YAƘIN MU’UTA

A shekara ta takwas bayan Hijira, Jagoran Halittu (alaihi afdalus-salawat), wanda yake rahama ga talikai, ya sake aika jakadu zuwa ga ƙabilu da dauloli daban-daban domin yaɗuwar Musulunci. Daga wasunsu amsa mai kyau ta zo, amma Sayyidina Haris ɗan Umair, wanda aka aika zuwa ga gwamnan Busra, sojojin Kiristoci sun kama shi a ƙauyen Mu’uta na yankin Balƙa na Sham. Sayyidina Haris, wanda aka kai shi gaban Shurahbil ɗan Amr, gwamnan Sham, duk da cewa jakada ne, aka kashe shi a ƙasƙance, ya yi shahada.1

Ƙaunataccen Annabinmu ya yi baƙin ciki ƙwarai da wannan labari, nan take ya umarci jarumawan Sahabbansa da su taru. Sahabban da suka karɓi wannan umarni suka nemi yafiya daga ƴaƴansu, suka taru a sansanin Jurf da gaggawa. Bayan Habibi Mafi Daraja ya jagoranci sallar azahar, ya ce: “Na naɗa Zaid ɗan Harisa kwamanda a kan waɗannan mutane da za su fita jihadi! Idan Zaid ɗan Harisa ya yi shahada, Ja’afar ɗan Abu Ɗalib ya maye gurbinsa. Idan Ja’afar ɗan Abu Ɗalib ya yi shahada, Abdullahi ɗan Rawaha ya maye gurbinsa. Idan Abdullahi ɗan Rawaha ma ya yi shahada, Musulmi su zaɓi wanda ya dace a tsakaninsu, su mayar da shi kwamandansu!”

Sai Sahabbai masu girma, da suka fahimci cewa jarumawan da aka lissafa sunayensu za su yi shahada, suka fara kuka: “Ya Manzon Allah! Da ma sun rayu, mu amfana da su!…” Shugabanmu Annabi bai amsa musu ba, ya yi shiru.2 Sayyidina Zaid, Ja’afar da Abdullahi, waɗanda suke a wurin, su ma sun ji wannan, suka nutse cikin babban farin ciki. Domin babbar manufarsu ita ce yin shahada yayin yaɗa addinin Allahu Ta’ala. Yanzu an yi bushara, kuma sun ji ta da kunnuwansu. Mujahidai sun kammala shirye-shiryensu, suna jiran kwamandojinsu. Ƙaunataccen Annabinmu ya miƙa farar tutar Musulunci ga Sayyidina Zaid ɗan Harisa. Ya umarce shi ya tafi har zuwa wurin da aka yi wa Haris ɗan Umair shahada, ya isar da Musulunci a can. Idan ba su karɓa ba, ya yi yaƙi da abokan gaba. Lokacin da Sayyidina Abdullahi ɗan Rawaha yake bankwana tare da abokansa kwamandoji da suke tare da shi, ya yi kuka. Suka tambaye shi: “Ya ɗan Rawaha! Don me kake kuka?” Abdullahi ɗan Rawaha, mawaƙi, ya ce:

Dalilin kukana
Ba ƙaunar duniya ba ne,
Wallahi kuma ba
Kewar da zan yi muku ba ne.
Ainihin dalili shi ne:
A cikin Alƙur’aninSa mai girma
Ubangijinmu a wata aya
Ya ce kamar haka:
“Ku sani tabbas:
Babu wani daga cikinku
Da ba zai wuce
Ta Jahannama ba…”
Na ji wannan aya
Manzon Allah yana karantawa.
Idan na wuce ta Jahannama,
Yaya zan yi haƙuri!

Abokansa suka yi masa addu’a: “Allahu Ta’ala Ya haɗa ka da jama’ar bayinSa masoya, ka kasance daga cikin salihai!” Sai Sayyidina Abdullahi ɗan Rawaha ya ce: “Amma ni ina roƙon Allahu Ta’ala gafara. Ina kuma son in yi shahada da sarar takobin da take sa jini ya ɓuɓɓugo ya yi kumfa, ko da cakar mashin da take ƙone hantata da hanjina!…” Lokacin da rundunar take shirin tafiya, Sayyidina Abdullahi ɗan Rawaha ya zo wurin Shugabanmu Annabi, ya yi bankwana, ya ce: “Ya Manzon Allah! Ba za ka ba ni wata shawara da zan haddace, ba zan taɓa manta da ita ba?” Shugabanmu Annabi ya ce masa: “Gobe za ka isa wata ƙasa da ba a yi wa Allahu Ta’ala sujada sai kaɗan. A can ka yawaita sujada da salla.” Da Abdullahi ɗan Rawaha ya ce: “Ya Manzon Allah! Ba za ka ƙara mini nasiha ba?”, ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Ka riƙa zikirin Allahu Ta’ala kullum. Domin zikirin Allahu Ta’ala (ambatonSa) zai taimake ka wajen samun abin da kake fata.”

