BIBILOOGRAFII

- Qur’aana Kabajamaa

- Anwaar at-Tanziil – Qaadii Baydaawii

- Tafsiir-i Mazharii – Sanaa’ullaah Paaniipatii

- Tafsiir-i Qurxubii – Imaam Qurxubii

- Tafsiir-i Baydaawii – Qaadii Baydaawii

- Tafsiir-i Kabiir – Fakhruddiin Raazii

- Tafsiir-i Khaazin – Alaa’uddiin Baghdaadii

- Tafsiir al-Qur’aan – Imaam Tirmizii

- Tafsiir al-Qur’aan al-Aziim – Abul-Fidaa

- Sahiih-i Bukhaarii – Imaam Bukhaarii

- Sahiih-i Muslim – Imaam Muslim

- Sunan-i Daaraquxnii – Daaraquxnii

- Sunan-i Tirmizii – Imaam Tirmizii

- Muwaxxaa – Imaam Maalik

- Mustadrak – Haakim Niisaabuurii

- Sunan-i Ibn Maajaa – Ibn Maajaa

- Sunan-i Bayhaqii – Bayhaqii

- Sunan-i Daawuud – Abuu Daawuud

- Sunan-i Saghiir – Imaam Nasaa’ii

- Musnad – Bazzaar

- Musnad – Daarimii

- Musnad – Abuu Ya’laa

- Musnad – Imaam Ahmad bin Hanbal

- Sahiih – Ibn Hibbaan

- Akhbaar Makkaa – Azraqii

- Birgivî Vasiyetnâmesi – İmâm-ı Birgivî

- Jaaliyat al-Akdaar – Mawlaanaa Khaalid Baghdaadii

- Jaami’ al-Ahaadiis – Suyuuxii

- Cevâb Veremedi – Harputlu İshâk Efendi

- Dalaa’il an-Nubuwwaa – Abuu Nu’aym Isfahaanii

- Dalaa’il an-Nubuwwaa – Bayhaqii

- Dinî Sözlük – Türkiye Gazetesi

- al-Bidaayaa wan-Nihaayaa – Ibn Kasiir (Abul-Fidaa)

- Ansaab al-Ashraaf – Balaazurii

- al-Anwaar – Baghawii

- al-Iktifaa fii Maghaazii al-Musxafaa was-Salaasat al-Khulafaa – Kilaa’ii

- al-La’aali’ul-Masnuu’aa – Suyuuxii

- al-Mu’jam as-Saghiir – Imaam Xabaraanii

- al-Muhabbar – Ibn Habiib

- al-Musannaf – Imaam Abdurrazzaaq San’aanii

- al-Musannaf – Imaam Ibn Abii Shaybaa

- al-Wafaa bi-Ahwaal al-Musxafaa – Ibn Jawzii (Abdurrahmaan Jawzii / Abul-Faraj bin Jawzii)

- Awsaaf an-Nabii – Suyuuxii

- Fayd al-Qadiir – Munaawii

- Futuuh al-Buldaan – Balaazurii

- Herkese Lâzım Olan Îmân – Hacı Feyzullah Efendi

- Hilyat al-Awliyaa – Abuu Nu’aym

- Ihyaa – Imaam Ghazaalii

- Insaan al-Uyuun – Nuuruddiin Aliyyi Halabii

- al-Isaabaa – Ibn Hajar Asqalaanii

- Isbaat an-Nubuwwaa – Imaam Rabbaanii

- İslâm Âlimleri Ansiklopedisi – Türkiye Gazetesi

- Istii’aab – Ibn Abdilbarr

- I’tiqaadnaamaa – Mawlaanaa Khaalid Baghdaadii

- Kashf al-Khafaa – Ismaa’iil Ajluunii

- Kısas-ı Enbiyâ – Ahmed Cevdet Paşa

- Kiimiyaa-i Sa’aadat – Imaam Ghazaalii

- Me’âricü’n-Nübüvve Tercümesi (Peygamberler Tarihi) – Altıparmak Muhammed Efendi

