mayar da ita yadda take a da!”67

Uwarmu Nana A’isha ta sake ba da labari: “Ga Ƙuraishawa, a Makka babu abin da ya fi barci a kan gado (sarir) daɗi. Lokacin da Manzo alaihis-salam ya zo Madina ya sauka a gidan Abu Ayyuba, ya tambaye shi: ‘Ya Abu Ayyuba! Ba ku da gado?’ Abu Ayyuba ya ce: ‘Wallahi, ba mu da shi.’ Da Sa’ad ɗan Zurara (radiyallahu anhu), daga Ansar, ya ji haka, sai ya aika wa Manzon Allah wani gado wanda ƙafafunsa aka yi su da itacen saj, samansa kuma aka rufe shi da tabarma saƙaƙƙiya da zaren lilin. Manzon Allah ya yi barci a kansa har zuwa lokacin da ya koma gidansa, har zuwa wafatinsa ma a kansa ya yi barci. Lokacin da aka yi wa Manzon Allah (alaihis-salam) wanka aka yi masa likkafani, an ɗora shi a kan wannan gado, an kuma yi masa sallar jana’iza yana kan wannan gado. Mutane sukan roƙe mu shi domin su ɗauki mamatansu, suna neman albarka da shi. Jana’izar Sayyidina Abubakar da ta Sayyidina Umar ma an ɗauke su a kansa.”

Nana A’isha ta ce: “Manzon Allah (alaihis-salam) yana da wata tabarma, da dare yakan yi salla a kanta, da rana kuma yakan shimfiɗa ta ya zauna a kanta tare da mutane.”68

Zobban Shugabanmu Annabi

Annabinmu ya sanar da cewa zoben azurfa ne kawai ya halatta ga maza, sa zoben zinariya, na ƙarfe da na tagulla rawaya kuwa haram ne. Shi da kansa ma, har zuwa wafatinsa, zoben azurfa ne kawai ya sa.

Shugabanmu Manzon Allah yakan sa zobensa a hannun damansa mai albarka. An kuma ga ya sa shi a hannun hagunsa. Sawa a hannun dama da a hannun hagu duka ya halatta. Ana sa shi a ƙaramin yatsa ko a yatsan da yake kusa da shi. A idi, mustahabbi ne kowa ya sa zobe. Sawa don nuna wa mutane, don alfahari, haram ne.

A cikin kyautukan da Najashin Habasha Ashama ya aika wa Annabinmu, akwai wani zoben zinariya wanda idonsa dutsen Habasha ne. Ƙaunataccen Annabinmu ya kira jikarsa Nana Umama, ƴar Abul-As, ya ce: “Ya ƴata! Ke, ki sa wannan!”69

Wata rana Sayyidina Nu’uman ɗan Bashir ya zo wurin Shugabanmu Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam). A yatsansa akwai zoben zinariya. Shugabanmu Annabi ya ce: “Don me ka yi amfani da adon Aljanna kafin ka shiga Aljanna?” Ya fara sa zoben ƙarfe. Da ya ga haka, Shugabanmu Annabi ya ce: “Don me kake ɗauke da kayan Wuta?” Ya cire wannan ma, ya sa zoben tagulla (bronze). Da ya ga haka, Shugabanmu Annabi ya ce: “Don me nake jin warin gunki a jikinka?” Ya tambaya: “Ya Manzon Allah! Wane irin zobe zan sa?” Shugabanmu Annabi ya ce: “Ka iya sa zoben azurfa. Nauyinsa kada ya wuce misƙali ɗaya (gram 4.8), ka kuma sa shi a hannun damanka!”

Sayyidina Amr ɗan Shu’aib ya ce: “Manzon Allah yakan sa a cire zobban zinariya da na ƙarfe, ba ya hana zobban azurfa.”

Lokacin da ƙaunataccen Annabinmu ya so a rubuta wasiƙa ga Sarkin Farisa, Ƙaisar na Rum da Najashin Habasha, aka ce masa: “Ya Manzon Allah! Su ba sa karanta wasiƙar da ba ta da hatimi!” Sai Annabinmu ya sa aka yi masa zobe na azurfa, a kan idonsa an zana rubutun “Muhammadur-Rasulullah” a layi uku.

Rubutun da yake kan zoben hatimi yana layi uku ne daga sama zuwa ƙasa: “Allah” layi ɗaya, “Rasul” layi ɗaya, “Muhammad” kuma layi ɗaya. Dutsen da yake kan zoben azurfa na Shugabanmu Annabi dutsen Habasha ne.70 An kuma ruwaito cewa idon wannan zoben azurfa shi ma na azurfa ne.

Sayyidina Amr ɗan Sa’id ya zo wurin Annabinmu. Da ƙaunataccen Annabinmu ya ga zoben da yake a yatsansa, ya tambaya: “Mene ne wannan zobe da yake hannunka?” Sayyidina Amr ɗan Sa’id ya ce: “Ya Manzon Allah! Wannan ƙawanya ce. Ni na yi ta.” Annabinmu ya tambaya: “Mene ne rubutun da yake kanta?” Amr ɗan Sa’id (radiyallahu anhu) ya ce: “Muhammadur-Rasulullah.” Shugabanmu Annabi ya ce: “Kawo in gani.” Ya karɓe ta, ya yi amfani da ita a matsayin hatiminsa na kansa, ya kuma hana sauran mutane zana kalmomin “Muhammadur-Rasulullah” a kan zobbansu.71 Ƙaunataccen Annabinmu ya yi wafati alhali wannan zoben hatimi yana a yatsansa mai albarka.

Annabinmu yakan juya ɓangaren ido na zobensa zuwa cikin tafin hannunsa mai albarka. Idan Annabinmu zai shiga ɗakin bayan gida, yakan cire zobensa daga yatsansa mai albarka. Bayan wafatin ƙaunataccen Annabinmu, Sayyidina Abubakar ya sa zoben hatiminsa, bayansa Sayyidina Umar, bayan Sayyidina Umar kuma Sayyidina Usman. Lokacin da Sayyidina Usman yake halifa, wata rana, yana zaune a bakin rijiyar Aris, zoben ya faɗa masa cikin rijiyar. Duk da cewa an ɗebe dukkan ruwan rijiyar, aka kuma yi ta nema kwana uku, ba a sami wannan zobe mai albarka ba.72 Al’adar rubuta rubutu a kan dutsen zobe ta ci gaba bayan Annabinmu ma.

A kan zoben Sayyidina Abubakar an rubuta “Ni’imal-ƙadiru Allah” (Madalla da yadda ikon Allahu Ta’ala yake isa ga kome), a kan na Sayyidina Umar kuma “Kafa bil-mauti wa’izan ya Umar” (Mutuwa ta isa nasiha, ya Umar).

A kan zoben Sayyidina Usman an rubuta “La-nasbiranna” (Lalle za mu yi haƙuri), a kan na Sayyidina Aliyu kuma “Al-mulku lillah” (Mulki na Allahu Ta’ala ne kawai).

“Ku yi sallolinku da takalma (na’alain) domin kada ku yi kama da Yahudawa” Hadisi mai daraja

A kan zoben Sayyidina Hasan an rubuta “Al-izzatu lillah” (Girma da ɗaukaka na Allahu Ta’ala ne).

A kan zoben Sayyidina Mu’awiya an rubuta “Rabbighfir li” (Ya Ubangijina, Ka gafarta), a kan na Sayyidina Ibn Abi Laila kuma “Ad-dunya gharurun” (Duniya mai ruɗi ce, maƙaryaciya).