Rundunar Musulunci ta mutum dubu uku ta tashi cikin muryoyin “Allahu akbar! Allahu akbar!” Ƙaunataccen Annabinmu da Sahabban da suka rage a Madina suka raka mujahidai har zuwa tsaunin Wada’. A nan Shugaban Talikai ya yi wa rundunar Musulunci mai albarka jawabi kamar haka: “Ina ba ku shawarar ku aikata umarnan Allahu Ta’ala, ku nisanci haninSa, ku zama masu alheri ga Musulman da suke tare da ku, ku kyautata musu. Ku yi yaƙi a tafarkin Allahu Ta’ala, kuna ambaton sunanSa. Kada ku ci amanar dukiyoyin ganima. Kada ku karya alkawari. Kada ku kashe yara! A can za ku sami wasu mutane a cocunan Kiristoci da suka ware kansu daga mutane, suka ba da kansu ga ibada. Ku yi hattara da taɓa su! Ban da su, za ku kuma haɗu da wasu mutane da shaiɗanu suka yi gida a kawunansu; waɗannan ku sare kawunansu da takubbanku. Kada ku kashe mata da tsofaffi masu rauni. Kada ku ƙone itatuwa, kada ku sare su. Kada kuma ku rushe gidaje!”

Ya ce wa babban kwamanda Zaid ɗan Harisa kuma: “Idan ka haɗu da abokan gabanka daga cikin mushrikai, ka kira su zuwa ga ɗaya daga cikin abubuwa uku!… (Idan suka musulunta,) ka kira su zuwa ga yin hijira zuwa Madina, ƙasar Muhajirun! Idan suka karɓi kiranka, ka sanar da su cewa za su mallaki hakkokin da Muhajirun suke da su, kuma ayyukan da suka hau kan Muhajirun za su hau kansu su ma.

Idan suka musulunta, amma suka fi son zama a ƙasarsu, ka sanar da su cewa za su zama kamar Larabawa makiyaya daga cikin Musulmi, cewa hukuncin Allah da ake aiwatarwa a kansu za a aiwatar a kansu su ma, cewa ba za a ware musu kome daga ganimar yaƙi ba, kuma waɗanda suka yi yaƙi tare da Musulmi ne kaɗai za su amfana da ganima!

Idan ba su karɓi Musulunci ba, ka kira su zuwa ga biyan jizya! Idan suka karɓi wannan, kada ka taɓa su! Idan ba su yarda da biyan jizya ma ba, ka nemi taimakon Allahu Ta’ala, ka yi yaƙi da su!…”

Bayan waɗannan nasihohi ya yi bankwana da mujahidai. Rundunar Musulunci ta tashi da muryoyin kabbara. Waɗanda suka rage suna ɗaga wa masu tafiya hannu, suna addu’a: “Allahu Ta’ala Ya kiyaye ku daga kowane irin haɗari, Ya dawo da ku lafiya…” Suka yi ta kallon bayansu da idanu masu hawaye da begen kwatanta, har suka ɓace daga gani…

“Na naɗa Zaid ɗan Harisa kwamanda! Idan ya yi shahada, Ja’afar ɗan Abu Ɗalib ya maye gurbinsa. Idan ya yi shahada, Abdullahi ɗan Rawaha ya maye gurbinsa. Idan shi ma ya yi shahada, ku zaɓi ɗaya daga cikinku” Hadisi mai daraja

