YAƘIN BANU ƘURAIZA
Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam), da ya dawo Madina al-Munawwara daga Yaƙin Khandaƙ, ya zo gidan uwarmu Nana A’isha. Ya tuɓe makamansa da sulkensa. Jikinsa mai albarka ya cika da ƙura. Ya yi wanka. A lokacin nan wani mahayin doki ya zo a surar Sayyidina Dihya, yana ɗauke da sulkensa da makamansa. Wannan Jibrilu alaihis-salam ne. Da Shugabanmu Annabi ya je wurinsa, ya isar masa da umarni yana cewa: “Ya Manzon Allahu Ta’ala! Allah Maɗaukakin Sarki Yana umartarka da ka yi tattaki nan take a kan ƴaƴan Ƙuraiza!” Sarkin Halittu ya sa aka kira Sayyidina Bilalu, ya ba da wannan umarni nasa domin a sanar wa Sahabbai masu girma: “Ya Sahabbaina! Ku tashi, ku hau dawakanku, raƙumanku! Masu yin ɗa’a su yi sallar la’asar a ƙasar ƴaƴan Ƙuraiza!”
Habibi Mafi Daraja nan take ya sanya sulkensa ya ɗaura takobinsa. Ya sa kwalkwalinsa a kansa mai albarka, ya rataya garkuwarsa a bayansa, ya ɗauki mashinsa a hannunsa. Sannan ya hau dokinsa. Ya je tsakanin Sahabbansa, ya ba Sayyidina Aliyu tutar Musulunci, ya aike shi a matsayin rundunar gaba zuwa kagarar Yahudawan Ƙuraiza da ke cikin filin da ke kudu maso gabashin Madina kai tsaye. Ya bar Abdullahi ɗan Ummu Maktum a matsayin wakilinsa a Madina.1
Sahabbai masu ɗaukaka, suna da ƙaunataccen Annabinmu a tsakiyarsu, suka bar Madina a tsakanin kabbarorin “Allahu akbar! Allahu akbar!” A hanya suka haɗu da ƴaƴan Ghanm. Suna jiran Shugabanmu Manzon Allah ɗauke da makamansu. Shugabanmu Annabi ya ce musu: “Akwai wanda ya haɗu da ku?” Su kuma suka ce: “Ya Manzon Allah! Dihya Kalbi ya haɗu da mu. Yana kan wata farar alfadara mai sirdi. A kan alfadarar akwai wani kyalle na siliki mai laushi.” Ƙaunataccen Annabinmu ya ce musu:
“Wannan Jibrilu ne. An aike shi zuwa Banu Ƙuraiza domin ya girgiza kagaransu, ya jefa tsoro a zukatansu…” Har zuwa lokacin da suka isa kagarar Yahudawan Ƙuraiza, yawan rundunar Musulunci ya kai dubu uku. Sayyidina Aliyu ya kafa tutar Musulunci a gaban kagarar Yahudawan Ƙuraiza. Yahudawa, da suka ga haka, suka yi maganganu a kan Shugabanmu Annabi. Sayyidina Aliyu ya je ya ba Shugabanmu labarin halin da ake ciki. Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam), bayan ya zo wurin da sojoji dubu uku, saboda jin ƙansa ya kira su zuwa ga Musulunci. Yahudawa ba su karɓi wannan kyakkyawan tayi ba. Suka kuma ƙi tayin ƙaunataccen Annabinmu: “Idan haka ne, ku sunkuyar da kai ga umarnin Allahu Ta’ala da ManzonSa, ku sauko daga kagara ku miƙa wuya.”
Bisa haka Shugaban Talikai ya ce wa Sayyidina Sa’ad ɗan Abu Waƙƙas, gwanin masu baka: “Ya Sa’ad! Ci gaba, ka harbe su da kibau!” Sayyidina Sa’ad da sauran masu baka suka fara harba kibau da ke cikin kwarurransu zuwa kagarar Yahudawa a tsakanin sautukan kabbara. Su ma suka amsa da harbin kibau da duwatsu, suka fara faɗa. Wannan tarin Yahudawa, waɗanda suke kai wa Musulmi hari daga baya a lokacin da suke cikin rauni, kuma saboda hassada ba su karɓi annabcin Muhammadu alaihis-salam ba, ba su da ƙarfin halin buɗe ƙofar kagara su fito fili.