- Majma’ az-Zawaa’id – Haysamii

- Maghaazii – Waaqidii

- Mektûbât-ı İmâm-ı Rabbânî – Imaam Rabbaanii

- Mektûbât-ı Ma’sûmiyye – Muhammad Ma’suum Faaruuqii

- Mawaahib-i Ladunniyyaa – Qasxallaanii

- Mevlid-i Şerîf (Vesîletü’n-necât) – Süleyman Çelebi

- Mir’ât-ı Kâinât – Nişancızâde Muhammed Efendi

- Mu’jam al-Kabiir – Xabaraanii

- Muqaddimaa – Daarimii

- ar-Rawd al-Unuf – Suhaylii

- Siiraa – Ibn Kasiir

- Siirat-i Rasuul – Ibn Ishaaq

- as-Siirat an-Nabawiyyaa – Ibn Hishaam

- Siirat an-Nabii – Ahmad bin Zaynii Dahlaan

- as-Siyar al-Kabiir – Imaam Muhammad

- Sharh as-Siyar al-Kabiir – Imaam Sarakhsii

- Subul al-Hudaa – Shamsuddiin Shaamii

- Shamaa’il-i Shariif – Imaam Tirmizii

- Shifaa-i Shariif – Qaadii Iyaad

- Shawaahid an-Nubuwwaa – Mawlaanaa Abdurrahmaan Jaamii

- Shu’ab al-Iimaan – Bayhaqii

- Xabaqaat al-Kubraa – Abdulwahhaab Sha’raanii

- Xabaqaat as-Sahaabaa – Ibn Sa’ad

- Taariikh al-Kabiir – Bukhaarii

- Takhriij – Khuzaa’ii

- Taariikh-i Dimashq (Seenaa Shaam) – Ibn Asaakir

- Tam İlmihâl Se’âdet-i Ebediyye – Hüseyin Hilmi Işık

- Taariikh-i Xabarii – Xabarii

- Taariikh al-Islaam – Imaam Zahabii

- Taraatiib al-Idaariyyaa – Kattaanii

- Usd al-Ghaabaa – Ibn al-Asiir

- Uyuun al-Asar – Ibn Sayyid an-Naas

ABDULHAMIID KHAAN II

ALBAAMOTA “YILDIZ”. MAKKAA – MADIINAA

FAKKIILEE

Masjiidni qubbee tokkoo fi minaaraa tokko qabu, kan fakkii guddaa keessatti fi fakkii gama mirgaa gadii irratti gama mirgaatti mul’atu, iddoo eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaan Rabbii dhufuu isaatiin addunyaa kabaje dha.

Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo Hijraa isaa mana eebbifamaa kana harka Aqiil bin Abii Xaalib, obboleessa Aliyyi (radiyallaahu anhu), keessa kaa’ee ture. Ilmaan ilmaan Aqiil immoo mana kana Muhammad bin Yuusuf as-Saqafii, obboleessa Hajjaajitti gurguran.

Booda mana eebbifamaa kana Giiftii Khayzuraan, haati khaliifaa Abbaasiyyootaa Haaruun ar-Rashiid, bittee masjiida goote.

Masjiidni kun, kan Abbaasiyyoota booda Mamluukotaan eegame, zamana Ottomaanotaattis of eeggannoodhaan eegame.

Sulxaanni Sulaymaan Khaan Seera-baasaa (Kanûnî) masjiida haaraatti ijaarsisee, iddoo Nabiyyiin keenya itti dhalate immoo dallaa ulee meetii irraa hojjetame keessa galchisiise.

Sulxaanni Ahmad Khaan I illee teessoo (kursii) kan bifa siree daa’imaa warqee qabu hojjechiise dallaa kana keessa kaa’isiise.

Masjiidni kun haadhota sulxaanotaatiin (Valide Sultan) of eeggannoodhaan kunuunfama ture; barbaachisummaan isaas giiftota masaraatiin guutama ture.

Kana irratti tajaajila guddaa kan kennite Emetullah Râbia Gülnûş Sultan, haadha manaa Sulxaana Mehmed IV (haadha Musxafaa II fi Ahmad Khaan III) ture.

Masjiidni kun seenaa keessatti al hedduu suphameera.

Manni Sheekh Abbaas Qaxxaan bara 1950tti iddoo masjiida bara 1924tti diigame sanaa irratti ijaarsise, bara 1959 irraa kaasee Mana Kitaabaa Ummataa Makkaa ta’ee tajaajilaa jira.

FAANA OTTOMAANAA ISA DHUMAA LAFA QULQULLUU IRRATTI – RIWAAQOTA

Gaaddisoonni jalqabaa Baytullaah marsan zamana Usmaan (radiyallaahu anhu) kaa’aman. Booda riwaaqonni khaliifaa Abbaasiyyootaa Mahdiin ijaaraman yeroo keessa dulloomaa deeman.