Tuta mai tsarki tana kaɗawa a hannun Zaid ɗan Harisa, mujahidai suna tafiya doguwar tafiya zuwa inda ba a sani ba domin hidimar addinin Allahu Ta’ala. Rundunar Musulunci tana ci gaba zuwa Sham da sauri. Tafiya ta gudana ba tare da wani al’amari ba, cikin farin ciki. Mujahidai suna ɗokin haɗuwa da abokan gaba da wuri. Ɗaya daga cikin waɗanda suka fi ɗokin neman shahada Sayyidina Abdullahi ɗan Rawaha ne. Zaid ɗan Arƙam ya ba da labarin wannan kamar haka: “Ni maraya ne da na girma ƙarƙashin tarbiyyar Abdullahi ɗan Rawaha. Lokacin da ya fita tafiyar Mu’uta, ya ɗauke ni ma a bayan raƙumarsa. Da dare, bayan mun ɗan yi tafiya, baitocin nan suka gudana daga leɓunansa:

Ya raƙumata! Idan kika kai ni rijiyar da take yashi,
Daga can kuma kika kai ni masauki huɗu gaba,
Ba zan ƙara fitar da ke wata tafiya ba,
Ba da daɗewa ba za ki rasa mai ke, ki sani.
Ni, lalle, ba zan koma gidana ba,
Ina fata zan yi shahada a wannan yaƙi.
A masauki na ƙarshe muminai suka wuce ni da sauri,
Ya ɗan Rawaha, har waɗanda suka fi kusa da kai
Suka yanke igiyoyin ƴan’uwantaka suka wuce,
Suka bar ka ga Allah Maɗaukaki suka tafi.
Yanzu ba na tunanin wace dukiya ce nake da ita a baya,
Itatuwa da dabino ba su dame ni ko kaɗan!

Da na ji waɗannan, na yi kuka. Abdullahi ɗan Rawaha ya taɓa ni da bulalarsa, ya ce: ‘Kai, mai ƙunar baya! Me ya same ka? Wace illa faɗar haka take da ita a gare ka? Idan Allahu Ta’ala Ya ba ni shahada, kai za ka koma a kan dabbar, ka isa wurinka. Ni kuwa zan kuɓuta daga dukkan damuwoyin duniya, baƙin cikinta da al’amuranta, in sami hutawa.’ Ya sauka, ya yi salla raka’a biyu. A ƙarshe, bayan ya yi doguwar addu’a, ya kira ni: ‘Ya kai yaro!’ Da na ce: ‘Ga ni’, ya ce: ‘A wannan tafiya, in sha Allahu, za a sami shahada!’”

Lokacin da jarumawan Sahabbai suke kusantar Sham, Shurahbil ɗan Amr, gwamnan Sham, ya daɗe da samun labarin kusantowar rundunar Musulunci. Nan take ya sanar wa Hiraƙl, Ƙaisar na Rum, al’amarin, ya sami babban taimako daga gare shi, ya samu nutsuwa. Domin bisa labarin da ya tattara, Musulmi mutum dubu uku zuwa biyar ne kawai. Rundunarsa kuwa ta wuce dubu ɗari. Makamansu kuwa ba su da iyaka. Lokacin da Sahabbai masu girma (alaihimur-ridwan) suka isa Ma’an a ƙasashen Sham, suka sami labarin cewa Rumawa suna zuwa kansu da runduna ta mutum dubu ɗari. Suka sauka a can, suka zauna dare biyu. Kwamanda Sayyidina Zaid ɗan Harisa ya tara abokansa, ya sanar da su al’amarin. Ya tambayi ra’ayoyinsu a kan abin da ya kamata a yi game da rundunar Rum. Wasu daga cikin Sahabbai suka ce: “Ba tare da mun haɗu da rundunar Rum ba, mu kai hare-hare ba zato a kan ƙasarsu. Mu kama mutanensu fursuna, mu koma Madina.” Wasu kuma suka ce: “Mu rubuta wa Manzo alaihis-salam wasiƙa, mu sanar da shi yawan abokan gaba. Mu tambaye shi ya aiko mana da sojoji cikin gaggawa, ko abin da ya kamata mu yi.” Lokacin da suke gab da yanke shawarar cewa ra’ayi na biyu ya fi dacewa, Sayyidina Abdullahi ɗan Rawaha ya shiga magana, ya ce:

“Ka riƙa zikirin Allahu Ta’ala kullum. Domin zikirin Allahu Ta’ala (ambatonSa) zai taimake ka wajen samun abin da kake fata” Hadisi mai daraja