“Ya Sahabbaina! Ku tashi, ku hau dawakanku, raƙumanku! Masu yin ɗa’a su yi sallar la’asar a ƙasar ƴaƴan Ƙuraiza!” Hadisi mai daraja
Yaƙin ya koma kewaye. Munafukan da suke cikin sojojin Musulunci kuma suna aika saƙo a ɓoye zuwa kagarar suna cewa: “Kada ku miƙa wuya ko kaɗan! Ko da sun nemi ku bar Madina, kada ku karɓa! Idan za ku ci gaba da faɗa, za mu taimake ku da dukkan ƙarfinmu, ba za mu hana ku komenmu ba. Idan kuwa suka fitar da ku daga Madina, mu ma za mu fita tare da ku!…” Da wannan labari, Yahudawa, masu jiran taimakon munafukai, suka ci gaba da kariya da sabon ƙuduri da sabon bege. Kewayen ya tsawaita, ya kusa wata ɗaya, amma taimako bai zo daga munafukai ba. Tsoro ya shiga zukatansu, suka sanar da cewa suna son yarjejeniya.
Domin yin yarjejeniyar, wani Bayahude mai suna Nabbash ɗan Ƙais ya zo gaban Shugabanmu Manzon Allah ya ce: “Ya Muhammadu! Jin ƙan da ka nuna wa ƴaƴan Nadir, ka nuna mana shi mu ma. Dukiyarmu da makamanmu su zama naka! Muddin ba za ku zub da jininmu ba. Ku ba mu izinin fita daga ƙasarmu tare da ƴaƴanmu da matanmu. Ku kuma ba mu izinin ɗaukar kayan raƙumi ɗaya ga kowane iyali ban da makamai!…” Shugaban Talikai ya ce: “A’a! Ba zan iya karɓar wannan tayi ba!” A wannan karo kuma ya ce: “Mun fasa ɗaukar dukiya. Kada ku zub da jininmu! Ku ba mu izinin ɗaukar mata da ƴaƴanmu!” Ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “A’a! Ba ku da wata mafita sai sunkuyar da kai ga hukuncina ba tare da wani sharaɗi ko ƙaidi ba, ku yi ɗa’a ku miƙa wuya!” Bayahuden nan Nabbash ya koma kagarar cikin mummunan hali, ya ba da labarin tattaunawar. Ƴaƴan Ƙuraiza, a wannan karo, suka nutse cikin babban yanke ƙauna da baƙin ciki.2 Ɗaya daga cikin shugabanninsu, Ka’ab ɗan Asad, ya dawo kan hankalinsa, ya yi wa mutanensa wannan furuci da tayi: “Ya mutanena! Kamar yadda kuke gani, wata babbar masifa ta auko mana. A wannan hali, ina da nasihohi uku a gare ku. Za ku iya zaɓar wanda kuka so daga cikinsu, ku yi aiki da shi! Na farko: mu bi wannan mutum, mu karɓi annabcinsa! Wallahi dukkanmu mun sani cewa shi annabi ne da Allah Ya aiko, wanda muka ga siffofinsa a cikin littattafanmu. Idan muka yi imani da shi, jininmu, ƴaƴanmu, matanmu da dukiyoyinmu za su tsira. Dalili kaɗai da ya sa ba mu bi shi ba, shi ne hassadar da muke yi wa Larabawa da kuma rashin kasancewarsa daga Bani Isra’ila. Alhali kuwa, wannan al’amari ne da Allah Ya sani. Ku zo, mu bi shi!…” Yahudawa gaba ɗaya suka yi adawa, suka ce: “A’a! Ba za mu karɓi wannan ba, ba za mu bi wanin kanmu ba!”
A wannan karo Ka’ab ya yi tayinsa na biyu: “Dukkanmu mu kashe ƴaƴanmu da matanmu, bayan ba mu da wanda za mu yi tunaninsa a bayanmu, mu yi tattaki a kan Musulmi, mu yi faɗa har sai mun mutu!…” Yahudawa suka ƙi wannan ma.