A kan zoben Imam A’azam Abu Hanifa an rubuta “Ƙulil-khaira wa illa faskut” (Ko dai ka faɗi alheri, ko ka yi shiru!).

A kan zoben Imam Abu Yusuf an rubuta “Man amila bira’yihi nadima” (Wanda ya yi aiki da ra’ayinsa yakan yi nadama), a kan na Imam Muhammad Shaibani kuma “Man sabara zafira” (Wanda ya yi haƙuri yakan sami nasara).

A kan zoben Imam Shafi’i an rubuta “Al-barakatu fil-ƙana’a” (Albarka tana cikin wadar zuci). Sukan yi amfani da zobbansu a matsayin hatimi.

Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif na Shugabanmu Annabi

Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif su ne alamomin sawu masu albarka na ƙaunataccen Annabinmu Muhammadu alaihis-salam. Ɗaya daga cikin mu’ujizozin Shugabanmu Annabi ita ce: idan ya taka abu mai laushi, misali yashi, alamomin sawunsa ba sa bayyana, amma idan ya taka dutse ko abu mai tauri, sai alamomin su fito. Wasu duwatsu da marmara da ƙafarsa mai albarka ta taka ta bar alama a kansu, an adana su ƙarnuka da dama a matsayin abin tunawa, aka miƙa su hannu da hannu a matsayin amana, aka nemi albarka da su.

Musamman shugabannin ƙasashen Musulmi da sarakuna sun sa waɗannan abubuwan tunawa masu daraja ƙarƙashin kulawa ta musamman a wurare masu muhimmanci, suka adana su, suka ziyarce su, suka kuma sa a ziyarce su. Mafi shahara daga cikin Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif da aka sani kuma aka adana su ne waɗannan: 1. Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif da yake a hubbaren Fath Khan, ɗan Firuz Shah Tughluƙ, a ƙasar Indiya. 2. Alamomin sawu biyu masu albarka da suke a hubbaren Ƙaitbay a birnin Alƙahira. 3. Alamomin sawu biyu masu albarka da suke a Masallacin Asarun-Nabi a Alƙahira. 4. Alamar sawun dama mai albarka da take a hubbaren Khalid ɗan Zaid Abu Ayyuba al-Ansari (Eyyub Sultan) a Istanbul. Wannan Naƙsh-i Ƙadam na Annabi an kawo shi daga fada zuwa hubbaren bisa umarnin Mahmud Khan na Ɗaya a shekara ta 1734.

5. Alamomin sawu biyu da ake adanawa a cikin kabad a bangon da yake ɓangaren Yeni Cami, a hubbaren Abdulhamid Khan na Ɗaya.

6. Alamomin sawu biyu masu albarka a kan dutse da ake adanawa a cikin kabad da aka yi musamman a bango, a hubbaren Sultan Mustafa Khan na Uku da yake Laleli. 7. Alamomin sawu da suke a Sashen Amanoni Masu Tsarki na fadar Topkapı a Istanbul. A Sashen Khirƙa-i Sa’adat na fadar Topkapı akwai Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif guda shida, huɗu na dutse, biyu kuma irin na tubali. Ɗaya daga cikinsu alamar sawu mai albarka ce da ta fito a kan dutsen da Shugabanmu Annabi ya taka lokacin hawansa Mi’iraji, ana adana ta a cikin kabad a ɗakin Khirƙa-i Sa’adat. A kan wannan dutse mai albarka da Shugabanmu Manzon Allah ya taka lokacin hawansa Mi’iraji, an gina ginin da ake sani da sunan Ƙubbatus-Sakhra. Kafin a kai Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif wuraren da suke a yanzu, an adana su ƙarnuka da dama a wurare daban-daban. A ƙarshe aka sa su a wuraren da suke a yau. Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif na gaskiya kuwa ana ziyartarsu domin neman albarka.

Ƙadam-i Sharif da Sultan Ahmed Khan na Ɗaya

Sarkin Daular Usmaniyya Sultan Ahmed na Ɗaya, wanda ya hau gadon sarauta yana da shekara goma sha uku, ya rasu yana da shekara ashirin da takwas, yana da riƙo da Musulunci da Shugabanmu Manzon Allah daga zuciyarsa. Sultan Ahmed na Ɗaya, wanda yake kuma rubuta waƙoƙi da sunayen laƙabi Bahtî da Ahmedî, ya sa aka yi masa wata ƙawar rawani ƙawatacciya da duwatsu masu daraja a siffar Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif, ya kuma sa aka rubuta a tsakiyarta, da zinariya a kan shuɗin mina, waɗannan baitoci nasa:

Me zai hana in riƙa ɗauke da shi a kaina kullum kamar kambina,
Sawu tsarkakakke na wancan mai girma, sarkin manzanni.
Furen lambun annabta shi ne mai wannan sawu;
Ya Ahmed, kada ka tsaya, ka shafa fuskarka a sawun wancan Fure.
Sultan I. Ahmed (Bahtî)

Sultan Ahmed na Ɗaya yakan sa wannan ƙawa a kansa a ranakun Juma’a da na idi, da kuma a sauran ranaku masu albarka. Mehmed Münîb Efendi, ɗan Ayıntab, ya rubuta wani littafi mai suna Âsâr-ul-Hikem fî Nakş-il Kadem, wanda yake ba da labarin samuwar Naƙsh-i Ƙadam-i Sharif da yake a hubbaren Sultan Abdulhamid na Ɗaya da sa shi a hubbaren. Sultan Ahmed Khan ya rubuta wannan ƙit’a da rubutun hannunsa, ya aika wa shehinsa Aziz Mahmûd Hüdâyî Efendi. Ban da haka, Sultan Ahmed ya sa aka zana wannan waƙa a kan wani allo, aka rataye shi a gaban gadon sarautarsa. Wannan allo da aka rubuta waƙar a kansa har yanzu yana rataye a Masallacin Sultan Ahmed.

Na’alain-i Sharif na Shugabanmu Annabi

Takalman (na’alain) da ake sawa a zamanin Shugabanmu Annabi sun bambanta da na yau. Su a siffar takalma ne da ƙasansu na fata ne, samansu a buɗe, kuma masu maɗauri. Manzon Allah da Sahabbai masu girma sukan yi salla da takalman da suke sawa a kan titi. Takalmansu masu tsabta ne, ƙasan Masallacin Annabi kuma an shimfiɗa yashi. Ba a shiga wurin da takalma masu ƙazanta.

A cikin hadisi mai daraja an ce: “Ku yi sallolinku da takalma (na’alain) domin kada ku yi kama da Yahudawa.”

Ana yarda cewa ko hoton Na’alain-i Sa’adat ma yana zama dalilin albarka, don haka ana rataye shi a gidaje da wuraren aiki. A Sashen Khirƙa-i Sa’adat, tare da Na’alain-i Sa’adat, akwai kuma kwafinsu da aka yi da ƙarfe da da itace.