Ya ku mutanena, saboda me kuke shakka?
Ba da niyyar yin shahada muka zo yaƙi ba?
Ba don yawanmu a makamai da mahaya ba
Muka taɓa yin yaƙi da kafirai ko sau ɗaya.
Da ƙarfin wannan addini
Da Allahu Ta’ala Ya ba mu, muka yi yaƙi kamar zakoki.
Ku tafi, ku yi yaƙi, babu shakka akwai alheri,
Ƙarshen wannan al’amari ko shahada ko nasara.
Wallahi, a ranar Badar muna da dawakai biyu,
A Uhud da doki ɗaya, makamanmu kaɗan ne ƙwarai.
Idan a ƙaddara akwai nasara a wannan yaƙi,
Allah da Annabi ma haka suka yi alkawari.
Allah Maɗaukaki ba Ya taɓa komawa baya daga alkawarinSa,
To, ya ku muminai, ku ci gaba!
Idan kuwa an rubuta mana shahada,
Za mu haɗu da ƴan’uwanmu shahidai a Aljanna.

Waɗannan kalmomi na Sayyidina Abdullahi ɗan Rawaha sun ƙarfafa wa mujahidai gwiwa. Suka ce: “Wallahi, ɗan Rawaha gaskiya yake faɗa.” Yanzu an yanke shawara: za su yi yaƙi har su yi shahada. Da Sahabbai masu daraja suka isa ƙauyen Mu’uta, suka haɗu da rundunar Rum ta mutum dubu ɗari.

YAƘIN MU’UTA

Duwatsu da tsaunuka sun cika da sojojin abokan gaba. A gefe ɗaya akwai rundunar Musulunci ta mutum dubu uku, wadda ta taso daga nesa, daga Madina, ta zo har Sham domin yaɗa addinin Allahu Ta’ala; a ɗaya gefen kuma akwai garken kafirai na mutum dubu ɗari da suka taru domin su shaƙe Musulunci… A zahiri, ƙarfinsu ba ya kwatantuwa ko kaɗan. Bisa haka, dole ne Musulmi ɗaya ya yi yaƙi da Rumawa fiye da talatin. Ɓangarorin biyu suka yi sahun yaƙi. A wannan lokaci, bisa umarnin Shugabanmu Annabi (sallallahu alaihi wa sallam), aka ga wakilai daga rundunar Musulunci suna nufar sansanin Rumawa. Suka ba rundunar Rum shawarar su shigo Musulunci, ko kuma su biya jizya. Amma su suka ƙi wannan kira. Yanzu babu sauran lokacin ɓatawa. Kwamanda Sayyidina Zaid ɗan Harisa, da tutar Musulunci mai tsarki a hannunsa, ya ba rundunarsa umarnin kai hari. Mujahidai, waɗanda suke jiran wannan lokaci, suka yi gaba kamar kibiya da muryoyin “Allahu akbar!” Suka zare takubbansu kamar walƙiya, suka shiga tsakiyar abokan gaba kamar guguwa… Haniniyar dawakai, ƙarar takuba, muryoyin kabbara da kukan waɗanda aka bugi suka hau sammai, tun daga farkon yaƙin filin ya zama tafkin jini. Sahabbai masu daraja, duk sa’ad da suka kaɗa takobi, sukan saukar da kai ko hannu.

Sayyidina Zaid, da farar tutar Manzon Allah a hannunsa, yana yaƙi a tsakiyar abokan gaba yana cewa “Allah, Allah”. Da takobin da yake kaɗawa yakan buɗe kewayensa nan take, ya sa abokan gaba su yi nadamar fitowa gabansa. Sahabbai masu daraja, da suka ga kwamandansu yana yaƙi da jaruntaka, ba su yi ƙasa da shi ba, kowannensu shi kaɗai yana ƙoƙarin isar da takobi ga abokan gaba talatin, ya kayar da su. A wani lokaci aka ga mashi da dama sun kafe a ƙirjin kwamanda Sayyidina Zaid mai albarka a lokaci ɗaya. Bayansu wasu mashi suka biyo. Jikin Sahabi mai daraja ya huhhuje. A ƙarshe aka ga Zaid ɗan Harisa ya faɗi a kan ƙasa mai zafi, ya sha sharbatin shahada da ya daɗe yana marmari.