A tayinsa na uku Ka’ab ya ce: “Daren nan daren Asabar ne. Da yake Musulmi sun san cewa ba za mu yi faɗa a wannan dare ba, za su iya zama cikin kwanciyar hankali da gafala. Mu zare takubbanmu, mu fito ta ƙofar gaba ɗaya. Da irin wannan harin ba zato, watakila mu yi galaba!…”
Yahudawa suka ƙi wannan tayi ma suna cewa: “Mu ba za mu iya ɗage haramcin aiki na ranar Asabar ba!” Sai dai ƴan’uwan nan Asid da Sa’alaba, da kuma ɗan baffansu Asad, daga cikinsu, suka karɓi tayin farko, suka sami ɗaukakar musulunta. Suka fita daga kagarar suka shiga cikin Sahabbai masu girma.3 Yahudawa suka yi muhawara a tsakaninsu na dogon lokaci. A ƙarshe suka ɗaga tutar miƙa wuya, suka nemi Shugabanmu Annabi ya naɗa wani mutum a matsayin mai yanke hukunci domin ya yanke hukunci a kansu. Shugabanmu Manzon Allah kuma ya ce: “Ku zaɓi wanda kuka so daga cikin Sahabbaina a matsayin mai yanke hukunci.” Su kuma suka ce: “Mu, za mu yarda da hukuncin da Sa’ad ɗan Mu’az zai yanke.” Shugabanmu Annabi ya karɓa, ya umarta a kawo Sayyidina Sa’ad ɗan Mu’az.
Sa’ad ɗan Mu’az ya ji mummunan rauni a Yaƙin Khandaƙ. Shugabanmu Manzon Allah yana sa a yi masa magani a cikin wani tanti a Masallacin Annabi. Da aka zaɓe shi mai yanke hukunci, suka ɗauki Sayyidina Sa’ad da shimfiɗar ɗauka zuwa kagarar Ƙuraiza. A hanya Sayyidina Sa’ad yana ce wa kansa: “Wallahi, a tafarkin Allahu Ta’ala ba zan kula da zargin kowane mai zargi ba!” A gaban Shugabanmu Manzon Allah suka sauke shi daga shimfiɗar. Shugabanmu Annabi ya ce: “Ya Sa’ad! Waɗannan sun karɓi miƙa wuya bisa hukuncinka. To, ka sanar da ni hukuncinka a kansu.” Sa’ad ɗan Mu’az kuwa ya ce: “Raina ya zama fansarka, ya Manzon Allah! Lalle Allahu Ta’ala da ManzonSa sun fi cancantar yanke hukunci.” Shugabanmu Manzon Allah kuma ya ce: “Allahu Ta’ala Ya umarce ka da ka yanke hukunci a kan waɗannan.” Sayyidina Sa’ad ya karɓi tabbataccen alkawari daga Yahudawa cewa za su yarda da hukuncinsa. Ɓangarorin biyu suka fara jiran hukuncin da za a yanke cikin sha’awa. Bisa haka Sayyidina Sa’ad ya bayyana wannan babban hukunci, wanda yake nuna fifikonsa, yake daskarar da ɓargo, wanda ya dace da ɗaukakarsa:
“Hukuncina shi ne: a sare wuyan dukkan mazan da suka kai hankali da balaga! A kama matansu da ƴaƴansu fursunoni, a kuma raba dukiyoyinsu a tsakanin Musulmi!…”
A gaban wannan tabbataccen hukunci, Yahudawa suka daskare. Domin, a cikin littafinsu, hukuncin da za a yi wa masu irin wannan ta’adi daidai haka yake; an rubuta: “Idan ka je wani birni domin yaƙi, ka kira su zuwa ga sulhu. Idan suka karɓi wannan, suka buɗe ƙofofinsu, dukkan waɗanda ke cikinsa su biya maka haraji, su yi maka hidima. Idan kuwa suka ƙudiri yin yaƙi, ka kewaye su. Lokacin da ka yi galaba a kansu da falalar Allahu Ta’ala, ka kashe dukkan mazansu da takobi. Ka ɗauki matansu, ƴaƴansu da dukiyoyinsu a matsayin ganima!…”
Saboda hukuncin da Sayyidina Sa’ad ɗan Mu’az ya yanke ya dace da hukuncin Allah, Shugaban Talikai, ƙaunataccen Annabinmu, ya taya shi murna, ya bayyana yabonsa yana cewa: “Ka yanke hukunci a kansu wanda ya dace da hukuncin Allahu Ta’ala da ke bisa sammai bakwai, a cikin Lauhul-Mahfuz!”
