YAƘIN HUNAIN
Hunain kwari ne tsakanin Makka da Ɗa’if. Ana kuma kiran wannan yaƙi “Yaƙin Hawazin”. Lokacin da Jagoran Talikai (sallallahu alaihi wa sallam) ya fita daga Madina da niyyar buɗe Makka, manyan ƙabilu biyu da suke zaune a kewayen Makka, masu suna Hawazin da Saƙif, suka fara shirin yaƙi, da zaton cewa Musulmi za su tafi a kansu. Da suka san cewa Shugaban Talikai ya zo ne domin ya buɗe Makka, sun ɗan sami sauƙi; amma da tunanin: “Bayan Ƙuraishawa lalle lokaci zai zo kanmu”, suka ƙara wa shirye-shiryensu gudu. Ban da haka suka ce: “Mun rantse, Musulmi ba su taɓa haɗuwa da mutane masu iya faɗa ba. Kafin ya tafi a kanmu, mu tafi a kansa, mu nuna masa yadda ake yaƙi!” Suka tashi tafiya da runduna mai ƙarfi ƙwarai ta mutum dubu ashirin, ƙarƙashin jagorancin Malik ɗan Auf, shugaban Hawazin. Domin su ƙara wa sojojinsu ƙarfin zuciya, kada kuma su gudu idan al’amari ya tsananta, suna tafiya da dukkan dukiyoyinsu masu daraja, matansu da ƴaƴansu.
Wannan labari ya isa Makka cikin ɗan lokaci. Domin ya tabbatar da gaskiyar labarin, Abin Alfaharin Halittu ya aika Abdullahi ɗan Abu Hadrad zuwa ƙabilar Hawazin. Sayyidina Abdullahi ya canza kamanninsa da tufafinsa, ya shiga cikin maƙiya. Ya san ra’ayoyinsu da yadda suke aiki, ya sanar wa ƙaunataccen Annabinmu halin da ake ciki nan take.
Manzo Mafi Daraja nan take ya tara Sahabbansa masu ɗaukaka. Ya naɗa Sayyidina Attab ɗan Asid, mai shekara ashirin, gwamnan Makka, ya kama hanya da sauri. Da rundunarsa ta mutum dubu goma sha biyu yana son ya far wa ƙabilun mushrikai na Hawazin da Saƙif a sansaninsu. Tutar mujahidai Sayyidina Aliyu yake ɗauke da ita1, kwamandancin rundunar gaba kuma Sayyidina Khalid ɗan Walid yake yi.2 Shugaban Talikai ya sa kwalkwalinsa, ya sa sulke biyu ɗaya a kan ɗaya, ya hau alfadararsa mai suna Duldul. A rana ta 11 ga watan Shawwal aka iso kwarin Hunain. A wannan dare Jagoran Talikai ya duba rundunarsa, ya sa ta a tsarin yaƙi. Bayan ya yi limancin sallar asuba, ya tashi tafiya.
Kwamandan mushrikai ya yi amfani da dare, ya zaunar da rundunarsa a gangare biyu na kwarin Hunain, ya yi kwanto. Sayyidina Khalid ɗan Walid, wanda yake tafiya a gaba tare da rundunoninsa, bai san kwanton ba, ya tuƙa dokinsa zuwa mashigin. Duhu-duhun asuba yana hana ganin maƙiya. Farat ɗaya dubban kibiyoyi suka fara zuba a kan mujahidai. Domin su kuɓuta daga wannan ruwan kibiyoyi da ba a zata ba, an tilasta wa mujahidai su ja da baya.
“In sha Allahu gobe su (Hawazin da mutanen Saƙif) za su zama ganima ga Musulmi” Hadisi mai daraja
Yaƙin Hunain
A lokacin da waliyyai da annabawa za su yi mamaki,
Kukan “Nafsi, nafsi!” zai tashi daga kowa cikin firgici,
Halin masu laifi zai zama na ruɗewa saboda yanke ƙauna,
Da izinin ceto, fili naka ne kuma, a wannan lokaci.
Kai ne Ahmad, Mahmud da Muhammadu, ya shugabana,
Kai ne gare mu sarki da Gaskiya take ƙarfafawa, ya shugabana.