Sayyidina Ja’afar, wanda yake biye da Zaid ɗan Harisa, nan take ya ƙwace tutar. Mujahidai, da suka ga tutar Musulunci tana kaɗawa, suka ci gaba da yaƙi da sabon shauƙi. Sayyidina Ja’afar ma yana yaƙi da jaruntaka kamar Zaid ɗan Harisa. A gefe ɗaya yana far wa abokan gaba, a ɗaya gefen kuma yana ba abokansa ƙarfin hali da shauƙi. Wannan sabon kwamanda, wanda yake yaƙi irin na jarumawa, yana kaɗa takobi da motsi mafi sauri, mafi gaggawa, ba ya ba abokan gaba damar buɗe ido. Sayyidina Ja’afar, yayin da yake yaƙi ya manta da kansa, ya yi gaba nesa da abokansa ƙwarai. Yana yaƙi shi kaɗai a tsakiyar Rumawa, yana sara kowannensu da takobi daban-daban. Amma bai jima ba ya fahimci cewa wannan tafiya ba ta da dawowa. Jarumi kwamandan yana cewa: “Abin da ya hau kaina shi ne in sari kowane kafiri da takobina!”, yana samun sabon ƙarfin ruhi daga kalma mai albarka “Allahu akbar!… Allahu akbar!…” Duk sa’ad da ya sara da takobi, yakan kawar da abokin gaba ɗaya, ba ya barin kowa ya kusance shi. Bai daina ambaton sunan Allahu Ta’ala mai albarka ba, yana yaƙi da ƙarfi marar ƙarewa. A ƙarshe wani sojan abokan gaba ya sari hannun dama na Sayyidina Ja’afar da takobi. Sayyidina Ja’afar, wanda aka yanke hannunsa na dama, ya kama tutar Musulunci mai tsarki da hannunsa na hagu kafin ta faɗi ƙasa. Ya ɗaga ta, ya sake kaɗa ta. A lokacin wata sarar takobi kuma… Hannunsa na hagu ma aka yanke. A wannan karon ya yi ƙoƙarin kaɗa tutar yana matse ta a ƙirjinsa tsakanin hannuwansa yankakku. Amma da takuban abokan gaba da suke sauka da tsanani ɗaya bayan ɗaya, ya sami matsayin shahada da ya daɗe yana marmari. Ruhinsa mai albarka ya tashi zuwa mafi ɗaukakar darajojin Aljanna… A jikinsa aka ƙidaya raunukan takobi da mashi fiye da casa’in.3 Jarumawan mujahidai, da suka ga kwamandansu ya yi shahada, suka ɗauki tutar Musulunci da ta faɗi ƙasa, suka miƙa ta ga Sayyidina Abdullahi ɗan Rawaha.

“Ya ku mutanena, saboda me kuke shakka? Ba da niyyar yin shahada muka zo yaƙi ba?” Abdullahi ɗan Rawaha (radiyallahu anhu)

Shi ma, yana kaɗa tutar a kan dokinsa, ya far wa abokan gaba da tsanani. A gefe ɗaya yana kayar da abokan gaban da suka fito gabansa, a ɗaya gefen kuma yana cewa:

Ya raina (nafsi), lalle za ka yi mini biyayya,
A yau zan yi shahada, na rantse a wannan yaƙi.
Ko dai ka yarda da wannan da kanka,
Ko kuma in sa ka karɓe shi da ƙarfi.
Idan ba a kashe ka a wannan yaƙi ba, ka faɗa mini, ya raina,
Shin ba za ka taɓa mutuwa ba ne?
Idan ka yi abin da Ja’afar ɗan Abu Ɗalib
Da Zaid ɗan Harisa suka yi, ka sani: ka yi kyau.
Sun yi shahada, ya raina, kada ka zauna a baya,
In ba haka ba za ka zama marar rabo, ka tashi, ka yi gaba!