Yahudawa ba su iya ƙin wannan hukunci da aka bayyana a cikin littafinsu ba. Aka ɗaure hannuwan dukkan mazan da suka kai hankali da balaga a wuyansu, aka kai su Madina. Washegari, da umarnin Manzon Allah, Sayyidina Aliyu da Sayyidina Zubair suka zartar da hukuncin. Aka raba yara, mata da dukiyoyi a tsakanin Sahabbai masu girma.4 Ta haka aka tsarkake Madina da kewayenta daga wannan al’umma mai ɓoyayyiyar makirci, maciya amana kuma masu ɓarna, waɗanda suke kai wa Musulmi hari daga baya a lokutan da suka fi tsanani, suka warware dukkan yarjejeniyoyi, suka kuma yi ƙoƙarin kawar da Shugabanmu Annabi tun yarintarsa. A cikin fursunoni, wata mace ta sami sa’adar musulunta. Wannan mace mai suna Raihana ma ta faɗa cikin rabon Shugabanmu Annabi. Shugabanmu Manzon Allah ya bar ta da zaɓi: in ta so ta zauna a kan addininta, in ta so kuma ta musulunta. Raihana kuma ta ce tana so ta zauna a kan addininta. Aka aike ta gidan Ummu Munzir. Daga baya, da shawara da ƙoƙarin Sa’alaba ɗan Sa’aya, zuciyarta ta ɗumama ga Musulunci. Bisa haka Annabinmu ya ce wa Raihana: “Kina son ki bi tafarkin Allahu Ta’ala da ManzonSa? Ni haka na ga ya dace.” Raihana kuma ta ce: “Eh.” Ƙaunataccen Annabinmu, wanda ya yi farin ciki ƙwarai da wannan aiki nata, saboda jin ƙai, domin ita ma ta yi farin ciki, darajarta kuma ta ɗaukaka ƙwarai a Aljanna, ya ƴanta ta, ya karɓe ta a matsayin mata. Ya ba ta sadakinta, ya aure ta. Bikinsu ma a gidan Ummu Munzir aka yi shi. Ta haka Raihana (radiyallahu anha) ta sami darajar zama uwar dukkan Musulmi.5
“A’a! Ba ku da wata mafita sai sunkuyar da kai ga hukuncina ba tare da wani sharaɗi ko ƙaidi ba, ku yi ɗa’a ku miƙa wuya!” Hadisi mai daraja
Shahadar Sa’ad ɗan Mu’az
Sa’ad ɗan Mu’az, bayan ya yanke hukunci a kan Yahudawan Banu Ƙuraiza, aka sake kai shi tantinsa. Raunin ya yi muni, halinsa ya tsananta. Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) ya zo wurinsa, ya rungume shi, ya yi addu’a yana cewa: “Ya Allah! Sa’ad ya yi jihadi a tafarkinKa saboda yardarKa. Ya kuma gaskata ManzonKa. Ka ba shi sauƙi…” Sayyidina Sa’ad ɗan Mu’az, da ya ji waɗannan kalmomi masu albarka na ƙaunataccen Annabinmu, ya buɗe idanunsa, ya raɗa: “Ya Manzon Allah! Ina gaishe ka ina girmama ka. Ina shaidawa cewa kai annabin Allahu Ta’ala ne.” Bayan haka danginsa suka ɗauki Sa’ad ɗan Mu’az daga tantin da yake zuwa gidan ƴaƴan Abdulashhal. A wannan dare halinsa ya tsananta ƙwarai. Jibrilu alaihis-salam ya zo wurin Shugabanmu Annabi ya ce: “Ya Manzon Allah! Wane ne wanda ya rasu a daren nan daga al’ummarka, wanda ake yin bushara da rasuwarsa a tsakanin mala’iku?” Bisa haka Sarkin Halittu nan take ya tambayi halin Sa’ad ɗan Mu’az. Suka ce an kai shi gidansa. Shugabanmu Annabi, tare da wasu daga cikin Sahabbai masu girma, ya tafi wurin Sa’ad ɗan Mu’az. Saboda tafiyarsu da sauri ƙwarai a hanya, Sahabbai masu girma suka ce: “Mun gaji, ya Manzon Allah!” Shugabanmu Annabi kuma ya bayyana dalilin saurin tafiyarsu yana cewa: “Kamar yadda mala’iku suka riga mu zuwa jana’izar Hanzala, haka za su riga mu zuwa jana’izar Sa’ad. Ba za mu riga su isa ba.”