Şeyh Galib
Wannan koma-baya mai sauri ya rikitar da tsarin sojojin da suke zuwa a baya. Su ma da suka juya domin su ja da baya, sai aka ga rundunonin maƙiya na mutum dubu ashirin sun fara kwararowa cikin kwarin kamar rigyawa. Ƙaunataccen Annabinmu shi kaɗai ya yi gaba zuwa ga mushrikan da suke kai hari. Sayyidina Abbas, Sayyidina Abubakar da Sahabbai jarumai wajen ɗari kaɗai, suka sa rayukansu a tafin hannu, suka riski Manzo Mafi Daraja. Suka mai da jikunansu garkuwa ga ƙaunataccen Annabinmu. Sayyidina Abbas ya riƙe linzamin alfadarar, Sayyidina Sufyan ɗan Haris kuma ya riƙe likkafarsa, suna ƙoƙarin rage saurinsa, su hana Shugabanmu Manzon Allah shiga tsakiyar rundunonin maƙiya. Shugaban Talikai, saboda damuwarsa da cewa addinin Allahu Ta’ala zai iya ɓacewa, ya ce: “Ya Abbas! Ka kira su da cewa: ‘Ya mutanen Madina! Ya Sahabban da suka yi mubaya’a a ƙarƙashin itaciyar Samura!’”
Sayyidina Abbas ƙaton mutum ne mai kwarjini. Idan ya yi ihu, ana jin muryarsa daga nesa ƙwarai. Ya yi ihu da dukkan ƙarfinsa: “Ya mutanen Madina! Ya Sahabban da suka yi wa Annabinmu alkawari a ƙarƙashin itaciyar Samura! Kada ku watse! Ku taru a nan!” Sahabbai masu girma da suka ji wannan suka so su dawo. Amma matuƙar firgicin dabbobinsu yana hana su juyawa. A ƙarshe suka ɗauki sulkunansu, takubbansu da masunsu, aka tilasta musu yin tsalle daga kan dabbobinsu. Suka riski Shugabanmu Manzon Allah da sauri, suka shiga faɗa mai ban tsoro da maƙiya. Sautukan “Allahu akbar! Allahu akbar!” suna girgiza ƙasa da sama, suna tsoratar da maƙiya, suna jefa su cikin firgici. Sahabban da suka nuna jaruntaka mai girma ƙwarai a Badar, a Uhud, a Khandaƙ da a Khaibar, musamman Sayyidina Aliyu, Abu Dujana da Zubair ɗan Awwam, suna faɗa suna juyawa, suna fitar da maƙiya daga sahu, suna mayar da su baya.
Shugaban Talikai yana bibiyar wannan faɗa da Sahabbansa suke yi da rai da jiki, daga leɓunansa masu albarka kuma ana jin addu’o’i: “Ya Allah! Ka saukar mana da taimakonKa. Babu shakka Kai ba Ka son su ci nasara a kanmu.” A tsakanin roƙe-roƙensa ga Allahu Ta’ala, ƙaunataccen Annabinmu ya ɗauki tafin yashi daga ƙasa, ya watsa a kan mushrikai yana cewa: “Fuskokinsu su yi baƙi!” A matsayin mu’ujiza ta ƙaunataccen Annabinmu, babu wani daga cikin sojojin maƙiya da yashi bai cika idanunsa ba. Mala’iku ma sun zo taimako. Shugabanmu Annabi ya ce: “Na rantse da Allahu Ta’ala, sun sha kashi.” Mushrikai suka fara rugujewa, suka juya suka fara gudu. Duk sa’ad da suka juya, suna ganin Sahabbai masu ɗaukaka a bayansu, suka bar matansu, ƴaƴansu da dukiyoyinsu da suka kawo filin yaƙi, suna gudu da dukkan sauri. Wasu daga cikin masu gudun suka nemi mafaka a kagarar Ɗa’if.3 Wasu kuma suka tafi Nakhla da Auɗas. Sun bar matattu saba’in, fursunoni dubu shida da dukiya marar adadi a filin yaƙi.
A wannan yaƙi, da izinin Allahu Ta’ala, da himma da albarkar Shugabanmu Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam), nasara ta sake zama ta Musulmi. An yi shahidai huɗu, wasu Sahabbai kuma suka ji rauni. Da ƙaunataccen Annabinmu ya ji cewa Sayyidina Khalid ɗan Walid ma ya ji rauni, ya tafi wurinsa; da ya shafa raunin da hannuwansa masu albarka, raunin ya warke nan take.