Sulxaanni Sulaymaan Seera-baasaa riwaaqota Mimâr Sinâniin suphisiise; suphaa kana booda riwaaqota irratti qubbeewwan dabalaman. Mimâr Mehmet Ağa, barattoota Mimâr Sinân keessaa tokko, bara 1590tti utubaalee riwaaqotaa irratti dabalata haaraa godhee, utubaalee fi qaxxaamurtoota muka irraa hojjetaman marmaraan haaromse.

Zamana Sulxaana Abdul’aziiz fi Abdulhamiid Khaan II keessattis ni kunuunfaman.

Bara 2014tti, pirojektii Ka’abaa bal’isuu keessatti, riwaaqonni iddoo isaanii irraa buqqifamanii gara iddoo hojii ijaarsaa Arafaatitti dhihaatutti geeffaman. Bara 2016tti deebi’anii iddoo isaaniitti kaa’aman.

QUBBEE QABRII USMAAN

KA’ABAA SHARIIFAA

SEENSA JANNAT AL-MU’ALLAA

BAKKA EEGUMSAA OTTOMAANAA TOKKO – MAKKATUL-MUKARRAMAA

MADIINATUL-MUNAWWARAA

1. Masaraa waraanaa Ajyaad

Masaraan waraanaa Ajyaad zamana Sulxaana Abdulhamiid Khaan I, Ka’abaa eeguu fi nageenya hujjaajotaa, akkasumas tasgabbii fi ittisa magaalaa Makkaa mirkaneessuuf, bara 1781–1783 gidduutti ijaarame; Waraana Addunyaa I keessatti akka buufata loltoota Turkiitti tajaajile. Haa ta’u malee masaraan waraanaa Ajyaad, yaadannoon Ottomaanaa kun, bara 2002tti diigame.

2. Tulluu Umar

3. Masaraa waraanaa Hind: Masaraan waraanaa Hind illee nageenya Makkaa dabaluuf bara 1806tti Sulxaana Saliim Khaan IIIn ijaarame.

MADIINATUL-MUNAWWARAA

1. Tulluu Uhud
2. Minaaraa Majiidiyyaa

Minaaraan Majiidiyyaa, akkuma minaaraawwan masjiidichaa kanneen biroo Baab as-Salaam fi Baab ar-Rahmaa jedhaman, Sulxaana Abdulmajiid Khaaniin ijaarame. Minaaraawwan kun akkaataa ijaarsa Ottomaanaa calaqqisiisu. 3. Qubba-i Sa’aadat (Qubba-i Khadraa – Qubbee Magariisaa): Sulxaanni Turkmaan Masrii Sayfuddiin Saalih Qalaawuun bara 678 [1279 A.L.A.] Hujra-i Sa’aadat irratti qubbee har’aa ijaarsisee rasaasaan uwwisiise. Qubbeen bara 1253 [1837 A.L.A.] Sulxaanni Mahmuud Khaan II (rahmatullaahi alayhi) waan ajajeef halluu magariisaan dibame.

4. Minaaraa Ra’iisiyyaa

Minaaraan Ra’iisiyyaa Mamluukotaan ijaarame; zamana Sulxaana Sulaymaan Khaan Seera-baasaa fi Mehmed Khaan IV keessatti suphame. Mu’azzinni hangafaa asitti azaana waan dubbisuuf, minaaraan guddaan kun Ra’iisiyyaa jedhama.

5. Bakka eegumsaa Khaalidiyyaa

6. Qishla-i Asaakir-i Shaahaanaa (Mooraa loltootaa Ottomaanaa)

4. Masaraa waraanaa Fulful

Nageenyi Makkaa gahaa akka hin taane waan ilaalameef, masaraan waraanaa Fulful bara 1800–1801 gidduutti Sulxaana Saliim Khaan IIIn ijaarame.

Bara 1885tti, yeroo Osman Nuri Paşa amiira Makkaa ture, gara hospitaalaatti jijjiirame.

Hubachiisa:

Masaraawwan waraanaa Hind fi Fulful illee masaraa waraanaa Ajyaad dura diigaman.

7. Masjiida Ghamaamaa

“Ghamaamaa” afaan Arabaatiin “duumessa” jechuu dha. Duumessi Nabiyyii keenya kabajamaaf (sallallaahu alayhi wa sallam) gaaddisa ta’aa ture, yeroo Sayyidni keenya gara Masjidun-Nabawii deemu asitti waan eegaa tureef, naannoon kun “iddoo duumessaa” jedhamee moggaafame; masjiidnis maqaa kana argate. Nabiyyiin keenya kabajamaan salaata iidaa asitti salaate. Masjiidni zamana Sulxaana Abdulmajiid Khaan keessatti suphame.