Shugabanmu Annabi, da ya zo wurin Sa’ad ɗan Mu’az, ya same shi ya rasu. Ya tsaya a kan kansa, ya kira Sa’ad ɗan Mu’az da laƙabinsa (kunya) ya ce: “Ya Abu Amr! Kai ne mafi kyawun shugabanni. Allahu Ta’ala Ya ba ka sa’ada, albarka da mafi alherin sakamako! Ka cika alkawarin da ka yi wa Allahu Ta’ala. Allahu Ta’ala ma Zai ba ka abin da Ya yi maka alkawari!” A wannan lokaci mahaifiyar Sa’ad ɗan Mu’az ta karanta wannan baiti tana kuka:6
Yaya za ta iya jurewa, kaiconta mahaifiyarsa!
Haƙuri ake buƙata; ina kuka saboda abin da ya same ni!
Aslam ɗan Haris kuma ya ba da labari kamar haka: “Manzon Allah ya zo gidan Sa’ad ɗan Mu’az. Mu muna jira a bakin ƙofa. Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya shiga ciki; yana tafiya yana buɗe takunsa da faɗi ƙwarai. Mu ma muka yi tafiya a bayansa. Da Manzon Allah ya yi mana ishara mu tsaya, muka tsaya muka koma baya. A ciki babu kowa sai gawar Sa’ad. Manzon Allah, bayan ya tsaya a ciki wani ɗan lokaci, ya fito waje. Na yi sha’awar sani; na tambaya: ‘Ya Manzon Allah! Mene ne hikimar tafiyarka da buɗe takunka da faɗi?’ Bisa haka ya ce: ’Ban taɓa shiga majalisa mai cunkoso irin wannan ba. (Mala’iku sun cika.) Wani mala’ika ya ɗauke ni a kan fiffikensa, ta haka ne kawai na iya zama.’ Sannan ya kira Sa’ad ɗan Mu’az da laƙabinsa (kunya) ya ce: ‘Lafiya ta tabbata gare ka, ya Aba Amr! Lafiya ta tabbata gare ka, ya Aba Amr! Lafiya ta tabbata gare ka, ya Aba Amr!’”
Rasuwarsa ta ɓata wa Manzon Allah da Sahabbai masu girma rai ƙwarai; suka zubar da hawaye suka yi kuka. Dukkan Sahabbai masu girma suka taru a jana’izarsa. Ƙaunataccen Annabinmu ya jagoranci sallar jana’izarsa, ya ɗauki gawarsa. Sahabbai masu girma, yayin da suke ɗaukar gawar Sa’ad ɗan Mu’az, suka ce: “Ya Manzon Allah! Ba mu taɓa ganin gawa mai sauƙin ɗauka irin wannan ba!” Bisa haka Shugabanmu Annabi ya ce: “Mala’iku sun sauka; su ne suke ɗaukarsa.” Yayin da gawarsa take tafiya, munafukai, domin su aibata shi, suka ce: “Yadda yake da sauƙi!” Sai ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Mala’iku dubu saba’in sun sauka zuwa jana’izar Sa’ad. Har zuwa yanzu ba su taɓa sauka ƙasa cikin cunkoso irin wannan ba.”
Abu Sa’id al-Khudri ya ruwaito cewa kakansa ya ce: “Ni ma ina ɗaya daga cikin waɗanda suka haƙa kabarin Sa’ad ɗan Mu’az. Da aka fara haƙa masa kabari, ƙamshin miski ya bazu daga kabarin zuwa kewaye!” Shurahbil ɗan Hasana kuma ya ce: “Yayin da ake binne Sa’ad ɗan Mu’az, wani ya ɗauki tafin ƙasa daga kabarinsa. Sannan da ya kai shi gidansa, ƙasar nan ta zama miski. Yayin da ake saukar da gawarsa cikin kabari, Annabinmu yana zaune a bakin kabarin, idanunsa masu albarka suka cika da hawaye, ya riƙe gemunsa mai albarka da hannunsa, ya yi baƙin ciki ƙwarai. Ya ce: ‘Saboda mutuwar Sa’ad ɗan Mu’az, Al’arshi ya girgiza.’” Wani lokaci, an ba Annabinmu kyautar wata tufa mai daraja ƙwarai. Da Sahabbai masu girma suka ce yadda take da kyau, sai ya ce: “Mayafukan Sa’ad ɗan Mu’az a Aljanna sun fi wannan kyau.”