Abubuwa bakwai da Shugabanmu Annabi yake ɗauka tare da shi

Ƙaunataccen Annabinmu yakan fita tafiya yana ɗauke da matsefi, madubi, asuwaki, man fure, kwalli da almakashi, kuma a tafiya da a zaune a gida ba ya rabuwa da su. Nana A’isha ta ce: “Ina shirya wa Manzo alaihis-salam man furensa, matsefinsa, madubinsa, almakashansa biyu, gidan kwallinsa da asuwakinsa saboda yaƙe-yaƙe.” Uwarmu Nana A’isha ta kuma ce: “A tafiya da a zaune a gida, Manzo alaihis-salam yakan ɗauki abubuwa bakwai tare da shi:

1. kwalabar man fure, 2. matsefi, 3. madubi, 4. gidan kwalli, 5. asuwaki, 6. almakashi biyu, 7. ƙashin raba gashi.”73

Sanda da sandunan Shugabanmu Annabi

Shugabanmu Annabi, lokacin huɗuba a ranakun Juma’a, yakan jingina ga sanda ko ga baka, a tafiya kuma ga baka. Ƙaunataccen Annabinmu yakan faɗa cewa jingina ga sanda yana daga ɗabi’un annabawa, shi da kansa yakan jingina ga sanda, yakan kuma ba da shawarar jingina ga sanda. A lokacin halifancin Mu’awiya ɗan Abu Sufyan (radiyallahu anhuma), sandar Shugabanmu Annabi tana a wurin Sa’adul-Ƙaraz. Sayyidina Mu’awiya ɗan Abu Sufyan ya zo aikin hajji a shekara ta hamsin bayan Hijira. Ya so ya sa a ciccire mimbarin da yake masallacin ƙaunataccen Annabinmu, a kai shi Dimashƙ. Ya kuma so ya sa a kawo masa sandar da take wurin Sa’adul-Ƙaraz. Sayyidina Jabir ɗan Abdullahi da Sayyidina Abu Huraira suka je wurinsa suka ce: “Ya Amirul-Muminin! Ciccire mimbarin Manzo alaihis-salam daga wurin da aka sa shi a kai shi wani wuri, da kuma kai sandarsa Dimashƙ, ba daidai ba ne!” Sai Sayyidina Mu’awiya ya bar wannan niyya tasa, ya kuma nemi gafara.

Annabinmu ya ɗauki Sayyidina Abdullahi ɗan Unais daga masallaci zuwa gidansa, ya ba shi wata sanda, ya ce: “Ka ajiye wannan sanda a wurinka, ya Abdullahi ɗan Unais!” Lokacin da Abdullahi ɗan Unais (radiyallahu anhu) ya je wurin mutane da wannan sanda, suka tambaye shi: “Mene ne wannan sanda?” Ya ce: “Manzo alaihis-salam ne ya ba ni ita, ya kuma umarce ni in ajiye ta a wurina.” Suka ce wa Sayyidina Abdullahi ɗan Unais: “Da ka koma wurin Manzo alaihis-salam, ka tambaye shi dalilin da ya sa ya ba ka wannan!”

Siffar Na’alain-i Sharif na Shugabanmu Annabi

Na’alain-i Sharif

Na’alain na Manzon Allah suna ɗaukaka zuwa sammai,
Dukkan halittu suna cikin inuwarsu.
A Ɗur, lokacin da ake ce wa Musa: “Cire takalmanka”,
A kan Al’arshi ana ce masa: “Kai kada ka cire.”
Wannan siffar na’alain ce ta Manzo mafi daraja,
Taurari ma suna son su zama ƙasar da ya taka.
Mazaunan sammai bakwai suna kewarsa,
Kambunan sarakuna suna kallonsa da kwaɗayi.
Ba a samun kwatankwacin Na’alain na Mustafa,
Nuri ga ido, nutsuwa ga zuciya – duka daga gare shi suke zuwa.
Ka riƙe siffar na’alain da matuƙar girmamawa,
Dukkan kawuna suna son su zama ƙafa a gare ta.
Lokacin da bala’o’i da masifu suka kewaye kowane gefe,
Na’alain-i Sharif suna zama mini amintacciyar kagara.
Ina cikin aminci a wannan kagara mai ƙarfi,
Idan na fake da kyakkyawar siffarsu, suna kare ni.
Zuciya, da hidima ga siffar Na’alain-i Sharif,
Tana son ta rayu a inuwarsu a duniya da Lahira.
Ibn Mas’ud ya sami sa’ada da hidima ga na’alain,
Sa’adata kuwa ta hanyar siffarsu take zuwa.
Yusuf Nabhani

Bayan haka Abdullahi ɗan Unais ya koma wurin Annabinmu ya tambaya: “Ya Manzon Allah! Don me ka ba ni wannan sanda?” Ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Wannan alama ce a tsakaninmu a Ranar Ƙiyama! A lokacin, a Aljanna, mutanen da suke jingina ga sanda kaɗan ne ƙwarai! Kai za ka jingina ga wannan a Aljanna!” Abdullahi ɗan Unais ya riƙa ɗaukarta tare da takobinsa, bai taɓa rabuwa da ita ba. Lokacin da ya kwanta a gadon mutuwa ma, ya yi wa iyalansa wasiyya da su sa ta a cikin likkafaninsa, su binne ta tare da shi. Aka sa ta a tsakanin jikinsa da likkafaninsa, aka cika wasiyyarsa. Shugabanmu Annabi yana da wani mihjan mai tsawon kamu ɗaya (santimita 68) ko ya fi haka tsawo kaɗan. Mihjan sanda ce mai lanƙwasasshen kai. Annabinmu yakan yi istilami (gaisuwa) ga Hajarul-Aswad daga nesa da nuna shi da ita. Annabinmu, idan ya hau raƙumi, yakan rataye ta a gabansa. Shugabanmu yana kuma da wata mikhsara da ake kira Urjun (da aka yi da busasshen reshen dabino). Ana kiran sandar da aka yi da reshen itace mikhsara. Annabinmu, lokacin zuwa Baƙi’ul-Gharƙad, yakan ɗauke ta tare da shi, ya jingina gare ta, idan yana zaune kuma yakan juya ta a hannunsa. Akwai lokacin da Annabinmu yakan yi huɗuba alhali wannan mikhsara tana hannunsa. Annabinmu yana kuma da wani ƙadib (sanda siririya) da ake kira Mamshuƙ, da aka sara daga itatuwan dutse. Lokacin da Sayyidina Usman yake huɗuba a kan mimbari, ƙadib ɗin Shugabanmu Annabi yana hannunsa, sai Jahjah ɗan Sa’id, ko Jahjah ɗan Ƙais, ya zo ya ƙwace ƙadib ɗin daga hannun Sayyidina Usman, ya tanƙware shi a kan gwiwarsa, ya karya. Mutane suka yi wa Jahjah ihu. Wannan ya taɓa kishin Allah, Allahu Ta’ala kuwa Ya sa wa Jahjah cutar akila (ƙaiƙayi) a hannunsa ko a gwiwarsa. Kafin shekara ɗaya ta cika bayan shahadar Sayyidina Usman, Jahjah ya mutu yana ta sosa jiki.

“Ba a samun kwatankwacin Na’alain na Mustafa, nuri ga ido, nutsuwa ga zuciya – duka daga gare shi suke zuwa” Yusuf Nabhani (rahmatullahi alaihi)

Takuban Shugabanmu Annabi

Shugabanmu Annabi yana da takuba tara.

Takobin da ya gada daga ubansa, wanda ake kira Ma’sur, yana tare da Annabinmu lokacin da ya yi hijira zuwa Madina.74 Abd: Sayyidina Sa’ad ɗan Ubada ne ya ba Shugabanmu Annabi wannan takobi kyauta, kuma Shugabanmu Annabi ya ɗauke shi tare da shi lokacin da yake zuwa Yaƙin Badar.