8. Masjiida Abuu Bakr

Barreeffama dhagaa Ottomaanaa har’a Masjiida Abuu Bakr keessa jiru irratti, masjiidni dhuma irratti Sulxaana Abdul’aziiz Khaaniin akka suphame barreeffameera. Fakkiin kun suphaa kana booda waggoota muraasaan kaafame.

9. Masjiida Aliyyi

Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) asitti salaata Iida Ramadaanaa salaachise. Aliyyi (radiyallaahu anhu) illee yeroo khaliifummaa isaa fi yeroo Usmaan (radiyallaahu anhu) mana isaa keessatti marfamee ture salaata iidaa iddoo kana irratti salaachise. Kanaafuu maqaan “Masjiida Aliyyi” jedhu kenname.

10. Sabiila Faaximaa az-Zahraa

1. Maqaam Maalikii
2. Maqaam Hanafii
3. Hajar al-Aswad
4. Maqaam Ibraahiim fi Maqaam Shaafi’ii

6. Maqaam Hanbalii

7. Muwaqqitkhaanaa: Gamoowwan mana daawwannaa urjiilee xiqqaa fakkaatan, kanneen muwaqqitoonni itti hojjetan, yeroo fi yeroo salaataa murteessuuf itti dalagan, kanneen keessa meeshaaleen yeroo murteessuuf fayyadan fi sa’aatiiwwan sirreeffaman jiran muwaqqitkhaanaa jedhamu. Yeroo baay’ee masjiidota gurguddoo cinaa argamu. Hojjettoonni sa’aatii sirreessanii fi keessumaa yeroo salaataa murteessan muwaqqita jedhamu; baasiin isaaniis waqfiiwwaniin kaffalama. 8. Mana kitaabaa: Sulxaanni Abdulmajiid Khaan, kan iddoon isaa Jannata ta’e, bara 1262 (1846 A.L.A.) gama bahaa Ka’abaatti gamoowwan durii lamaan, kanneen tokkoon tokkoon isaanii qubbee bal’inni isaa meetira jaha ta’e qaban keessaa, tokko muwaqqitkhaanaa, kaan immoo mana kitaabaa godhe [Mirâtü’l Haremeyn – Mirâtü’l Mekke, II, 770]. Abdulmajiid Khaan mana kitaabaatiif jildii kitaabaa 3653 kennaa godhe.

1. Oddoo Faaximaa az-Zahraa
2. Qubbee mihraaba Usmaan

1. Qubbee qabrii Imaam Maalik fi Naafi’

2. Qubbee qabrii Aqiil bin Abii Xaalib (ilma adeera Nabiyyii keenyaa) fi Abdullaah bin Ja’far Xayyaar (ilma ilma adeera Nabiyyii keenyaa, ilma Ja’far Xayyaar)

3. Qubbee qabrii Azwaaj-i Muxahharaat:

Qubbee qabrii kana keessatti, Khadiijaa fi Maymuunaa malee, haadhotiin manaa Nabiyyii hundi (Kaaffa-i Azwaaj-i Muxahharaat) awwaalamaniiru. Qubbeen qabrii kun, kan qabriin Aa’ishaas keessa jiru, bara 1543tti Sulxaana Sulaymaan Seera-baasaatiin haaromfame.

4. Qubbee qabrii Ibraahiim, ilma Ergamaa Rabbii (radiyallaahu anhu)

Maatii Nabiyyii keenyaa keessaa namni jalqaba Jannat al-Baqii’tti awwaalame, ilma isaa Ibraahiim kan utuu daa’ima ta’ee boqote ture.

Usmaan bin Maz’uunis Sahaabaa jalqaba Jannat al-Baqii’tti awwaalame dha. 5. Qubbee qabrii Banaat an-Nabii: Asitti intallan Nabiyyii keenya kabajamaa Ruqayyaa, Ummu Kulsuum fi Zaynab (radiyallaahu anhunna) awwaalamaniiru.

6. Qubbee qabrii Faaximaa bint Asad (radiyallaahu anhaa)

7. Murdi’at al-Mursaliin Haliimaa as-Sa’diyyaa: Asitti haati harma hoosiftuu Nabiyyii keenya kabajamaa alayhis-salaam, Haliimaa (radiyallaahu anhaa), awwaalamteetti.