Neman ramuwar gayya na Abu Sufyan
Abu Sufyan, bayan ya dawo daga Yaƙin Khandaƙ, wata rana, yana zaune a tsakiyar ƙabilarsa, ya ce musu: “Babu wani mutum da zai ɗauki fansarmu a kan Muhammadu?!” Wani Balarabe ɗan ƙauye ya ji wannan magana, ya je wurin Abu Sufyan. Ya ce: “Idan ka biya mini buƙatata, ni zan yi wannan aiki. Na san hanya sosai. Ina kuma da wuƙa mai kaifi. Ba na jin tsoron kowa.” Abu Sufyan ya biya masa buƙatunsa, ya cika masa burinsa. Ya sayi raƙumi ya ba shi, ya gaya masa ya ɓoye wannan al’amari. Ɗan ƙauyen ya fita daga Makka da dare, a cikin ƙanƙanin lokaci ya isa Madina. Ya ji cewa Annabi alaihis-salam yana wurin ƙabilar Banu Abdulashhal. Ya ɗaure raƙuminsa a wani wuri, ya je can a ƙafa. Annabi alaihis-salam yana yin nasiha a masallacin ƙabilar nan. Da ya ga ɗan ƙauyen daga nesa, ya ce: “Wannan mutum mai zuwa yana da mugun tunani. Amma falala da kyautar Allahu Ta’ala za su zama shamaki a tsakanina da shi.”
Ɗan ƙauyen ya yi tafiya zuwa ga Manzon Allah. A wannan lokaci Usaid ɗan Hudair ya kama shi ya ja shi baya. Ya ce: “Nisanci Manzon Allah, ya la’ananne”, ya kai hannunsa kugunsa. Ya ga wuƙar da ke kugunsa. Ya fahimci cewa yana da mugun nufi. Ɗan ƙauyen ya faɗi a ƙafafun Usaid, ya yi kururuwa yana cewa: “Kada ka taɓa jinina!” Usaid ya kai shi wurin Manzon Allah. Annabi alaihis-salam ya ce: “Ya ɗan ƙauye, faɗi gaskiya: wane ne kai? Babu abin da zai amfane ka sai maganar gaskiya. Idan ka yi ƙarya, Allahu Ta’ala Ya riga Ya sanar da ni tunaninka.” Ɗan ƙauyen ya nemi aminci, ya bayyana halin da ake ciki. Da umarnin Manzon Allah alaihis-salam, suka ɗaure shi.
Washegari ya sa aka kawo shi wurinsa ya ce: “Na ba ka aminci; duk inda ka so ka tafi. Sai dai bari in yi maka tayin wani abu da ya fi wannan falala.” Ɗan ƙauyen ya ce: “Mene ne?” Annabi alaihis-salam ya ce: “Ina son ka shaida kaɗaitakar Allah da kuma manzancina.” Ɗan ƙauyen nan take ya furta kalmar shahada ya ce: “Ya Manzon Allah, ban taɓa jin tsoron kowa ba. Da na gan ka, hankalina ya tashi daga kaina. Ka san abin da ke cikin raina. Babu wanda ya san wannan sai ni da Abu Sufyan. Na fahimci cewa kai Manzon Allah ne, kuma kana cikin kiyayewarSa; tunanin Abu Sufyan tunanin shaiɗan ne.”