Sayyidina Abdullahi ma ya shiga faɗa marar tausayi da abokan gaba cikin muryoyin “Allahu akbar!” A wani lokaci wata sarar takobi ta sami yatsansa, yatsan yankakke ya fara lilo a hannunsa. Wannan kwamanda mai albarka, wanda yake ƙuna da ƙaunar Allahu Ta’ala da ManzonSa, nan take ya yi tsalle daga dokinsa zuwa ƙasa. Ya sa yatsan da ya ji rauni, wanda yake hana shi yaƙi, ƙarƙashin ƙafarsa, ya ce: “Kai yatsa ne kawai da ya ji rauni, ko ba haka ba? Wannan masifa ma a tafarkin Allahu Ta’ala ta same ka!”, ya ja ya tsinke shi. Ya yi tsalle ya hau dokinsa kamar walƙiya, ya sake fara yaƙi da dukkan ƙarfinsa. Amma duk da irin wannan yaƙi da ya yi, da yake bai sami matsayin shahada ba, ya fara zargin kansa… Ya sake far wa abokan gaba sau da sau. A ƙarshe ya faɗi ƙasa da cakar mashi. Ya yi shahada yana yaƙi a tafarkin Allahu Ta’ala da ManzonSa, ruhinsa mai albarka ya tashi zuwa Aljanna… A wannan lokaci Abul-Yusr Ka’ab ɗan Umair, wanda yake yaƙi kusa da Sayyidina Abdullahi, ya yi ƙoƙarin kaɗa tutar. Ya zagaya idanunsa a cikin Sahabbai, ya nemi wanda ya fi shi girma da ƙwarewa. Da ya ga Sabit ɗan Aƙram, ya miƙa masa tutar. Sayyidina Sabit ya kafa tutar a gaban mujahidai, ya ce: “Ya ku ƴan’uwana! Ku gaggauta zaɓar wani daga cikinku kwamanda, ku bi shi!” Suka ce: “Mun zaɓe ka”, amma Sayyidina Sabit bai karɓi wannan ba. Idanunsa suka faɗa kan Sayyidina Khalid ɗan Walid. Ya ce masa: “Ya Abu Sulaiman! Kai ka ɗauki tutar!” Sayyidina Khalid, wanda ya shiga cikin Musulmi ba da daɗewa ba, saboda ladabi bai so ya ɗauki tuta mai tsarki ba, kuma daga leɓunansa masu albarka kalmomin nan suka fito: “Ba zan iya karɓar wannan tuta daga gare ka ba! Kai ka fi ni cancanta da ita. Domin ka fi ni girma, kuma ka sami darajar yin yaƙi a gefen Manzon Allah a Yaƙin Badar!…” Amma lokaci yana da daraja. A kewayensu Sahabbai masu girma suna faɗa marar tausayi da abokan gaba, suna ƙoƙarin mayar da abokan gaba mutum dubu ɗari baya. Sayyidina Sabit ya maimaita maganarsa: “Ya Khalid! Ka gaggauta ɗaukar tutar Manzon Allah mai tsarki! Wallahi, na ɗauke ta ne domin in ba ka. Kai ka fi ni sanin dabarun yaƙi!” Sannan ya tambayi mujahidan da suke kewaye da shi: “Ya ku ƴan’uwana! Mene ne ra’ayinku game da Khalid ya zama kwamanda?” Suka ce da baki ɗaya: “Mun mayar da shi kwamandanmu.” Sai Sayyidina Khalid ya karɓi tutar da Shugaban Talikai ya miƙa da hannunsa mai albarka da girmamawa da ladabi ƙwarai, ya sumbace ta. Ya yi tsalle ya hau dokinsa, ya far wa abokan gaba da dukkan kwarjininsa da ƙarfinsa.4

Jarumawan Sahabbai suka sake kai hari a bayan sabon kwamandansu. Sayyidina Khalid yana yaƙi da ƙarfin hali da ƙwarewa da ba a taɓa gani ba, yana kayar da duk wanda ya fito gabansa. A wani lokaci Sayyidina Ƙuɗba ɗan Ƙatada ya raba kan Malik ɗan Zafila, ɗaya daga cikin kwamandojin abokan gaba, da jikinsa. Ƙarfin halin Rumawa ya karye. Amma lokaci ya ƙure, magariba ta yi, duhu ya fara sauka. Yaƙi a cikin duhu yana da haɗari ƙwarai. Domin za su iya sara abokansu bisa kuskure…

Saboda haka ɓangarorin biyu suka koma sansanoninsu. Aka fara jinyar waɗanda suka ji rauni. Sayyidina Khalid gwani ne a fasahar yaƙi. Yana son ya fito gaban abokan gaba da safe da sabuwar dabarar yaƙi, ya ruɗe su. A daren nan ya sauya wuraren sojoji: ya mayar da na dama hagu, na hagu dama, na gaba baya, na baya kuma gaba.

Da safe jarumawan mujahidai, da suka sake tashi kai hari, suka fara yaƙi cikin muryoyin “Allahu akbar”. Sojojin abokan gaba suna ganin waɗanda suke kai musu hari a karon farko. Waɗannan ba mutanen da suka yi yaƙi da su jiya ba ne.