Zulfiƙar: takobin Munabbih ɗan Hajjaj ko na As ɗan Munabbih ne, daga mushrikan Ƙuraishawa; ya kasance ganima a Yaƙin Badar. Shugabanmu Annabi ya ba Sayyidina Aliyu Zulfiƙar kyauta. Kan ƙotarsa, zobban maɗaurinsa da sarƙoƙinsa na azurfa ne.75

Bayan wafatin Annabinmu, lokacin da Sayyidina Abbas ya je wurin Sayyidina Abubakar ya nemi a karɓo Zulfiƙar daga Sayyidina Aliyu, Sayyidina Abubakar ya ce: “Ni, wannan takobi, kullum a hannunsa na gan shi. Ban ga ya yi kyau a ƙwace masa shi ba!” Sayyidina Abbas ma ya bar shi a wurin Sayyidina Aliyu.

Masun Shugabanmu Annabi

Shugabanmu Annabi ya sami masu uku a matsayin ganima daga Yahudawan Banu Ƙainuƙa’. Sunan ɗaya daga cikin masun Annabinmu Muswi ne, na ɗayan kuma Musna. Annabinmu yana kuma da wata babbar harba (gajeren mashi) da ake kira Baida, da wata harba ƙasa da mashi da ake kira Anaza. Najashin Habasha Sayyidina Ashama ya aika wa ƙaunataccen Annabinmu anaza (mashi) uku da ake kira Nab’a da harba guda. Annabinmu ya bar ɗaya daga cikinsu wa kansa, ya ba Sayyidina Aliyu na biyu, Sayyidina Umar kuma na uku.

A Ƙaramar Sallah da Babbar Sallah, Bilalu Habashi (radiyallahu anhu) yakan ɗauki mashin Annabinmu a gaban Annabinmu har zuwa filin salla, ya kuma kafa shi a gaban Shugabanmu Annabi a can. Ƙaunataccen Annabinmu kuwa yakan jagoranci sallar idi yana fuskantarsa. Bayan wafatin Shugabanmu Annabi, Sayyidina Bilalu Habashi yakan ɗauki wannan mashi a gaban Sayyidina Abubakar a lokutan idi, ya kafa shi a gabansa a filin salla. Bayan Sayyidina Abubakar, a zamanin Sayyidina Umar, bayansa kuma na Sayyidina Usman, ladan Sayyidina Sa’adul-Ƙaraz ne ya yi wannan aiki. A zamanin gwamnonin Madina ma an ci gaba da yin haka.

Bakunan Shugabanmu Annabi

Ƙaunataccen Annabinmu (sallallahu alaihi wa sallam) yana da baka shida. Daga cikinsu, uku da ake kira Rauha, Baida da Safra sun kasance ganima daga Yahudawan Banu Ƙainuƙa’. Bakan Safra an yi shi da itacen nab’u.76 Bakan da ake kira Katum ma an yi shi da itacen nab’u, ya karye a Yaƙin Uhud. Sayyidina Ƙatada ɗan Nu’uman ya ɗauki karyayyen bakan a matsayin abin tunawa. Ban da haka, Shugabanmu Annabi yana da bakuna masu suna Sadad da Zaura.77

“Babu wani saurayi sai Aliyu, babu wani takobi sai Zulfiƙar!” Hadisi mai daraja

Garkuwoyin Shugabanmu Annabi

Annabinmu yana da garkuwa uku. A kan garkuwar da ake kira Zaluƙ akwai siffar kan rago. An ba Annabinmu wannan garkuwa kyauta. Amma saboda tana da hoto, ba ta yi wa Annabinmu daɗi ba. Da gari ya waye, Allah Ya kawar da wannan siffa daga garkuwar, Ya shafe ta.78

Rigunan sulke na Shugabanmu Annabi

Shugabanmu Manzon Allah yana da rigunan sulke bakwai. Waɗannan sulkuna su ne:

Zatul-Fudul: Sayyidina Sa’ad ɗan Ubada ne ya ba Annabinmu ita kyauta lokacin da yake fita zuwa Yaƙin Badar.79

Sa’adiyya da Fidda: waɗannan sulkuna biyu ma ganima ne da suka zo wa Annabinmu daga Yahudawan Banu Ƙainuƙa’. Sulken da ake kira Sa’adiyya shi ne sulken tarihi da Dawuda alaihis-salam ya sa domin ya yaƙi Jalut. A Yaƙin Uhud Annabinmu ya sa Fudul da Fidda ɗaya a kan ɗaya.80 A lokacin wafatin Annabinmu, sulken da ake kira Zatul-Fudul yana jingine a wurin wani Bayahude mai suna Abush-Shahm daga Banu Zafar, a kan sa’i talatin na sha’ir da aka karɓa saboda buƙatar iyalansa.81

Sauran sulkunansa su ne Zatul-Wishah, Zatul-Hawashi, Batra’ da Khirniƙ.82

A Yaƙin Hunain Annabinmu ya sa Zatul-Fudul da Sa’adiyya.83

Kwalkwalin Shugabanmu Annabi

Na farko daga cikin kwalkwalin Manzon Allah shi ne Muwashshah. Wannan kwalkwali ya kasance ganima daga Yahudawan Banu Ƙainuƙa’. Kwalkwali mai suna Zus-Subugh, ko Zus-Susub, ko Mashbugh, shi ne kwalkwalin da Annabinmu ya sa a kansa a Yaƙin Uhud. Ya fashe saboda sarar takuban mushrikai da duwatsun da suka jefa, kuma zobba biyu daga cikinsa suka kafe a kumatu masu albarka na ƙaunataccen Annabinmu.

Lokacin da Annabinmu ya shiga Makka domin buɗe ta ma, yana sanye da kwalkwali.

Sojoji suka hau, suka ɗaga tutoci da alamu,
Suka buga mahtar84, da tambura da bandiri.

Tutoci da alamun Shugabanmu Annabi

Shugabanmu Annabi yakan yi amfani da tuta (sanjaƙ) iri biyu a yaƙe-yaƙe. Rayarsa baƙa ce, liwa’insa kuwa ya fi ƙanƙanta, kuma fari ne. Yunus ɗan Ubaid, ƴantaccen bawan Muhammadu ɗan Ƙasim, ya ba da labari: “Muhammadu ɗan Ƙasim ya aike ni wurin Bara’u ɗan Azib domin in tambaya game da tutar Manzon Allah (alaihis-salam). Bara’u ɗan Azib ya ce: ‘Baƙa ce, mai kusurwa huɗu, ta namira (yadin ulu mai ratsin baƙi da fari).’” Wannan tuta banten Nana A’isha ne, saƙaƙƙe da ulu, wanda aka ƙawata samansa da zane-zanen sirdin raƙumi, kuma baƙa ce. Ana kiranta Uƙab. Tutar ƙaunataccen Annabinmu takan kasance a wurin Sayyidina Aliyu. A Buɗewar Khaibar, Annabinmu ya ce: “Zan ba da tutar ga wani jarumi da yake ƙaunar Allah da ManzonSa, Allah da ManzonSa kuma suna ƙaunarsa!”, sai ya kira Sayyidina Aliyu, ya ba shi tutarsa.85 Allahu Ta’ala Ya ƙaddara wa Sayyidina Aliyu buɗewar Khaibar.

A kan tutar Manzon Allah da ake kira Liwa’ul-Hamd an rubuta “La ilaha illallah Muhammadur-Rasulullah”. A rundunar (sariyya) Kharrar, Annabinmu ya ɗaura wa Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas wata farar tuta. Lokacin da yake aika Sayyidina Aliyu zuwa Yaman, ya ɗaura rawani a kan mashi, ya ce: “Liwa’i haka yake!” Kwamandan runduna ne kaɗai yake riƙe liwa’i, ya ɗauke shi. Farar tutar Annabinmu, Sayyidina Hamza ne ya ɗauke ta a yaƙin Abwa (Waddan), Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas a yaƙin Buwaɗ, Sayyidina Aliyu a lokacin bibiyar Kurz ɗan Jabir al-Fihri, Sayyidina Hamza kuma a yaƙin Zul-Ushaira.