“Ya Allah! Sa’ad ya yi jihadi a tafarkinKa saboda yardarKa. Ya kuma gaskata ManzonKa. Ka ba shi sauƙi” Hadisi mai daraja
Da irin wannan mugunta ta fito daga Abu Sufyan, Malamin Halittu (sallallahu alaihi wa sallam) ya umarci Amr ɗan Umayya da Damra ɗan Aslam su je Makka, idan suka sami dama su kashe Abu Sufyan. Sahabbai biyun nan suka isa Harami, yayin da suke ɗawafi wata baiwa ta gane su. Ta yi kururuwa ta ce: “Ya mutanen Makka, kada ku yi gafala; waɗannan Amr ɗan Umayya da Damra ɗan Aslam ne!” Da mutane suka gane su, su biyun suka rabu da juna. Amr ya shiga wani kogo a duwatsun Makka ya ɓuya. Ibn Aslam kuwa ya tafi Madina. Bayan kwanaki kaɗan Amr ma ya fito daga kogon. Ƴan leƙen asiri biyu na Abu Sufyan suka fito gabansa. Ya harbi ɗaya da kibiya ya halaka shi. Ɗayan ya gudu. Sannan ya isa Madina lafiya. Da Abu Sufyan ya ji waɗannan, ya ji tsoro ƙwarai.
Wasu muhimman al’amura na shekara ta biyar bayan Hijira
Manzo Mafi Daraja ya auri Zainab ƴar Jahsh a watan Zulƙa’ada.7 A wannan shekara ayoyin hijabi masu girma suka zo, aka umarci mata Musulmi da rufe jiki.8 Ƙabilar Muzaina, da take zaune kusa da Madina al-Munawwara, ta aika da tawaga ta musulunta, aka kuma lissafa ta daga cikin Muhajirun.9 Haka kuma a wannan shekara girgizar ƙasa da husufin wata suka faru. Ban da haka, hajji ma a wannan shekara aka farlanta shi. Bayan Yaƙin Khandaƙ, wasu daga cikin ƙabilun kewaye suka gane ƙarfin Daular Musulunci. Yanzu suka fara tunanin cewa yin abokantaka da Musulmi, har ma musulunta, ita ce hanya mafi dacewa. Wasu suka zo gaban Shugabanmu Annabi, suka sami ɗaukakar musulunta.
Shugaban Talikai (sallallahu alaihi wa sallam), domin yaɗa addinin Musulunci, ya kafa rundunoni daga Sahabbansa, ya aike su domin kiran ƙabilun kewaye zuwa ga Musulunci. Wasu ƙabilu shi da kansa ya je. Ƙabilu irin su mutanen Dumatul-Jandal suka karɓi nasihohin da aka yi musu, suka musulunta. Ƙabilu irin su Ghaɗafanawa da ƴaƴan Lihyan kuma suka ji tsoron haɗuwa da rundunar Musulunci, suka gudu. Ta haka aka tsoratar da ƙabilun kewaye.
Yaƙin Banu Lihyan
Mushrikai sun yi wa Asim ɗan Sabit, Khubaib ɗan Adiyy da abokansu (radiyallahu anhum ajma’in) shahada a al’amarin Raji’. Shugabanmu Annabi ya yi baƙin ciki da damuwa ƙwarai da wannan. Yana jiran lokaci mai dacewa domin ya nemi hisabin wannan aiki daga Banu Lihyan. Domin sun yi ha’inci. Da yanayi ya samu, suka tashi a kan Banu Lihyan da rundunar mutum ɗari biyu. Ya bar Abdullahi ɗan Ummu Maktum a matsayin wakilinsa a Madina. Domin su ruɗi abokan gaba, suka yi kamar za su Sham, suka zo bakin ruwan Raji’, inda waɗancan muminai suka yi shahada. A nan suka nemi gafara daga Allah Maɗaukakin Sarki ga Asim da abokansa. Mutanen Banu Lihyan, da suka ji labarin zuwan rundunar Musulunci, suka gudu zuwa duwatsu.
Shugabanmu Annabi da Sahabbansa suka zauna a nan kwana ɗaya. Aka aika da sojoji zuwa kewaye. Duk da dukkan bincike, ba a iya samunsu ba. Wannan tsoro ya ishe su. Sannan suka isa Usfan. Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya ce wa Sayyidina Abubakar (radiyallahu anhu): “Ku binciki kewaye har zuwa Ghanim da rundunar mutum goma, ku dawo.” Kafirai suka ji ƙarar rundunar Musulunci, tsoro ya shiga cikinsu. Suka ɓace a cikin duwatsu. Ba a haɗu da kowa ba. Amma wannan tafiya ta zama kamar takardar shaidar mulki ga mushrikan kewaye. Sannan aka koma Madina. Wannan tafiya ta ɗauki kwana goma sha huɗu.