Rundunar (sariyya) Auɗas
Bayan mushrikan Hawazin sun sha kashi a Yaƙin Hunain, suka taru a Auɗas. Manzon Allah ya aika wata runduna zuwa Auɗas ƙarƙashin jagorancin Abu Amir, baffan Abu Musa al-Ash’ari. A Auɗas kuma aka yi faɗa mai tsanani. Abu Amir ya yi shahada. Sayyidina Abu Musa al-Ash’ari ya karɓi matsayinsa, ya ci maƙiya.4 Mujahidai suka dawo da fursunoni da yawa da ganima mai tarin yawa.
“Ya Abbas! Ka kira su da cewa: ‘Ya mutanen Madina! Ya Sahabban da suka yi mubaya’a a ƙarƙashin itaciyar Samura!’” Hadisi mai daraja
A cikin fursunonin akwai Shaima, ƴar’uwar Manzon Allah ta shayarwa. Ta ce: “Ni ƴar’uwar Annabinku ce ta shayarwa.” Ba su gaskata ta ba. Suka ɗora ta a kan raƙumi, suka kai ta gaban Manzon Allah. Shaima ta ba da labarin abubuwa da yawa na kwanakin ƙuruciya dalla-dalla. Manzo alaihis-salam ya shimfiɗa mayafinsa (rida) a ƙasa, ya zaunar da ƴar’uwarsa ta shayarwa a kai. Shi ma ya zauna, ya yi kuka ƙwarai.5 Ya tambaye ta labarin Nana Halima da na uban Shaima. Ta ce: “Sun daɗe da rasuwa.” Saboda girmamawa da karimcin da ta gani, ta yi imani.6 Manzo alaihis-salam ya ce: “In kina so, ki zauna a wurinmu.7 A nan za a yi miki kowace irin hidima. In kina so kuma, mu aika ki zuwa inda za ki tafi.” Bisa hadisi mai daraja “Son ƙasa yana daga imani”, Shaima ta nemi ƙasarta. Sannan Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya ba ta kyautar kuyanga ɗaya, bayi uku da ƴan raƙuma da tumaki kaɗan, ya aika ta zuwa ƙasarta.
Kewaye Ɗa’if
Sarkin Halittu (sallallahu alaihi wa sallam) yana son ya tafi a kan maƙiyan da suka gudu daga Hunain zuwa Ɗa’if ma, ya sami sakamako na ƙarshe. Kwamandansu Malik ɗan Auf yana cikin waɗanda suka nemi mafaka a Ɗa’if. Wannan kagara da take kusa da Makka tana daga cikin kagaran kafirci na ƙarshe, amma mafi ƙarfi. Kafin Hijira, Shugabanmu Annabi ya zo Ɗa’if, ya yi musu nasiha har wata ɗaya. Amma mutanen Ɗa’if sun yi wa Shugaban Talikai azaba da zalunci da ba a taɓa gani ba. Har ma sun bar ƙafafunsa masu albarka cikin jini. A nan Shugabanmu ya rayu, tare da Sayyidina Zaid ɗan Harisa, kwanakin da suka fi ɗaci da raɗaɗi a rayuwarsa.
A shekara ta takwas bayan Hijira, a watan Shawwal, bayan Yaƙin Hunain, ƙaunataccen Annabinmu ya bar ganimar da suka samu a Ji’irrana, ya tashi zuwa Ɗa’if. Ya aika Sayyidina Khalid ɗan Walid gaba.8 Shi kansa, tare da Sahabbansa masu ɗaukaka, ya iso gaban Ɗa’if a baya. Ƙabilar Saƙif ta riga ta tara abinci mai yawa a cikin kagararsu mai ƙarfi. Da suka ga Sahabbai masu girma sun zo, suka rufe ƙofofi, suka shiga kariya. Suna mayar wa mujahidan da suka kusanci kagarar da harbin kibiyoyi. Yaƙin ya ci gaba haka. Mutanen Ɗa’if ba su taɓa samun ƙarfin halin fitowa daga kagarar su yi faɗa a fili, ƙirji da ƙirji ba.