Lalle sabuwar runduna ta zo wa Musulmi taimako!… Sojojin Rum, waɗanda tsoro ya kama su suna zaton ƙarin ƙarfi ya zo, ƙarfin halinsu ya karye. Suka ruɗe, suka fara gudu. Rundunar Musulunci, da ta ga wannan dama, ta kai musu hari mai tsanani.

Bayan an fatattaki abokan gaba, suka zo kagarar Mu’uta. Suka buɗe kagarar ma, suka kashe mutane da yawa daga cikin manyanta. Sayyidina Khalid da jarumawan Sahabbai a ranar sun yi yaƙi mafi kyau, suka sari abokan gaba da takobi, suka aika rayukan dubbansu zuwa Wuta. A ranar takuba tara suka karye a hannun Sayyidina Khalid ɗan Walid.5 Da falalar Allahu Ta’ala da albarkar addu’o’in Manzo Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam), mujahidai dubu uku suka fatattaki sojojin abokan gaba dubu ɗari. A wannan babban yaƙi na fili an ba da shahidai goma sha biyar. Ta haka aka nuna wa Daular Rum iyakarta, aka hana ta shirya sababbin hare-hare zuwa kudu… Manzo Mafi Daraja, Annabi Mai Girma, tun kafin wani labari ya zo masa daga filin yaƙi, ya tara Sahabbansa a masallaci domin ya sanar da su abin da ya faru a Mu’uta. Daga fuskar ƙaunataccen Annabinmu mai albarka ana fahimtar cewa yana cikin baƙin ciki ƙwarai, kuma babu wanda ya iya tambayar kome, saboda tsoron ƙara ɓata masa rai. A ƙarshe ɗaya daga cikin Sahabbai masu girma ya ce: “Rayukanmu fansa a gare ka, ya Manzon Allah! Tun da muka ga baƙin cikin da yake tattare da kai, zukatanmu suna kukan jini, Allah Maɗaukakin Sarki kaɗai ne Ya san girman baƙin cikinmu!” Hawaye suka zubo daga idanun ƙaunataccen Annabinmu masu albarka, ya ce: “Baƙin cikin da kuka gani a tattare da ni, abin da ya bar ni cikin baƙin ciki, shi ne shahadar Sahabbaina. Wannan hali ya ci gaba har zuwa lokacin da na gan su a Aljanna, ƴan’uwa zaune a kan karagu suna fuskantar juna. Zaid ɗan Harisa ya ɗauki tutar a hannunsa. A ƙarshe aka yi masa shahada. Yanzu ya shiga Aljanna. A can yana ta gudu. Sannan Ja’afar ɗan Abu Ɗalib ya ɗauki tutar. Ya far wa rundunonin abokan gaba, ya yi yaƙi, a ƙarshe shi ma ya yi shahada. Ya shiga Aljanna a matsayin shahidi, yana ta tashi yadda yake so da fikafikai biyu na yaƙutu. Bayan Ja’afar, Abdullahi ɗan Rawaha ya ɗauki tutar. Ya yi yaƙi da abokan gaba da tuta a hannunsa, ya yi shahada, ya shiga Aljanna. An nuna mini su a Aljanna a kan karagun zinariya. Ya Allah! Ka gafarta wa Zaid!… Ya Allah! Ka gafarta wa Ja’afar! Ya Allah! Ka gafarta wa Abdullahi ɗan Rawaha!”

“Ya Khalid! Ka gaggauta ɗaukar tutar Manzon Allah mai tsarki! Wallahi, na ɗauke ta ne domin in ba ka. Kai ka fi ni sanin dabarun yaƙi!” Sabit ɗan Aƙram (radiyallahu anhu)