Yaƙin Ghaba
Ana kuma kiransa Yaƙin Zu Ƙarad. Manzon Allah yana da raƙuma ashirin masu ƴaƴa. Ɗan Abu Zarr (radiyallahu anhu) yana kiwon su a daji. Wani mai suna Uyaina ɗan Hisn daga ƙabilar Fazara ya zo a daren Laraba da mahaya dawakai arba’in, suka yi wa ɗan Abu Zarr shahada. Suka kuma kori raƙuman suka tafi.
Da wannan labari ya zo wa Manzon Allah, ya bar Abdullahi ɗan Ummu Maktum a matsayin wakilinsa a Madina. Shi kansa ya tashi da mahaya dawakai ɗari biyar. Ya ba Sayyidina Miƙdad ɗan Aswad (radiyallahu anhu) tuta, ya aike shi gaba a matsayin runduna ta gaba tare da wasu Sahabbai. Ya kuma aiki Salama ɗan Akwa’ (radiyallahu anhu) a kan kafirai. Manzon Allah (sallallahu alaihi wa sallam) ya kafa sansani a wurin da ake kira Zu Ƙarad.
Rundunar gaba ta riski ɓangaren baya na abokan gaba. Abu Ƙatada (radiyallahu anhu) ya kashe kafirin nan Mas’ada al-Fazari. Ukkasha (radiyallahu anhu) kuma ya kashe wani kafiri mai suna Ibban ɗan Amr. Daga cikin Musulmi mutum ɗaya ya yi shahada. Salama ɗan Akwa’ (radiyallahu anhu) ya bi bayan kafirai. Yana harbin kibiya da kyau ƙwarai. Ya kashe mutane da yawa daga la’anannun nan, ya ji wa da yawansu rauni. Ya sa su bar kayayyaki masu yawa. Ya ƙwace raƙuma goma daga hannun kafirai. Da Abu Ƙatada (radiyallahu anhu) ya zo sansani, Manzon Allah ya yi masa addu’a yana cewa: “Ya Allah! Ka ba Abu Ƙatada lafiya, Ka kuma rayar da shi da ƙwari har zuwa ƙarshen rayuwarsa!” Manzon Allah ya ba Sayyidina Abu Ƙatada dokin Mas’ada al-Fazari da makamansa. Bayan Abu Ƙatada, Salama ɗan Akwa’ ma ya zo. Tare da shi akwai dawakai biyu da suka rage daga mushrikai. Annabinmu, bayan ya karɓe shi ya taya shi murna, ya ce: “A yau mafi alherin mahayan dawakanmu Abu Ƙatada ne, mafi alherin sojojinmu na ƙafa kuma Salama ɗan Akwa’ ne.”
Wannan tafiya ta zama darasin da ba za su manta da shi ba ga mushrikan da suka miƙa hannu ga dukiyar Annabi da babban ƙarfin hali, da kuma ga sauran ƙabilu. Aka zauna a Zu Ƙarad dare ɗaya da yini ɗaya. Sannan aka koma Madina. Wannan tafiya ta ɗauki kwana biyar.
“Mayafukan Sa’ad ɗan Mu’az a Aljanna sun fi wannan kyau” Hadisi mai daraja
Zuwanka rahama ne, daɗi ne da farin ciki, ya Manzon Allah,
Bayyanarka magani ne ga ciwon masoya, ya Manzon Allah.
Kai annabi ne tun lokacin da Adamu yake tsakanin ruwa da yumɓu;
Ya dace ka zama limamin annabawa, ya Manzon Allah.
Kamalar masu kamala da nurinka ta samu;
Wanzuwarka cikakkiyar bayyanar ikon Allah ce, ya Manzon Allah.
Ta wurinka suka kai gare Shi da kuma kowane irin daɗi na ruhi;
Aikinka kyauta ne ga masu buƙata, ya Manzon Allah.
Ka yi wa Hüdâyî ceto, a bayyane da a ɓoye:
Shi almajiri ne da ya nemi tsari a ƙofarka, ya Manzon Allah!
Aziz Mahmûd Hüdâyî