Lokacin da yake fita zuwa Yaƙin Badar, Annabinmu ya ba Mus’ab ɗan Umair farar tutarsa (liwa’insa), Sayyidina Aliyu kuwa ya ɗauki baƙar tutarsa (rayarsa), Uƙab, a gaban Annabinmu.86 Farar tutar Annabinmu (liwa’insa), Sayyidina Hamza ne ya ɗauke ta a yaƙin Banu Ƙainuƙa’, Sayyidina Aliyu a yaƙin Ƙarƙaratul-Kudr, a Yaƙin Uhud da a yaƙin Ƙaramar Badar (Badrul-Mau’id), Zaid ɗan Harisa kuma a Yaƙin Khandaƙ. Annabinmu ya buɗe Makka ma da farar tutarsa. A yaƙin Tabuk Shugabanmu Annabi ya sa Sayyidina Abubakar ya ɗauki babbar tutarsa, Zubair ɗan Awwam kuma ƙaramar tutarsa.

Dawakan Shugabanmu Annabi

Dokin farko na ƙaunataccen Annabinmu shi ne dokin da ya saya a Madina daga wani Balaraben ƙauye na Banu Fazara a kan uƙiyya87 goma na azurfa, wanda mutanen hamada suke kira Daris, Annabinmu kuma ya sa masa suna Sakb. Ya hau shi a Yaƙin Uhud.88 A leɓen Sakb akwai fari. Ƙafafunsa uku masu fari ne, ɗaya daga cikin ƙafafunsa na dama kaɗai ne ba shi da fari. Sakb mai saurin tafiya ne ƙwarai, wato idan yana tafiya yakan gudana kamar ruwa. Dokinsa mai suna Murtajiz, Annabinmu ya saye shi daga wani Balaraben ƙauye na Banu Murra. Murtajiz kyakkyawa ne, mai kyan tsari, kuma yakan yi haniniya kamar yana karanta waƙa.89 Dokinsa mai suna Lizaz, Muƙauƙis, sarkin Iskandariyya, ne ya ba Annabinmu shi kyauta. Lizaz yana gudu da sauri ƙwarai.90

Dokin mai suna Zarib, Farwa ɗan Umair al-Juzami ne ya ba Annabinmu shi kyauta. Zarib doki ne mai ƙarfi ƙwarai kuma mai jure wahala.

Lahif (ko Luhaif). Rabi’a ɗan Abu Bara’ al-Kalbi ne ya ba Annabinmu wannan doki kyauta. Lahif mai doguwar wutsiya ne. Wutsiyarsa takan share ƙasa. Ya’asub shi ne mafi kyau daga cikin dawakan Annabinmu.

“Zan ba da tutar ga wani jarumi da yake ƙaunar Allah da ManzonSa, Allah da ManzonSa kuma suna ƙaunarsa!” Hadisi mai daraja

Murawih dokin tsere ne, Ubaid ɗan Yasir ne ya ba Annabinmu shi kyauta a Tabuk. Murawih yakan yi gudu da sauri kamar iska.

Dokin mai suna Mirwah, wakilan Banu Raha’ da suka zo Madina a shekara ta goma bayan Hijira ne suka ba Annabinmu shi kyauta. Lokacin da aka hau Mirwah aka yi tafiya da shi a gaban Annabinmu, hakan ya yi wa Annabinmu daɗi ƙwarai. Ward – Tamim Dari ne ya ba Annabinmu wannan doki kyauta. Launin Ward ja-ja ne mai duhu. Annabinmu ya ba Sayyidina Umar shi kyauta. Sayyidina Umar ya yi yaƙi a tafarkin Allahu Ta’ala a kan Ward, ya yi ta zuwa da shi daga yaƙi zuwa yaƙi. Annabinmu yakan sa uku daga cikin dawakansa a tsere. Mahayin Zarib Sayyidina Sahl ɗan Sa’ad ne, mahayin Lizaz kuwa Sayyidina Abu Usaid as-Sa’idi ne. Lizaz yakan kasance a gaba, Zarib a bayansa, Sakb kuma a bayan Zarib.

Jaki da alfadarar Shugabanmu Annabi

Shugabanmu Manzon Allah yana da jaki da alfadara. Muƙauƙis, sarkin Iskandariyya, ya ba Annabinmu kyautar alfadara mai launin toka da jaki mai launin toka. Alfadarar ana kiranta Duldul, jakin kuma Ya’afur ko Ufair.91 Farar alfadara ta farko da aka gani a Musulunci ita ce Duldul. Wannan alfadara mai launin toka ita ce Annabinmu ya hau a Buɗewar Khaibar, a Yaƙin Hunain kuwa ɗayar alfadarar mai launin toka. Annabinmu ya so ya taka alfadararsa da diddige ya nufi ƙabilar Hawazin; sai Sayyidina Abbas ya kama linzamin alfadarar, Sayyidina Abu Sufyan ɗan Haris kuma ya kama likkafanta, suna ƙoƙarin rage saurinta da hana Annabinmu shiga tsakanin abokan gaba. An ruwaito cewa a Buɗewar Khaibar an ɗora wa Ya’afur sirdi, aka sa masa linzami na igiyar zaren bawon dabino a kai, Annabinmu kuma ya hau shi ma. Lokacin da Annabinmu ya dawo daga Hajjin Bankwana, Ya’afur ya riga ya mutu, Duldul kuwa bayan wafatin Annabinmu ta zama ta Sayyidina Aliyu. Sayyidina Aliyu ya hau ta har zuwa shahadarsa, sannan Sayyidina Hasan, sannan Sayyidina Husaini, bayan haka kuma Sayyidina Muhammadu ɗan Hanafiyya. Duldul ta rayu har zuwa zamanin Sayyidina Mu’awiya.

Raƙuman Shugabanmu Annabi

Ƙaswa: wannan raƙumar Shugabanmu Annabi, wadda ake kuma kira da sunayen Jad’a da Adba, tana daga cikin dabbobin Banu Ƙushair ɗan Ka’ab ɗan Rabi’a ɗan Amir ko na Huraish ɗan Ka’ab; Sayyidina Abubakar ya saye ta a kan dirhami ɗari huɗu, ya kuma miƙa ta ga ƙaunataccen Annabinmu a kan kuɗin nan. Annabinmu ya yi hijira zuwa Madina a kan raƙumar Ƙaswa. Ya tafi umrar Hudaibiyya a kanta. Ya buɗe Makka ma a kanta. Shugabanmu Annabi yakan sa Ƙaswa a tsere, kuma babu wata raƙuma da take iya wuce ta. Amma wani Balaraben ƙauye ya shiga tsere da wata raƙuma mai shekara biyu, ya wuce ta. A Hajjin Bankwana Shugabanmu Annabi ya yi Huɗubar Arafa a kan Ƙaswa. A zamanin halifancin Sayyidina Abubakar aka sake Ƙaswa a maƙabartar Jannatul-Baƙi’. A can ta rayu tana kiwo a sake har ta mutu.92

“Ya Allah! Kamar yadda Ka kyautata surata, Ka kyautata ɗabi’ata ma” Hadisi mai daraja

Raƙumar da aka samu ganima daga Abu Jahal: A Yaƙin Badar, shahararriyar raƙumar Abu Jahal ta faɗa rabon ƙaunataccen Annabinmu a matsayin ganima. Har zuwa umrar Hudaibiyya, Shugabanmu Annabi yakan fita yaƙi a kan wannan raƙuma ma. Ya sa mata alamar hadaya saboda umra. Mushrikai suka so su karɓe ta a kan raƙuma ɗari. Annabinmu ya ce: “Da ba mu keɓe ta mun sa mata alamar hadaya ba, da na biya muku buƙatarku.” Raƙuma masu nono: Annabinmu yana da raƙuma masu nono bakwai, da suke kiwo a wuraren kiwo na Zuljadr da Jamma, waɗanda ake kira da sunayen Hanna, Samra, Urais, Sa’adiyya, Baghum, Yasira da Dabba’; iyalan Annabinmu suna rayuwa da salkunan nono biyu cike da ake kawowa kowane dare daga gare su.93 Amma a lokacin wafatin Annabinmu, ba ɗaya daga cikinsu da ta rage.