Wasu daga cikin Sahabbai masu girma suka ba da shawarar a jefa duwatsu cikin kagarar da manjaniƙ. Shugabanmu Annabi ya ga ya dace, ya sa aka ƙera manjaniƙai da ake kira dabbaba. Ya sa aka jefi mushrikai da duwatsu da su, ya ci gaba da kewayen. Sahabbai masu girma suna ƙoƙari da rai da jiki, suna ƙoƙarin buɗe kagarar da wuri. Amma tsananin ƙarfin kagarar yana hana buɗewar. A wannan lokaci Sahabbai goma sha biyu suka kai matsayin shahada. Abu Sufyan ɗan Harb, yana faɗa cikin jaruntaka, idonsa ɗaya ya fito.9
Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce: “Ya Abu Sufyan! Wanne kake so? In ka so, in yi addu’a, idonka ya koma wurinsa. In ka so kuma, Allahu Ta’ala Ya ba ka ido a Aljanna.” Abu Sufyan ya ce: “Ya Manzon Allah! Ina son a ba ni ido a Aljanna”, sai ya jefar da idon da yake a tafin hannunsa ƙasa.10 Wajen rana ta ashirin ta kewayen, wani dare, Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya ga a mafarki cewa wani zakara yana tsinkar wani kwanon man shanu da aka ba shi kyauta, ya zubar da shi ƙasa. Ya fassara wannan da cewa ba za a buɗe Ɗa’if a wannan shekara ba, sai ya ɗage kewayen.
Shekara takwas kafin wannan, lokacin da mutanen Ɗa’if suka azabtar da shi, wani mala’ika ya ce masa game da su: “Idan ka ba ni izini, in kife waɗannan tsaunuka a kansu”, sai ƙaunataccen Annabinmu, tekun rahama, ya ce: “An aiko ni rahama ga talikai. Abu ɗaya kaɗai da nake so shi ne Allahu Ta’ala Ya fitar da wata zuriya daga tsatson waɗannan mushrikai, wadda za ta bauta wa Allah Maɗaukaki ba tare da haɗa Shi da kowane abokin tarayya ba.” Yanzu ma, yana nuna rahama, yana addu’a: “Ya Ubangijina! Ka nuna wa mutanen Saƙif tafarki madaidaici! Ka kawo mana su.”
Habibi Mafi Daraja ya bar Ɗa’if tare da Sahabbansa, a makon farko na watan Zulƙa’ada ya iso Ji’irrana, inda aka tara fursunoni da ganimar da aka samu a Hunain. Ban da fursunoni dubu shida, an sami ganimar manyan dabbobi fiye da dubu ashirin, ƙananan dabbobi fiye da dubu arba’in da kayan ado marasa adadi. Ya sa aka rarraba su ga mujahidan da suke da haƙƙi a kansu. A wannan lokaci aka sami labarin cewa wata tawaga ta ƙabilar Hawazin tana roƙon a karɓe su a gabansa. Ƙaunataccen Annabinmu ya karɓe su. Da tawagar ta sanar cewa ƙabilar Hawazin duka ta zama Musulmi, Shugaban Talikai ya yi farin ciki ƙwarai. Sai ya ƴanta fursunonin da suka faɗa gare shi nan take, ya mayar da su. Sahabbai masu girma ma suka bi ƙaunataccen Annabinmu haka. Rahama ɗaya ta Shugabanmu Manzon Allah ta zama sanadin fursunoni dubu shida su sami ƴanci a lokaci guda. Da aka kai wannan labari ga Malik ɗan Auf, shugaban ƙabilar Hawazin, wanda ya nemi mafaka a Ɗa’if, shi ma ya zo ya zama Musulmi, Shugabanmu Annabi kuma ya nutsar da shi cikin kyaututtuka.11 Yanzu babu aikin da ya rage a nan. Bayan ya zauna a nan kwana goma sha uku, Shugabanmu Manzon Allah ya shiga harama da niyyar umra a daren Laraba. Sarkin Halittu ya isa Makka tare da Sahabbansa, mai nasara kamar koyaushe. Ya yi ɗawafin Ka’aba mai girma, ya yi umrarsa. Ya naɗa Attab ɗan Asid gwamnan Makka, tare da ba shi shugabancin aikin hajji ma.12
“Son ƙasa yana daga imani” Hadisi mai daraja