Har yanzu hawaye suna zuba daga idanu masu albarka na Shugaban Talikai. A cikin hawaye ya ci gaba da cewa: “Bayan Abdullahi ɗan Rawaha, Khalid ɗan Walid ya ɗauki tutar. Ga shi yanzu yaƙi ya tsananta. Ya Allah! Shi (Khalid ɗan Walid) takobi ne daga cikin takubbanKa. Ka taimake shi!…”6 Da izinin Allahu Ta’ala, ƙaunataccen Annabinmu ya ga halin da ake ciki a filin yaƙin da yake nesa fiye da kilomita dubu, a matsayin mu’ujiza, ya kuma sanar wa Sahabbansa. A ranar da Ja’afar ɗan Abu Ɗalib ya yi shahada, bayan ya ba da labarin wannan al’amari, ya tashi ya tafi gidan Sayyidina Ja’afar. Matarsa Asma’u ta gama ayyukan gidanta, ta yi wa yaranta wanka, ta tsefe musu gashi. Sai ƙaunataccen Annabinmu ya ce: “Ya Asma’u! Ina ƴaƴan Ja’afar? Kawo mini su!” Da Nana Asma’u ta kawo yaran, Shugabanmu Manzon Allah ya rungume su a ƙirjinsa, ya sumbace su, ya shaƙi ƙanshinsu har ya ƙoshi. Zuciyarsa mai albarka ta kasa jurewa, hawaye suka fara zuba daga idanunsa masu albarka kamar zaren igiya. Da matar Sayyidina Ja’afar ta ga haka, ta tambaya cikin roƙo: “Uwata da ubana da raina su zama fansa a gare ka, ya Manzon Allah! Don me kake nuna wa ƴaƴana tausayin da ake nuna wa marayu? Ko wani labari mai ɗaci ne ya zo maka game da Ja’afar da abokansa?!” Shugaban Talikai, cikin matuƙar baƙin ciki, ya ce: “E!… Sun yi shahada a yau!…” Uwarmu Nana Asma’u ma ta rungumi ƴaƴanta marayu a ƙirjinta, ta fara kuka. Ƙaunataccen Annabinmu bai iya jure wa wannan yanayi na dogon lokaci ba, ya tashi daga wurin.7

Da Habibi Mafi Daraja (sallallahu alaihi wa sallam) ya koma gidansa mai albarka, ya ce wa matansa tsarkaka: “Kada ku yi sakaci da shirya abinci ga iyalan Ja’afar!” Har kwana uku ana aika wa iyalan shahidai abinci. Bayan kwanaki sun shuɗe, sai Sayyidina Ya’ala ɗan Umayya ya kawo bushara zuwa Madina. Tun kafin ya ba da labarin abubuwan da suka faru, Manzo Mafi Daraja ya ce masa: “In ka so, ka ba da labarin abin da ya faru; in ka so kuma, ni in faɗa maka”, sannan ya ba da labarin abubuwan da suka faru a filin yaƙi dalla-dalla. Sai Sayyidina Ya’ala ɗan Umayya ya ce: “Na rantse da Allahu Ta’ala, wanda Ya aiko ka annabi da addinin gaskiya da Littafi, ba ka bar ko ɗaya daga cikin al’amuran da suka faru da mujahidai ba tare da ka faɗe shi ba.” Shugabanmu kuma ya ce: “Allahu Ta’ala Ya kawar mini da nisan da yake tsakaninmu, na kuma ga filin yaƙin da idanuna.”

Bayan kwana kaɗan, masu kawo labari suka sanar cewa rundunar Musulunci ta kusa da Madina. Shugabanmu Annabi ya tashi tare da Sahabbansa, suka fita bayan Madina domin tarbarsu. Daga nesa wani girgijen ƙura yana tashi, tuta mai tsarki ta Musulunci tana kaɗawa. Walƙiyar takuba da garkuwoyi tana haskaka kewaye kamar madubi… Ana ganin wani zurfin motsin rai a kan kowa. Ba a daɗe ba, mujahidai masu nasara, da Sayyidina Khalid ɗan Walid a gabansu, suka shiga Madina, radiyallahu ta’ala anhum ajma’in…

“Ya Allah! Ka gafarta wa Zaid!… Ya Allah! Ka gafarta wa Ja’afar! Ya Allah! Ka gafarta wa Abdullahi ɗan Rawaha!” Hadisi mai daraja

Hurul’ini, ƴanmatan Aljanna, suka zo,
Suka naɗe shi a zanen nuri,
Suka shafa fuskokinsu ga Muhammadu,
A daren da aka haifi Muhammadu.
Ƙofar sammai ta buɗu,
Rahama ta yaɗu a kan talikai,
Aka ɗinka tufafin Aljanna,
A daren da aka haifi Muhammadu.
Yunus ya ce: “Ya ƴan’uwa,
Hawayen jini suna zuba daga idanu,
Duwatsu da tsaunuka suka yi sujada,
A daren da aka haifi Muhammadu.”

Makka al-Mukarrama [1890]