Dukiyoyin da Shugabanmu Annabi ya waƙafta

Waƙafi na farko a Musulunci shi ne lambuna bakwai da ake kira da sunaye masu zuwa, waɗanda Mukhairiƙ, wanda ya yi shahada a Uhud, ya yi wasiyyar a miƙa su ga Annabinmu, Annabinmu kuma ya karɓe su ya waƙafta su: 1. Misab, 2. Safiya, 3. Dalal, 4. Husna, 5. Burƙa’, 6. A’awaf, 7. Mashraba.94 Mukhairiƙ, wanda kafin ya musulunta yana daga cikin malaman Yahudawa da attajiransu, a Yaƙin Uhud ya fuskanci ƴan ƙabilarsa, ya bayyana matsayinsa kamar haka: “Ku da kanku kun sani sarai cewa Muhammadu annabin ƙarshen zamani ne. A cikin Attaura an rubuta siffofinsa a sarari. Yanzu abin da ya dace da mu shi ne mu bi shi, mu kasance tare da shi a ranakunsa masu wahala.” Yahudawa suka ce: “Ka yi gaskiya, amma yau Asabar ce. Ba a yin aiki a yau!” Da ya ga nacewa ba ta da amfani, sai ya ɗaura takobinsa, ya bayyana musuluntarsa. Ya yi wa danginsa wasiyya: “Idan aka kashe ni, dukkan dukiyata ta Muhammadu ce. Yana da ƴancin ya yi amfani da ita yadda ya so.” Ya tafi ya shiga rundunar Musulmi. Kuma ya ɗanɗana kurɓin shahada, radiyallahu anhu.

A ƙarshe yaƙin ya ƙare, aka ɗaure raunuka. Danginsa suka cika wasiyyarsa, suka miƙa dukiyarsa ga Habibullah. Shugabanmu Annabi kuwa ya waƙafta waɗannan filaye masu ruwa mai sanyi da ƴaƴan itace masu yawa, ya buɗe su don amfanin talakawa da miskinai. Ga yadda al’adar waƙafi ta farko ta fara a wayewar Musulunci. Shugabanmu ya yabe shi da cewa: “Mukhairiƙ mutumin kirki ne daga jinsin Yahudawa.”

Waƙafan Annabinmu da suke Madina, gabaɗaya, daga dukiyoyin Mukhairiƙ ne.

Ibn Humaid ya ce: “Halifa Umar ɗan Abdulaziz ya so a kawo masa dabino daga gonakin dabino na waƙafin Mukhairiƙ. Aka kawo shi a cikin wani kwano. Da Umar ɗan Abdulaziz ya ce: ‘Abubakar ɗan Hazm ya rubuto mini cewa wannan dabino daga itacen dabino ne da ya rage tun daga zamanin Manzo alaihis-salam, kuma Manzo alaihis-salam yakan ci daga gare shi’, sai na ce: ‘Ya Amirul-Muminin! Ka raba wannan a tsakaninmu!’ Ya raba. Kowannenmu ya sami dabino tara-tara.”

Umar ɗan Abdulaziz ya ce: “Lokacin da na shiga wannan gonar dabino ina gwamnan Madina, na ci daga dabinon wannan itacen dabino, kuma ban taɓa ganin dabino mai daɗi, mai zaƙi irinsa ba!”

Amr ɗan Muhajir ya ce: “Kayan Manzo alaihis-salam suna a wurin Umar ɗan Abdulaziz a cikin wani ɗaki, kuma shi da kansa yakan dube su kowace rana. Ƙuraishawan da suka zo suka taru a wurinsa ma yakan shigar da su wannan ɗaki, sannan ya juya ga waɗannan kaya ya ce: ‘Ga abin gadon wanda Allah Ya ɗaukaka ku da shi!’” Su ne: 1. gado (sarir) guda da aka saƙa da ganyayen dabino,

2. matashin kai guda, fuskarsa ta fata, cikinsa an cika shi da zaren bawon dabino, 3. kwano guda babba, 4. ƙoƙon ruwa guda,

5. tufa guda, 6. niƙar hannu guda,

7. kwarin kibau guda, 8. bargon ƙadifa guda.

(Wannan bargo, saboda ƙanshi mai daɗi da ya shiga cikinsa daga jiki mai albarka na Shugabanmu Manzon Allah, ya fi miski ƙanshi. Umar ɗan Abdulaziz (radiyallahu anhu), idan ya yi rashin lafiya, yakan yi wanka da ruwan da aka wanke wannan bargo, sai ya warke.)

Da tekun ƙauna ya yi hauhawa,
Sai wancan Durr-i Yatim (lu’ulu’u marar misali) ya bayyana,
A kan darajarsa Mahalicci Tsarkakakke Ya ce:
“Laulaka lama khalaƙtul-aflak.”
Da hasken wannan Rana ya haskaka,
Ya cika dukkan halittu;
Duk wanda ya bi sawunsa,
Yakan sami alheri a kowane aikinsa.
Ko da yake ƙasashe sun shiga ƙarƙashin umarninsa,
Bai mallaki ko riga uku ba.
Ba a samun dukiya mai yawa a gidansa,
A wafatinsa, an ga sulkensa yana jingine.
A gaban abubuwan da ya fi yawan gani,
Wannan duniya me take da daraja?
Kyautarsa ga kowa mai yawa ce,
Kalmar “babu” ba ya saninta.
Wani lokaci yakan bayar da yawa ƙwarai,
Har abokan gabansa duka sukan sunkuya.
Ga kowane maraya uba ne mai tausayi,
Tausayinsa mai yawa ne ko ga marasa daraja.
A kowane aikinsa akwai hikima mai yawa,
Bai taɓa neman tagomashin kowa ba.
Yakan ziyarci mara lafiya kullum,
Yakan ba mai damuwa waraka.

“Ya Manzon Allah! Ba ni da ƙarfin yabonka; mu duka an halicce mu saboda darajarka. A taƙaice, ya Sarkin ƙasar cika alkawari, raina fansa ne a gare ka, kome fansa ne!” Hüseyin Hilmi bin Sa’îd (rahmatullahi alaihi)

Bai taɓa barin tahajjud ba,
Saboda tsoron Allah ba ya iya barci.
Annabi yakan riƙe kowane mutum kullum
Daidai da kansa.
Yakan yi alfahari da zama bawan Allah,
Ɗabi’arsa ɗabi’a ce ta Allah.
Duk wanda ya yi kwaɗayin wannan tafarki,
Yakan yi ado da kyawawan siffofi.
Akwai wata makaranta da yake halarta kullum,
A can malaminsa Allah ne.
Domin Ya bayyana shi, Mai rahama
Ya siffanta shi da kyau a cikin Alƙur’ani.
Har zuwa Ranar Mahshar, ga Sarkin Annabawa
Salati marar iyaka ya tabbata!
Ga alayensa da Sahabbansa ma
Salati da aminci su tabbata, cikin ƙasƙantar da kai!