8. Qubbee qabrii Usmaan bin Affaan (radiyallaahu anhu): Qubbeen qabrii khaliifaa sadaffaa Usmaan (radiyallaahu anhu) bara 1205tti Salaahuddiin Ayyuubiin ijaarame. Zamana Ottomaanotaa keessa suphamee kunuunfame. 9. Qubbee qabrii Ahlul-Bayt: Qubbee qabrii kana keessatti Abbaas (adeera Nabiyyii keenya kabajamaa), Imaam Hasan al-Mujtabaa, Imaam Zayn al-Aabidiin, Imaam Muhammad Baaqir fi Imaam Ja’far Saadiq (radiyallaahu anhum) awwaalamaniiru.

10. Qubbee qabrii Faaximaa az-Zahraa
Hubachiisa:

Jannat al-Baqii’ keessatti intallan Nabiyyii keenya kabajamaa afur fi ilmi tokko awwaalamaniiru. Abdurrahmaan bin Awf, Sa’ad bin Abii Waqqaas, Abdullaah bin Mas’uud, Suhayb bin Sinaan, Abuu Hurayraa, Abuu Sufyaan bin Harb, Sa’ad bin Mu’aaz fi Sufyaan bin Haaris (radiyallaahu anhum) gurguddoota Sahaabotaa kanneen Jannat al-Baqii’ keessatti awwaalamanii iddoon qabrii isaanii fakkii irratti hin agarsiifamne dha. Bara 1806tti yeroo Madiinaan weerarame, dhagaawwan qabrii fi qubbeewwan qabrii Jannat al-Baqii’ keessa turan diigaman. Zamana Sulxaana Abdulhamiid Khaan II keessatti dhagaawwan qabrii suphamanii qubbeewwan qabrii haaraatti ijaaraman. Fakkiin kun ijaarsa kana booda kaafame.

Garuu bara 1926tti, erga tajaajilli Ottomaanotaa Haramayniif dhumee booda, Jannat al-Baqii’ ammas carraa wal fakkaataa sana argate.

1. Qubbee qabrii Khadiijaa al-Kubraa (radiyallaahu anhaa): Qubbeen qabrii Khadiijaa (radiyallaahu anhaa), haadha manaa Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam), kan Jannat al-Mu’allaa keessa jiru, bara 1543tti Sulxaana Sulaymaan Seera-baasaatiin, to’annoo naa’iba Makkaa Davud Paşa jalatti ijaarame.

Kana dura iddoo qubbee qabrii sanaa irra saanduqa qabrii muka irraa hojjetame tokkotu ture.

2. Qubbee qabrii Ajdaad-i Rasuulillaah: Qubbee qabrii kana keessa qabriiwwan Abdulmuxxalib, akaakoo Nabiyyii keenya kabajamaa, fi akaakoo isaa guddaa Abdu Manaaf ni jiru.

3. Qubbee qabrii Abuu Xaalib

4. Qubbee qabrii, iddoo (maqaama) haadha eebbifamtuu Nabiyyii keenya jaalatamaa kabajamaa, Aaminaa (radiyallaahu anhaa)

Qabriin haadha teenya Aaminaa, akka gabaasa caalaatti beekamuutti, Abwaa’ keessa jira. Haa ta’u malee madda tokko tokko keessatti gara Jannat al-Mu’allaatti akka geeffames ni gabaafama.

Hubachiisa:

Qubbeewwan qabrii kunneen bara 1879tti Sulxaana Abdulhamiid Khaan IIn suphaman.

Evliyâ Çelebi, zamana Ottomaanotaatti Jannat al-Mu’allaa keessatti qubbeewwan qabrii torbaatamii shan, kanneen akaakoo fi adeera Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam), Sahaabota biroo fi gurguddoota Islaamaa ta’an akka turan dubbata.

IIDA ARAFAA MINAA KEESSATTI

Masjiida Jabal Ayniyyaa: Iddoo Hamzaan (radiyallaahu anhu) itti shahiida ta’e dha. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) utuu meeshaa waraanaa fi qophii lolaa isaa uffatee jiruu asitti salaata salaate.

MASJIIDA HAMIIDIYYAA – MAKKAA

MANA ABUU AYYUUB ANSAARII

MOORAA LOLTOOTAA OTTOMAANAA – MAKKAA

MANA DHIQANNAA XAYYIBAA – MADIINAA

MINAARAA RA’IISIYYAA – MADIINAA

HOJII IJAARSAA OTTOMAANAA TOKKO – MAKKAA

MAKKAA (Masjiidni gama mirgaa jiru mana Nabiyyiin keenya jaalatamaan itti dhalate dha.)