HILYA-I SA’ADAT Bayan nasiha ga Sahabbansa, Abin Alfaharin Talikai ya ce: bayana, Duk wanda ya ga hilyata tsarkakakkiya, Zai zama kamar ya ga fuskata. Idan da ganinta ƙauna ta tashi a zuciyarsa, Wato ya zama masoyin kyawuna, Idan ya yi marmarin ganina, Zuciyarsa ta cika da ƙaunata, Wuta za ta zama haramun a gare shi, Ubangijina Zai ba shi Aljanna kyauta. Gaskiya (wato Allah) ba Zai tashe shi tsirara ba, Zai sami gafarar Gaskiya. An ce: hilyar Manzo, Idan hannun wani ya rubuta ta da ƙauna, Gaskiya Zai kiyaye shi daga tsoro, Ko da fuskar ƙasa ta cika da bala’i. A duniya jikinsa ba zai ga rashin lafiya ba, Dukkan jikinsa ba zai san ciwo ba. Ko da wannan mutum ya yi zunubi, Wuta za ta zama haramun ga jikinsa. A Lahira zai kuɓuta daga azaba, A duniya kowane aikinsa zai yi sauƙi. Ubangiji Mai girma Zai tashe shi Tare da waɗanda suka ga Manzo a duniya. Ko da bayyana hilyar Annabi abu ne mai wuya, Muna farawa gwargwadon ikonmu. Muna fakewa da Mai girma da ɗaukaka, Muna siffantawa cikin ƙasƙantar da kai. A wannan magana dukkan al’umma sun haɗu: Abin Alfaharin Talikai fari ne mai ja. Fuskarsa mai albarka fara ce tsantsa, Mai ɗan ja kamar fure. Gumin da yake fuskarsa kamar lu’ulu’u ne, Yana ƙara wa wannan jauhari mai daraja kyau.

Idan ya yi gumi, wancan mabuɓɓugar farin ciki,
Sai ka ce tekun nuri yana hauhawa.
Idanunsa kullum kamar masu kwalli suke,
Kyawawan idanunsa suna jan zukata.
Farin idonsa fari ne ƙwarai,
Ubangijinsa Ya yabe shi da aya.
Baƙin idonsa ba ƙarami ba ne,
Kusa da nesa ɗaya suke a gare shi.
Idonsa babba ne, kyakkyawa kuma mai laushi,
Fuskarsa mai albarka kullum tana watsa nuri.
Ƙarfin ganin Mustafa
Da dare ƙarfinsa kamar na rana yake.
Idan ya so ya dubi wani wuri,
Jikinsa tsarkakakke ma yakan juya can.
Yakan sa jikinsa ya bi kansa,
Bai taɓa barin haka ba har abada.
Ko da yake Manzo Mafi Daraja mai jiki ne,
Ya dace in ce shi ruhi ne da ya zama jiki.
Kyakkyawa ne kuma abin so Manzo,
Masoyi ne ƙwarai ga Gaskiya Manzo.
Malik da Abu Hala sun ce:
Mai buɗaɗɗun girare ne kamar sabon wata.
Tsakanin girarensa biyu kullum
Yana bayyana a sarari kamar azurfa.
Fuskarsa mai albarka ɗan zagaye ce,
Fatarsa tsarkakakkiya ce kuma mai sheƙi.
Mihirabin baƙaƙen girarensa
Alƙiblar dukkan duniya ce.
Idan aka duba daga gefe, hancinsa mai albarka
Tsakiyarsa tana ɗan ɗagawa sama.
Kyakkyawa ne ƙwarai, miƙaƙƙe kuma mai laushi,
Wanda ya gan shi ba ya iya siffanta shi sosai.
Tsakanin haƙoransa a buɗe yake ɗan kaɗan,
Yana sheƙi kamar layin lu’ulu’u.
Duk lokacin da haƙoransa na gaba suka bayyana,
Wani nuri yakan rufe kowane gefe.

Idan Jagoran Duniya da Lahira ya yi murmushi,
Annabin kowane abu, mai rai da marar rai,
Haƙoransa na gaba sukan bayyana, tsarkaka ƙwarai,
Masu laushi ƙwarai kamar ƙwayoyin ƙanƙara.
Ibn Abbas ya ce: Habibin Allah
Yakan ji kunyar yin dariya.
Saboda kunyarsa shi, ginshiƙin addininmu,
Bai taɓa yin dariya mai ƙara ba, in ji su.
Mai laushi ne kuma mai kunya Manzo,
Kullum yakan ji kunyar kallo.
Fuskarsa tana kama da cikakken wata,
Zatinsa madubi ne na Maɗaukakin Ubangiji.
Wannan kyakkyawar fuska kullum mai nuri ce,
Saboda haskenta ba a iya kallonsa.
Wannan kyakkyawan Annabi ya ɗauki zukata,
Sahabbai dubu ɗari suka zama masoyansa.
Waɗanda suka gan shi ko sau ɗaya a mafarki ma
Suka ce: babu irin wannan daɗi a duniya.
Su sani, kyawawan kumatunsa ma
Ba masu nama da yawa ba ne, in ji su.
Allah Mahalicci, da ƙauna,
Ya halicci fuskarsa fara, goshinsa buɗaɗɗe.
Nurin wuyansa a kowane lokaci
Yana walƙiya a tsakanin gashinsa.
Daga gemunsa mai albarka, ka sani sarai,
Gashi goma sha bakwai ne kawai suka yi furfura.
Ba murɗaɗɗe ba ne, ba kuma dogo ba,
Daidaitacce ne kamar kowace gaɓarsa.
Wuya tsarkakakke na Manzon Talikai
Fari ne ƙwarai kuma tsarkakakke ƙwarai.
Daga cikin Sahabbai, ma’abuta ladabi da yawa
Duka sun ce: cikinsa daidai yake da ƙirjinsa.

Da ƙirjinsa mai albarka ya buɗe,
Taskar ilimi za ta watsa faidi95.
Da ƙauna ta sami wuri a cikinsa,
Shin wannan ƙirji mai daraja zai zama dabam?
Ƙirjinsa mai albarka mai faɗi ne,
Ilimin ladunni ya sauka a kansa.
Fari ne kuma tsarkakakke wannan babban ƙirji,
Waɗanda suka gan shi sukan ɗauka cikakken wata ne mai haske.
Wutar ƙaunar Zati Madawwami
Ta ƙona wannan kyakkyawa a wutoci.
Wannan, lalle, tsoho da matashi duk sun sani:
Ƙasusuwan kafaɗun Abin Alfaharin Duniya faɗaɗɗu ne.
Tsakiyar bayansa ma mai nama ne,
Mai karamci ne, mai daular rabo ne.
A jikinsa na azurfa akwai laushi,
A can akwai hatimin annabta babba.
Hatimin annabta yana bayansa,
Yana kusa da ɓangaren damansa, lalle.
Masu siffantawa sun sanar da mu:
Hatimi mai daraja babban tambo ne.
Launinsa baƙi ne mai kusa da rawaya,
Girmansa misalin ƙwan kurciya.
Kamar layuka ne suka kewaye shi –
Ƙananan gashi manne da juna.
Masu siffanta wannan mai nasaba maɗaukakiya
Suka ce: Annabi mai manyan ƙasusuwa ne.
Kowane ƙashinsa babba ne, irin na jarumai,
Surarsa da ɗabi’arsa irin na sarakuna ne.

Kowace gaɓa daga gaɓoɓinsa masu albarka
An halicce ta daidaitacciya kuma mai ƙarfi.
Kowace gaɓar Annabi tana da kyau ƙwarai,
Kamar ayoyin Alƙur’ani.
Tafukan hannuwan wancan Sarki
Da kuma tafukan ƙafafunsa
Masu faɗi ne, tsarkaka, masu laushi kuma abin so,
Masu taushi kamar sabon fure, ƙaunatattu.
Daidaitattu ne ƙwarai, in ji masu kallo,
Waɗancan hannuwa masu albarka, masu karama.
Idan Annabi ya yi sallama ga wani,
Kullum yakan yi murmushi.
Ko da kwana ɗaya ko biyu sun wuce,
Har ma da ya wuce wata ɗaya,
Wannan mutum, a cikin mutane,
Ana gane shi ta ƙanshinsa mai daɗi.
Jikinsa marar gashi kamar lu’ulu’u ne,
Ta yaya zan yabi wannan kyau!
Domin ya ga Ƙaunataccensa, wannan mai daraja
Ya zama ido da dukkan jikinsa mai laushi.
Jikinsa mai laushi cikakke ne,
Mahalicci Ya nuna hikimarSa a cikinsa.
A ƙirjinsa da a cikinsa babu
Ko gashi ɗaya – sai ka ce allon azurfa.
Daga tsakiyar ƙirjinsa zuwa ƙasa kawai
Layin gashi ɗaya ne a jere, ba shakka.
Wannan baƙin layi a wannan jiki mai albarka
Yana da kyau kamar zoben haske da yake kewaye da wata.
A dukkan rayuwarsa gaɓoɓinsa masu albarka
Sun kasance kamar na lokacin ƙuruciya.
Duk yadda shekarun Annabi suka ƙaru,
Yakan sabunta kamar toho.
Kuma game da Sarkin Halittu
Kada ka zaci cewa mai ƙiba ne ƙwarai.
Ba rame ba ne, ba kuma mai nama da yawa ba,
Matsakaici ne kuma mai ƙarfi ƙwarai.

Ma’abuta zuciya sun ce game da shi:
Gaɓoɓinsa ba su fi juna ba, ba su kuma gaza juna ba.
Gwanin halitta Ya gina fadar jikinsa
A kan harsashin adalci da daidaito.
Jikinsa tsarkakakke daidaitacce ne,
Dukkan jikinsa ya nutse cikin nuri.
Matsakaicin tsayi ne wancan mai matsayin Sidra,
Da shi duniya ta sami tsari.
Waɗanda suka ga mu’ujizar ƙirarsa
Duka sun yabe shi suka ce:
Ba mu taɓa ganin kyakkyawa mai fuskar fure irin wannan ba,
Tsayinsa, ɗabi’arsa da fuskarsa duka masu kyau.
Ko da yake Annabi matsakaicin tsayi ne,
Idan ya yi tafiya tare da mutum dogo,
Ko wane irin tsayi wannan mutum yake da shi,
Annabi duk da haka yakan bayyana ya fi shi tsayi.
Daga mai tsayi, wannan jauhari
Ya fi tsayi da misalin tafin hannu.
Idan ya tafi wata hanya da daraja,
Yakan yi tafiya da sauri ƙwarai.
Muna ƙara cewa daga siffofinsa masu daraja:
Lokacin tafiya yakan karkata gaba.
Wato kamar yana saukowa daga wani gangare,
Kullum yakan ɗan karkata gaba kaɗan.
Mai martaba ne, mai daraja wancan Jalil,
Ruhin Khalil (Ibrahim) yana alfahari da shi.
Mutumin da Allah Ya so,
Kowace gaɓarsa, lalle, za ta zama mafi ɗaukaka.
Idan wani, yana tafiya a kan hanya,
Ya ga Manzon Allah ba zato ba tsammani,
Tsoro yakan faɗa zuciyarsa
Saboda girman Manzon Allah.
Kuma idan wani, kullum tare da Annabi,
Ya yi hira ya saurari maganganunsa,
Saboda daɗin da yake cikin maganganunsa,
Zai zama bawansa, da Manzo zai karɓa.

Mahalicci Madawwami Ya ƙawata shi
Da kyakkyawar ɗabi’a marar misali.
Ya Manzon Allah! Ba ni da ƙarfin yabonka;
Mu duka an halicce mu saboda darajarka.
A taƙaice, ya Sarkin ƙasar cika alkawari,
Raina fansa ne a gare ka, kome fansa ne!
Hüseyin Hilmi Işık
(ƙaddasallahu ta’ala sirrahul-aziz)

ƘASIDAR AHLUS-SUNNA
Aƙidar Ahlus-Sunna, ita ce abin da ya fara wajaba a gare ka,
Akwai ƙungiyoyi saba’in da uku, amma ƴan Wuta ne sauran.
Musulmi duka ƴan Sunna ne; shugaban dukkansu Nu’uman ne.
An yi wa wanda ya bi su a imani bushara da Aljanna.
Ka ƙarfafa aƙidarka, sannan ka riƙe Musulunci sosai!
Ka aikata shika-shikan Musulunci biyar; ka guji haramun nan take!
Idan ka aikata zunubi, ka tuba, kada ka ɓata lokaci!
Duk wanda bai bi Musulunci ba, wata rana, lalle, zai yi nadama.
Kada ka yarda da marar addini, kai ma za ka halaka, ka yi hankali!
Idan ka yarda da maganar daɗi, daga baya halinka zai munana!
Masu fuska biyu sun yawaita: wajensu mala’ika, cikinsu maciji,
Domin su kama ka a tarko, sukan bayyana a matsayin abokai, abokan zuci.
Kowa yana ganin yana da gaskiya: “Mugu ne,” yake cewa, “wanda bai bi ni ba.”
Musulunci ma’auni ne, shi ne yake bambance mai gaskiya!
Ka sani: wanda bai bi Musulunci ba, mutum ne da ya karkace daga tafarki madaidaici;
Wannan magana, lalle, wanda ya fahimci tarihi da kyau zai yarda da ita.
Don me wanda wani wurinsa yake ciwo yake gudu zuwa wurin likita?
Domin babu mai son mutuwa; rai ya fi kome daɗi.
Shin akwai wanda zai ce: ba ni da buƙatar rayuwa har abada?
Mutuwa ba halaka ba ce; ka yi imani da rayuwar kabari!
Aljanna madawwamiya ce, Wuta ma; Alƙur’ani ne ya sanar da wannan,
Ya wajaba a kiyaye kai daga azaba marar iyaka, ko da shakka ɗaya ce kawai.
Akwai wanda bai yarda da wannan ba ma; jemage yana gudun haske.
Hankaka tana samun daɗi a juji; mai neman fure bulbul ne.
Lalle wanda ya karkata ga son rai da annashuwa ba zai iya son Musulunci ba.
Shin waɗannan biyu ɗaya suke? Mai kyau ya bambanta da mummuna!
Musulmi suna gane gaskiya, suna kyautata wa kowace halitta,
Marasa imani kamar maciji suke; suna jin daɗin ƙona rayuka.
Aman, ya Ubangijina, al-aman! Ƙarshen zamani ya yi wuya!
An manta da ilimin addini; masu salla sun yi ƙaranci ƙwarai.